كوك تۇتىننەن كوز اشپاي وتىرمىز

زاۋىتتاردان زياندى شى­عارىندىلاردىڭ اۋادا تۇتا­سىپ تۇرعانىنا بايلانىستى قو­لايسىز مەتەورولوگيالىق جاع­دايدىڭ جاريالانىپ كە­لە جاتقانىنا جارتى ايدان استى. تۇرعىندار دا نارا­زىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. الاي­دا شاراسىز. ەكولوگيا دەپار­تامەنتى باستىعىنىڭ مالى­مە­تىنشە, وسكەمەندەگى اۋا­عا شى­عارىلاتىن شىعارىن­دى­لاردىڭ جالپى كولەمى 164 369 توننانى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ, كولىكتەردى, جەكە سەكتوردىڭ, كاسىپكەرلىك نىسانداردىڭ شىعارىندىلارى بار.

وسكەمەندەگى وزەكتى ماسە­لەگە قاتىستى ارنايى بريفينگ وتكىزگەن وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى دانيار اليەۆ تۇرعىنداردىڭ شاعىمى ورىندى ەكەنىن ءسوز ەتتى.

– اۋانىڭ لاستىعىن ايتىپ, تۇرعىندار ءجيى شاعىمدانا­دى. بىراق دارىگەرلەر باستىڭ ­اۋرۋىنا ەكولوگيالىق جاعداي كىنالى دەپ ناقتى دياگنوز قوي­مادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وس­كە­مەندەگى گاز تۇرعىندار­­دىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسە­رىن تيگىزىپ جاتقانىن اشىق ايتىپ, ناۋقاستار تىزىمىنە ەنگىزۋ كەرەك. گازدان تاماعى اۋىرىپ بارعاندارعا «تۇماۋ» دەپ جالپىلاما دياگنوز قويادى. وسى ماسەلەنى, ياعني قالاداعى لاس اۋا رايىنان تۇرعىنداردىڭ سىرقاتتانۋىن اۋرۋلار تىزىمى­نە ەنگىزۋدى ءبىز دەنساۋلىق ساق­تاۋ باسقارماسىنا ۇسىندىق, – دەيدى وبلىستىڭ باس ەكولوگى دانيار اليەۆ.

دەپارتامەنت باستىعى­نىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىندار قولايسىز مەتەو جاعداي جا­ريالانعان كۇندەرى دەنساۋ­لىقتارى ناشارلاسا, جسن (جەكە سايكەستەندىرۋ ءنومىرى) مەن بايلانىس نومىرلەرىن كور­سەتىپ, وبلىستىق ەكولوگيا دە­پارتامەنتىنە حابارلاسۋىنا ­بولادى. دەپارتامەنت ماماندا­رى تۇرعىنداردىڭ شاعىمىن رەسمي تۇردە وبلىس­تىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باس­قارماسىنا جىبەرەدى. الايدا بۇل قادامدار ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتا ما؟ ناتي­جەسى – ۋاقىت ەنشىسىندە. ەڭ دۇرىسى, الپاۋىت كاسىپورىن – «قازتسينك» جشس-دا 1950 جىلداردان بەرى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەسكى كۇكىرت قىشقىلى تسەحىن جاڭالاۋ كەرەك شىعار. «قازتسينك» جشس-نىڭ باس ەكولوگى قازتاي تاكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەسكىرگەن تسەحتى اۋىس­تىرۋ جوسپاردا بار.

– كاسىپورىن «جاسىل قا­­زاق­ستان» باعدارلاماسى اياسىن­­دا 2025 جىلعا دەيىن ەميس­سيا­لاردى 20 پايىزعا دەيىن ازايتۋدى كوزدەپ وتىر. ءبىز­دىڭ كومپانيادا ءتورت كۇكىرت قىش­قىلى قۇرىلعىسى بار. ونىڭ ۇشەۋى – وسكەمەندە, بى­رەۋى – ريددەردە. ولاردىڭ ارقاي­سىسىنا قوسىمشا تازا­لاۋ قۇرىلعىسىن قويامىز. ال­دى­مەن ەلۋىنشى جىلداردان بەرى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەسكى كۇكىرت قىشقىلى تسەحىنىڭ قۇ­رىلعىسىن اۋىستىرامىز, – دەدى ق.تاكەەۆ.

قولايسىز مەتەو جاعدايعا ءوندىرىس وشاقتارى عانا ەمەس, جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى­نان شىعاتىن ءتۇتىننىڭ دە اسەرى وراسان. وسكەمەن جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ باس ەكولوگى مارينا سترەلتسوۆا زياندى شىعارىندىلاردى ازايتۋ ءۇشىن بىرقاتار جوسپار جا­سالعان كورىنەدى. ايتار بول­­­ساق, جاڭا قازاندىق سالىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى قول­دانۋدى كوزدەپ وتىر. اۆ­تومات­تان­دىرىلعان مونيتو­رينگ جۇ­يەسىن ەنگىزۋ ءۇشىن فين­ليان­ديا مەن گەرمانيادان تا­زار­تۋ قۇرىلعىلارىن ساتىپ الىپ ورناتقانىمەن, ءبىزدىڭ جاق­تىڭ كومىرىن كوتەرە المايتىن كورىنەدى. نەگە دەگەندە, ەۋرو­پا ەلدەرىندە قازاندىقتار كو­بىنەسە گازعا نەگىزدەلگەن ەكەن.

سونىمەن قاتار ەكولو­گيا­­­­نىڭ ناشارلىعىنا سانيتا­­ريا­لىق-ەپيدەميولوگيا­­لىق با­­قىلاۋ دەپارتامەنتى ­باس­­­شى­­لىعى دا الاڭداۋشىلىق ءبىلدى­رىپ وتىر. وسكەمەندە قو­لاي­سىز مەتەو جاعداي ورىن ال­عان كۇندەرى «ۇلتتىق ساراپ­تا­ما ورتالىعى» فيليالىنىڭ سا­نيتارلىق-گيگيەنا­لىق زەرتحا­ناسى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ زەرتحاناسىمەن بىرلەسىپ, سەليتەبتى ايماقتا اتموسفەرالىق سى­نا­مالاردى ىرىكتەۋ جۇر­گىزۋدە. ات­موسفەرالىق اۋادان سىنا­ما كومىرتەگى وكسي­دىنە, كۇكىرتسۋتەككە, كۇكىرت ديوكسيدىنە, اممياكقا, ازوت ديوكسيدىنە, شاڭعا, سۋ­تەگى حلوريدىنە الىندى. ناتي­جەسىندە, كورسەتىلگەن لاستاۋ­شى زاتتاردىڭ ەڭ جوعارى ءبىر رەت­تىك كونتسەنتراتسياسى­نان اسىپ كەتۋى كومىرتەگى وكسيدى, كۇكىرتسۋتەگى, سۋتەگى حلو­ريدىنەن انىقتالدى. بۇل مالىمەتتەر وبلىستىق ەكو­لوگيا دەپارتامەنتىنە جىبە­رىلىپ, ءبىر ماقساتتا جۇمىس جۇر­گىزۋ باستالدى.

– قولايسىز مەتەو جاعداي بولعاندا اتموسفەرانىڭ بەت­كى قاباتىندا لاستاۋشى زاتتار جينالادى. ونىڭ ادام دەنساۋلىعىنا تەرىس اسەر ەتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسىعان بايلانىستى, سانيتاريالىق-ەپيدەميالوگيالىق دەپار­تا­مەنتى ماماندارى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ما­سەلەن, دالاعا كوپ شىقپاعان ابزال. تەرەزەلەردىڭ جابىق تۇرعانى ءجون. مينەرالدى سۋ كوبىرەك ءىشىپ, اس سوداسىنىڭ شامالى ەرىتىندىسىمەن اۋىز قۋىسىن ءجيى شايىڭىزدار, – دەيدى سانيتاريالىق-ەپيدە­ميالوگيالىق دەپارتامەنتى­نىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى باعلان تاۋانوۆا.

سونداي-اق دۇرىس تاماق­تانۋعا دا كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگى باسا ايتىلدى. بالالاردىڭ تاماقتانۋ راتسيونىندا ءسۇت, ءسۇت ونىمدەرىن, ەت تۇتىنۋدى كوبەيتۋگە ۇسىنىس جاسالدى. ۋىتتى زاتتاردى شىعارۋ جانە اعزانى تازارتۋ ءۇشىن تاگان-سوربەنت, ينديگەل, تاگانگەل قولدانۋعا بولادى.

دەيتۇرعانمەن, قوعام بەل­سەندىلەرى ەكولوگيانى لاستاپ وتىرعان ءوندىرىس وشاقتارى وسكە­مەندىكتەرگە وتەماقى تو­­لەۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. سە­بەبى ءدارى-دارمەك قىمبات. دا­رى­گەرگە قارالۋدىڭ ءوزى قيا­مەت-قايىم. ال اۋانىڭ لاس­تى­عىنان اۋرۋعا شالدىعىپ جات­قان تۇرعىندار از ەمەس.

– قىستىڭ كۇنى اۋا ساپاسى ورتا ەسەپپەن 40 پايىزعا تو­مەندەيدى. ءوندىرىس وشاقتا­رى ونى دا ەسكەرۋى كەرەك. «قاز­تسينك» جشس قوسىمشا گاز تازالاۋشى قوندىرعىلار ورناتۋى ءتيىس. ال جىلۋ ەلەكتر ستانساسى قوسىمشا قازاندىق قويۋ­دى جوسپارلاپ وتىرعان كورىنە­دى. ويتسە شىعارىندىلار­دىڭ كولەمى تاعى ۇلعايادى. جال­پى, جەس بويىنشا ماسەلە كوپ, – دەيدى تاۋەلسىز ەكولوگ داۋلەت اسانوۆ.

قالاي دەسەك تە, بۋداق-بۋ­داق جوڭكىلگەن كوك ءتۇتىننىڭ ماسەلەسى مۇنىمەن شەشىلە قال­مايدى. مەملەكەت تاراپىنان نا­زار اۋدارىلعاندا عانا وڭ نا­تيجە بولاتىن شىعار. دارى­گەرلەر دە ءوز تاراپتارىنان تۇر­عىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا شى­نايى دەن قويىپ, اۋرۋدىڭ ەكو­لوگياعا بار-جوعىن اشىپ ايتىپ وتىرۋى كەرەك.

وسكەمەن