ادەبيەت • 14 اقپان، 2022

جاركەن اقىن جالعىز با؟

587 رەت كورسەتىلدى

«جالعىزدىق — ۇيىڭدە تەلەفون تۇرىپ، ساعاتتىڭ شىرىلداۋى». اكتريسا فاينا رانەۆسكايانىڭ وسى ءبىر سوزىندە جىلدار بويى، ءتىپتى عاسىرلار بويى ءبىز سارساڭ بولىپ ىزدەپ جۇرگەن ءومىر ءسۇرۋدىڭ ماعىناسى جاتقانداي سەزىلەدى. مىنا عالامدا جالعىزدىق فەنومەنى حاقىندا ويلانباعان اقىل يەسى كەمدە-كەم شىعار. مەنىڭشە، ول تۋرالى ويلانۋدىڭ ءوزى جالعىزدىققا باستايتىن جول سياقتى. جاپان دالادا كوكتەگى بۇلتپەن جارىسىپ، اۋىق-اۋىق الدەبىر اۋەنگە باسىپ، ءبىر ساپارعا كەتىپ بارا جاتقان جالعىز اتتى جولاۋشىنى كورگەن بولارسىز، مىنە، ونىڭ اتى – جالعىزدىق. الىستا، ءمالىم ءبىر قالادا تەڭىزدەي تەرەڭ ويىن تار بولمەگە، اق پاراققا سىيعىزا الماي ارپالىسىپ وتىراتىن اقىندى بىلەرسىز، ەندەشە، ونىڭ دا اتى – جالعىزدىق.

ءسوزدىڭ شىنى كەرەك، بىزدە جالعىزدىق تۋرالى جىر جازباعان اقىن نەكەن-ساياق. اتاقتى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ءوزى بۇل تاقىرىپتى اينالىپ وتپەگەن. ايتپەسە ول: 

ء«ۇش اعاش، باسىن قوسسا، موسى بولار،

كوپ بولسا، جىلقىشىنىڭ قوسى بولار!

تالاي قىز: «جالعىز قالعىر!»، دەپ ايتقان-دى،

«جالعىز قال!» – دەگەن قارعىس وسى بولار!»

دەپ ولەڭدەتپەس تە ەدى. 

ال اقىندا ءجيى كەزدەسەتىن بۇل ءحال تۋرالى بارد ءانشى اتانىپ كەتكەن تابىلدى دوسىموۆ: «شارشاعان شىلىمىمنىڭ شوعىن، قاراشىعىما ءسوندىردىم» ، دەپ جىرلايدى. كىم قالاي توگىلدىرىپ جىرلاسا دا، ونىڭ ولەڭىندەگى جالعىزدىقتىڭ ءۇنى بىردەن اڭعارىلىپ تۇرادى. بىلايشا ايتقاندا، پاراساتتى ادامدار ءوز ءومىرى مەن تاعدىرىنان، قۋانىشى مەن قايعىسىنان ءلاززات الاتىنىن ەسكەرمەي تۇرا المايسىز. ءبىزدىڭ بۇل ماقالامىزدىڭ كەيىپكەرى اقىن جاركەن بودەش ۇلى بولماق. ونىڭ ەستى جىرلارىنىڭ نەگىزگى اۋانى – جالعىزدىق، جالعىزدىق بولعاندا، وزىنشە اۋەنى مەن بولمىسى بار ۇلى جالعىزدىق.  

ول ءاربىر اسقاق جىرى ارقىلى بارلىق قۇدىرەتتى جانە قۇندى دۇنيەلەردىڭ جالعىزدىقتان تۇراتىنىن ەسكەرتىپ وتىرعان سياقتى. ياعني تالانت تا، اقىننىڭ ءوزى دە، ءسوزى مەن ءومىرى دە جالعىزدىقتان قۇرالعانىن جوققا شىعارا المايسىز. بۇل تۋرالى جاركەن بودەش ۇلىنىڭ ءوزى «جالعىزدىق قۇدايدان كەيىن اقىنعا جاراسادى» دەپ اشىق ايتادى. اقىنعا دەگەنى ءوزى ەمەس، وزەگىن تالدىرىپ ولەڭ جازعان، ونىسى عاسىرلار سورابىنان، زامان كوشىنەن، ۋاقىت سىنىنان امان وتەتىن ءسوز يەسى. سوسىن ول «جالعىزدىق» دەپ پوەما جازدى، وندا ءبۇي دەدى:

«بۇل جالعاندا كىم جالعىز؟!

اق بورىقتاي اي جالعىز، ايدان نۇرلى كۇن جالعىز.

جارقىراپ تۇرعان شولپان دا جالعىزدىعىن سەزىنەر،

تاڭ الدىندا كوز ىلەر...

جىر بوپ ماڭگى جاسارعا، اباي جالعىز قاشاندا.

اباي جالعىز بولعاسىن، ەكەۋ ەمەس ماعجان دا.

اسپاندى بۇلت تورلايدى، جاۋىنسىز جەر سورلايدى.

ابىلاي حان جالعىز بولعانسىن، بۇحار ەكەۋ بولمايدى.

ماحامبەت جالعىز قۇبىلىس، يساتاي وقىس بۇرىلىس.

اقجايىق كوزدىڭ جاسىنداي، قاروي توپىراق ءبىر ۋىس...

قيال – قىران، اقىل – شىڭ.

مايدانسىز قايتپاس جاۋ بەتى.

سەن دە، جالعىز باتىرسىڭ. ەر باۋكەڭ مومىش اۋلەتى». اقىننىڭ «بۇل جالعاندا كىم جالعىز؟» دەپ ءسوز باستاۋى ساناعا سالماق تۇسىرەدى، بىراق تەرەڭ ويعا جەتەلەيدى. ءبىز ءار شىعارماسىن ءسۇيىپ وقيتىن بەرنارد شوۋ: «جالعىزدىقتان ۇلەس الىپ، وزىڭە پايدا كەلتىرە الۋ – دارىن». شەكسىز قۋاتىن، قارىمى مەن ءبىلىمىن ولەڭگە ارناعان اقىن دا وسى – جاركەن بودەش ۇلى. قاداۋ-قاداۋ عاسىرلاردىڭ جۇگىن، تاريحتىڭ ءسوزىن جالعىز عانا پوەماعا ارقاۋ ەتىپ، ۇلتىنىڭ باسىنان كەشكەن قاسىرەتىن اق قاعاز بەن قوڭىر سيا ارقىلى ادىپتەگەن جان تالانت ەمەي نەمەنە؟

«... جالعىزدىقتىڭ ازابىن شاكارىمدەي تارتقان كىم؟

جالعىز قۇدىق تۇبىندە جالعىز قۋراپ جاتقان كىم؟

جالعىز تاۋدىڭ قۋىسىن قىسى-جازى پانالاپ،

جالعىز بالعا. ءتورت تاعا. جالعىز اتىن تاعالاپ.

توبىلعى ساپ، جەز بۋناق، جالعىز قامشى سابالاپ...

جالعىز قىستاۋ. جالعىز مەڭىرەۋ تاس ۇيدە:

جالعىز شىراق. جالعىز توسەك. جالعىز جاستىق.

جالعىز قۇران. جالعىز قۇمان.

جالعىز شارشى جايناماز.

بەس نامازىن وقيدى. كۇڭىرەنىپ بىلىكتى ۇل،

تىڭدايدى ونى ساي-سالا،

ورمان توعاي، تىمىق قىر.

جالعىز جارلى اس ۇيدە:

جالعىز وشاق. جالعىز قازان. جالعىز ءشومىش.

جالعىز كوسەۋ. جالعىز تاباق. جالعىز كەسە.

جالعىز قاسىق.

جالعىز شاۋگىم. ءبارى-ءبارى جالعىزدان.

جالعىز جۇرەك. جالعىز قالام. جالعىز جان».

 تاعى سول ۇلى جالعىزدىقتىڭ ولمەس جىرى. تاڭىرگە بەتىن بۇرىپ، ۇلتىنا جۇرەگىمەن بەرىلگەن شاكارىمنىڭ شىن كەيپى، جالعىزدىعى  ۇلتتىڭ جالعىزدىعى ەكەنىن سەزىنبەۋگە شاراسىزبىز.   

«جالعىزدىق جاقسى، بىراق جالعىزدىق جاقسى ەكەنىن ايتاتىن ادام كەرەك» دەيدى ونورە دە بالزاك. جاركەن بودەش ۇلى جالعىزدىقتىڭ دا جاقسى قاسيەت ەكەنىن اق قاعازعا، ودان ارى وقىرمانىنا، ەل-جۇرتىنا ايتا الدى. ونىڭ ءوزىنىڭ دە، ءسوزىنىڭ دە تۇپكى ماقساتى – وسى.  ەكى جىل بۇرىن اقىن تۋرا ءبىرىنشى قاراشا كۇنى تەلەفون شالدى. تۇتقانىڭ ار جاعىنان: ء«اي، بالا، حابارسىز كەتتىڭ عوي، ايتپاقشى، بۇگىن قاي ايدىڭ قاي كۇنى، تامىزدىڭ ءبىرى مە؟» ، دەپ ساڭعىرلاي سويلەدى. «جوق، اعا، بۇگىن قاراشانىڭ ءبىرى عوي» دەدىم، تەلەفوننىڭ ار جاعىندا ۇنسىزدىك ورنادى. سالدەن سوڭ: «ە، ۇيدە قۇرى جاتقان ادام ۋاقىتتان تا اداسىپ قالادى ەكەن عوي» دەپ كۇرسىندى. وسى وقيعانىڭ ءوزى جاركەن اقىن مەن جالعىزدىقتىڭ قانشالىقتى ەگىز بولىپ ۇندەسىپ كەتكەنىن تۇسىندىرەدى. وتكەن جىلى ول كىسى تۋرالى «جاركەن بودەش +  ولەڭ =  جالعىزدىق» دەگەن ماقالا جازدىم، گازەتتەن سول ماقالانى وقىعان اقىن: «كەزىندە ورالحان بوكەەۆ ماعان: ء«تۇبى سەن مەن تۋرالى جازاسىڭ، مەن سەن تۋرالى جازامىن» دەپ ايتىپ ەدى، سول ءسوزدى ساعان ايتقىم كەلەدى» دەگەن جىلى ءسوزىن ايتتى. وسى ءبىر ءسوز ويىمدا قالىقتاپ، قازىعۇرتقا شوككەن كەمەدەي ءمىز باقپاي تۇرىپ العالى قاشان؟! جالعىزدىقتى جىرلاپ قانا قويماي، وزىنە سەرىك ەتكەن اقىننىڭ جىرلارى پوەزيا مايدانىندا دا دارا بولىپ قالارى داۋسىز. «ادام جالعىزدىقتا عانا وزىنە قايتادى» دەيتىن ارتۋر شوپەنگاۋەردىڭ ءسوزىن جاركەن بودەش ۇلىنىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءومىرى مەن ولەڭدەرى دالدەپ بەردى. ولەڭگە ادال، ومىرگە وكپە ايتپاعان ول رەنە دەكارت سياقتى جالعىزدىقتى ۇلى قالالاردان عانا ەمەس، اينالادان، ادامداردىڭ بولمىسىنان، تۋعان جەرىنىڭ تاۋ-تاسىنان، ۇلتىنىڭ تاريحى مەن وعان قارىزدار زامانا اعىسىنان ىزدەدى. تاپتى دا. سوسىن سونى جىرلادى. ولەڭدەگى ۇلى قاسىرەتتى، جالعىزدىقتاعى سانسىز مەحناتتى جۇرەگىمەن كوتەرە بىلگەن اقىننىڭ ءار ءسوزى بۇگىن، ەرتەڭ، ءتىپتى ماڭگىلىك وقىلا بەرمەك. وعان تاعى سول جالعىزدىقتىڭ ءوزى كۋا-ءدۇر.  مۇمكىن بىرەۋ «جاركەن بودەش ۇلى جالعىز با؟» دەۋى مۇمكىن، ءيا، ول – جالعىز. ولەڭدەگى وزگەشە بولمىسىمەن، قۋاتىمەن، تۋعان جەرگە دەگەن سارقىلماس ساعىنىشىمەن، ءتىپتى جىراۋلىعىمەن عانا جالعىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تروللەيبۋس ورتەندى

وقيعا • 24 ماۋسىم، 2022

تۇركپا-نىڭ اتاۋى وزگەرەدى

پارلامەنت • 24 ماۋسىم، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار