رۋحانيات • 13 اقپان، 2022

دالا سىيلاعان دەگدارلىق

179 رەت كورسەتىلدى

بەلىنە جاۋ سناريادى ءتۇسىپ، اۋىر جارا­لانعان، كەيىن بەيبىتشىلىك ورناعاندا نەمىستىڭ تروفەيلىك جۇك ۇشاعىمەن الماتىعا ەمدەلۋگە بارعان سوعىس اردا­گەرى، العاشقى سۋرەتىن ستالينگراد ماي­دانىندا سالعان سۋرەتشى، رەجيسسەر، قازاق انيماتسياسىنىڭ اتاسى امەن قايداروۆ تۋرالى از جازىلعان جوق. ونىڭ ازاماتتىعىمەن قاتار ەلىنە جاساعان ەڭبەكتەرى بۇل كۇنى ويلى ۇرپاق­تىڭ جادىندا ساقتاۋلى تۇر. سوناۋ قيىن-قىستاۋ كەزدە ءوز ەركىمەن سۇرانىپ قىزىل اسكەر قاتارىندا بول­عان امەن قايداروۆتىڭ تۇلا بويىنداعى باتىلدىق پەن ەر جىگىتكە ءتان دارالىق ونى بيىككە الىپ شىقتى. ونىڭ قازاق رۋحانياتىنا قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن ول ىستەگەن يگى ىستەردى تىزبەلەپ ايتىپ وتىرۋدىڭ دا قاجەتى شامالى. امەنگە جىگەر بەرگەن تۋعان ەلىنىڭ ەرتەڭى ەكەنى داۋسىز.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

كەشەگى كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇن­دە جيىن وتكىزەتىن حالىقتىڭ جاڭا وركە­نيەتتىڭ كوشىنە ىلەسۋى، زامان اعىسىن اڭداۋى، ۇلت بولىپ ۇيىسۋىندا كەزدەسكەن ماسە­لەلەردىڭ ءتۇيىنىن تابۋى، مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ جولىنداعى قات-قابات قيىندىقتارعا توتەپ بەرۋى امەن سىندى ءار ىسىنە ادالدىقتى سەرىك ەتكەن تۇلعانىڭ وي جوس­پارىندا جازۋلى تۇردى. تۇلعا دەمەكشى، ءار ادامنىڭ ەسەيۋ جولى ءارتۇرلى بولادى، ءبىز العاشقى قازاق ءمۋلتفيلمىن جاساعان قايراتكەردىڭ ونەردەگى تابىسىن بىلەمىز، ال ول «قانداي ورتادان شىقتى؟»، «قانداي اتا-انانىڭ تاربيەسىن الدى؟» دەگەن سانسىز سۇراقتارعا كەيدە جاۋاپ تاپپاي داعداراتىنبىز. جۋىقتا الما­تى قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى №413 قورىنان امەن قايداردىڭ قولجازباسىن وقىپ، اتالعان تۇلعانىڭ ءومىر جولىمەن تانىستىق. بۇل قولجازبانى وسى ارحيۆ مەكەمەسىنىڭ باس ساراپشىسى ءلايلا قاسىمقىزى ۇسىندى. سونىمەن امەن قايداروۆتىڭ قولجازباسىن وقىپ كورەلىك.

5546

«سەنىڭ اتىڭ مۇحاممەد-امەن»

«كىندىك قانىم تامعان جەر – نۇرلى نۇرا وزەنىنىڭ بويىن­داعى جىڭىشكە دەگەن اۋىل. 1923 جىلى، ماۋسىم ايىنىڭ ءۇشىن­شى جۇلدىزىندا، ءدالىن ايت­ساق، جاي­­لاۋعا شىعىپ كيىز ءۇي تىككەندە مەن كەڭ دۇنيەگە كەلىپ­پىن. اكەم – ءابجان ء(ابدرا­سۋل) قايدار ۇلى، (1890-1975)، شە­شەم – زەينەپ قايدار كەلىنى (1900-1982). مەنىڭ الدىمدا ەكى ۇل دۇنيەگە كەلىپ، ولار قاي­تىس بولعان. ەسكى ادەت بويىنشا مەنى مىقتى بولسىن دەپ، كىندىگىمدى بال­تامەن كەسىپتى، سوندىقتان كىن­دىك شەشەم ەر ادام بولعان ەكەن. اينالايىن وقىرمان، بۇل ادەت بۇگىن قانشاما ەرسى كورىنسە دە، مەنىڭ ۇزاق قيىن ءومىرىم كۋا بولعانداي اتىمدى امەن ەمەس، بالتاباي دەگەنى دۇرىس بولار ەدى. بىراق ات قوياتىن اتام (اكەمنىڭ اعاسى) ءابدراشيت قۇرانعا قاراپ، مەنىڭ ەسىمىمدى مۇحامەد-امەن بولسىن دەپ باتا بەرگەن ەكەن. جەكە شارۋاعا تى­يىم جاساپ، بايلاردىڭ مالىن، مۇلكىن تارتىپ الىپ، وزدەرىن بالا-شاعاسىمەن جەر اۋدارۋ ناۋ­قانى ەلدى الا-توپان قىلدى. دىنگە دە كوزقاراس وزگەردى. قايدار اۋلەتىنىڭ ۇلكەن شاڭىراعى ءابدرا­شيتتى مولدا دەپ جەر اۋداردى. ول كىسىنى مەن اتا دەي­تىنمىن. نە ءۇشىن كىنالايتىنىن تۇسىنبەدىم. جىڭىشكە اۋىلى جان-جاققا تا­راي باستادى. 1931 جىلى ءبىز اقمولاعا كوشتىك، سودان كەيىن 1932 جىلى جاڭا استانا الما­تىعا جول تارتتىق».

بايىپتاپ قاراساڭىز، ءبىزدىڭ تۇلعا­لاردىڭ باسىم كوبى بالا ارمانىن قۇشاق­تاپ سول كەزدەگى استانامىز ارۋ الماتىعا اسىعادى. ولار ءۇشىن الماتى پاريج، لون­دوننان بەتەر قادىرلى ەكەنىندە داۋ جوق. ويتكەنى ول قالادا قا­زاق­­تىڭ رۋحى، مىنەزى، قالا بەر­دى بوس­تاندىعى مەن ازات­تىعى، تاۋەل­سىزدىگى جاتىر ەدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىر­عان امەن قايداروۆ تا ال­ما­تىعا «اسىق­قانى» بەلگىلى. بىراق ول كەزدەگى الماتى قاي الماتى ەدى؟ ءا.قايداروۆ ول جىلداردى بىلاي جازادى:

 «الماتىداعى ساكەن سەيفۋلليننىڭ ۇيىنە باردىق»

«بۇل اشتىق جىلى ەدى. باسىن بۇلت شالعان الاتاۋدىڭ باۋرىن­دا باۋ-باق­شالى جۇماق بولاتىن شاھارعا جان ساق­تايمىز دەپ، بۇكىل قازاق ەلى جينالا باس­­تادى. ءبىز شىلدە ايىندا 14 كۇن شويىن جولمەن ءجۇرىپ ارەڭ جەت­تىك. ول ۋاقىتتا مويىنتى-شۋ جو­لى جوق، سون­دىقتان ءسىبىر جولى­مەن كەلدىك. ءبى­رىن­شى الماتى س­تان­ساسىنان ەسەك-اربا جال­داپ، قا­لا­نىڭ ورتاسىنداعى قازىرگى پان­­فيلوۆ پاركىنە كەلدىك. كارل ماركس (قوناەۆ) كوشەسىندە تۇ­را­تىن اعايىندار ساكەن، تاتەم كۇل­باھرام سەيفۋلليندەر ۇيىنە كەل­دىك. سولاردىڭ كومەگىمەن جا­ڭا ءومىر باستادىق. اكەم ءاب­جان 42 جاستا بولسا دا، قازاق پەداگو­گي­كا­لىق ينستيتۋتىنا شا­كىرت بولىپ، ءبىرىنشى كۋرستان باس­­تاپ وقۋعا كىرىستى. شەشەم زەي­نەپ 32 جا­سىندا كيج (كوم­مۋنيستىك جۋر­ناليستيكا ينستيتۋتى) وقۋ­شىسى بولدى، مەن بولسام №19 ورىس مەك­تەبىنە با­را­تىن بولدىم. زا­مان­نىڭ وزگە­رۋى اكە-شە­شەمە قيىن­دىقتار اكەلگەنىن تۇسىنە باس­تادىم. ولار ۋاقىتىندا اراب­شا ساۋاتتى، تا­جىريبەلى مۇعا­لىم­دەر بولعان. ساۋاتىن جا­ڭاشا اشۋ، ورىس ءتىلىن ەسەيگەن­دە ۇيرەنۋ، كۇندەلىكتى نان مەن سۋعا جەت­پەيتىن اقشاسىن كى­تاپقا جۇم­ساۋ اكە-شەشەمە وڭاي تيگەن جوق. ءومىر جا­ڭاشا قا­لىپ­تا­سىپ كەلە جاتقاندا 1937 جىل كەلدى. ساكەندى تۇرمەگە قا­ما­­دى، اكە-شەشەمىز كىدىرتپەي مە­­كەن­جا­يىن وز­گەرتىپ، الاتاۋ با­­ۋىرى­­نان كوكشەتاۋ باۋىرىنا قو­نىستاندى».

 «سوعىستىڭ سۋىق حابارى جەتتى»

سوعىس. وسى ءبىر بەس ارىپتەن تۇ­­راتىن ۇرەيلى ءسوز قانشاما ۇلت­­تىڭ، ەلدىڭ، جەر­دىڭ، وتان مەن وتبا­سىنىڭ بەرەكەسىن قا­شىر­­دى، قۇتىن الدى. ادامزات تا­ري­­­حىنداعى ايعىز-ايعىز جارا­لار­دىڭ كوبى قاتىگەز سوعىستاردان تۇس­كەن جارا. ماي­دان­داعى ميحنات پەن ماشاقاتتىڭ بوداۋى تۋرالى ويلانۋ دا كەيدە ارتىقتىق ەتە­دى. ءبىز ءۇشىن مايدان قاسىرەتىن ءوز كوزى­مەن كورگەن ادام قىمباتتى بولماق. «بار­ساكەلمەستىڭ» شو­لى­نە كەتكەننەن بەتەر اۋىر ءارى سال­ماقتى ساپارعا امەن قاي­داروۆ تا قا­تىسقانى ءمالىم. سول ءبىر قاسى­رەتتى جىلدار، ءولىم مەن ءومىر تاي­تالاسقا تۇسكەن قيىن ساتتەر كەيىپ­كەرىمىزدىڭ وي داپ­تەرىندە بىلايشا قاز قال­پىندا جازىلىپ قالدى:

«1941 جىلى مەكتەپ بالالا­رىن كول­حوزعا ءشوپ شابۋعا جىبەر­دى. 22 ماۋسىمدا سوعىس باستالدى دەگەن سۋىق حابار بىزگە دە جەتتى. بارلىعىمىز ۇيگە قايتتىق. ول ۋاقىتتاعى وقيعا تاريحتا مول جازىلسا دا، قازىر دە ايتىلماعان سىرلارى جەتىپ جاتىر. بۇگىنگە جەتپەي، كورگەنىن و دۇنيەگە الىپ كەتكەندەردىڭ سانى ميلليون. مە­نىڭ باستان كەشكەنىم وزىمە عانا ءمالىم. 1941 جىلى قازان ايىندا اسكەري مايدان جولداماسىمەن تاشكەنگە كەلدىك. بۇندا راديو-تەلەگراف اسكەري ۋچيليششەسىنىڭ كۋرسانتى بولعانىمىزدىڭ بەلگىسى رەتىندە شاشىمىزدى قىرقىپ، شومىلدىرىپ، فورما كيگىزىپ، ءوز كيىمدەرىمىزدى قاپقا سالىپ ۇيگە قايتاردى. 1942 جىلدىڭ ءساۋىر ايى­نا دەيىن اسكەري ءتارتىپتىڭ قانداي ەكەنىن تانىدىق، تاڭعى 6-دا تۇ­رىپ، تۇنگى ون ەكىدە جاتامىز. ۋا­قىت­تىڭ كوبى اياقتى دۇرىس باسىپ ستروەۆوي بۇيرىقتى ورىنداۋ، كلاستا وتىرىپ مورزە الىپپەسىن جاتتاۋ، راديو-تە­لە­فون تەحنيكاسىن ءبىلۋ، مىل­­تىق اتۋ، وكوپ قا­زۋمەن وتە­دى. 1942 جىلى ءساۋىر ايىندا تاش­كەننەن ماسكەۋگە كە­لىپ، جاڭادان قۇرى­لىپ جاتقان 57-ءشى ەرەكشە گۆار­ديا پولكىنە راديست بولىپ تاعا­يىندالدىم. ەرەكشە (وسوبىي) دە­گەنى م-13، ياعني مينومەتتىك جاڭا قارۋ، كەيىن حالىق اراسىندا «كاتيۋشا» دەپ اتاپ كەتكەن، اڭىز­عا اينال­عان كۇش­تى قارۋ ەدى. جاڭا تەحني­كا­نى مەڭگەرۋگە ءبىر اي ۋاقىت بەر­دى. مامىر ايى­نىڭ سوڭىندا حار­كوۆقا قاراي تەمىر­جول­مەن جۇردىك. حاركوۆقا جەتپەي ماۋسىمنىڭ بىرىندە سوعىسقا كىرىستىك».

        «جارالى جاۋىنگەرلەردىڭ سۋرەتتەرىن سالدىم»

«1943 جىلى قازان ايىندا ءبىرىنشى ۋكراين مايدانىنا جى­بەردى. قاراشانىڭ ورتاسىن­دا جاڭا عانا بوساتىلعان ۋكراين استاناسى كيەۆكە كەلدىك. شاي­قاستىڭ ءىزى دارنيتسا ستانساسى سۋرەتتەگەندەي. ءبىر ساۋ ءۇي جوق. ابدەن قالجىراعاندا ساق­تىقتى ۇمىتاسىڭ. ءار جارىلعان سنارياد­قا يىلمەي جۇرە بەرگەندە «وسى تەز بىت­سە ەكەن نە جارىلىپ نە ءولىپ تىنسام ەكەن» – دەپ ويلايتىنمىن. وسىنداي ءبىر جاع­داي­دا تەلەفوندى قوسا بەرگەنىمدە، ار­تىم­نان سنارياد جارىلىپ، ۇش­قىنى بەل ومىرتقامنان، بالتا­مەن ۇرعانداي سوقتى. ۇشىپ ءتۇسىپ قۇلادىم. تالىقسىپ كەتكەم ەكەن. دەم الا الماي، سۋعا باتىپ بارا جاتقانداي، اۋزىممەن اۋانى قارماپ، ارەڭ-ارەڭ جۇ­تىنا باس­تادىم. جۇرەگىم توقتاپ قال­­عانداي بولدى. ىشقىنىپ قار­دى اۋزىما تىعا بەردىم. ەسىمە قاي­تادان كەلىپ تۇ­رايىن دەسەم، اياعىم قوزعالتپايدى، بولەك جانسىز سالماقتانعان. شىنتاعى­ما سۇيەنىپ الدىمداعى وكوپقا ەڭبەك­تەپ بارىپ قۇلادىم. الگى جەردە جولداستارىم جەدەل كومەك كورسەتتى. كيىمىمدى شەشىپ بەل ومىرتقاعا تيگەن وقتىڭ ورنىن بۋ­دى. گوسپيتالدا اياعىمداعى ەتىگىمدى شە­شە الماعاندىقتان سكال­پەلمەن كە­سىپ بوساتتى. شە­شىلمەگەن سەبەبى ءۇش اي مايدان دالا­سىنداعى شىققان تەر تۇز بو­لىپ شۇلعاۋىم ەتىكتىڭ ىشىندە قا­تىپ قالىپتى. ءبىر جۇمادان كەيىن ارنايى ۆاگونعا سالىپ مەنى حاركوۆتان كيسلوۆودسك قالا­سىنداعى گوسپيتالعا اكەلىپ تاپسىردى. ءوز بەتىممەن قوزعالا ال­ماي­مىن. قىركۇيەك ايىنا دەيىن ەمدە­لىپ بالداقپەن جۇرە باس­تاعان سوڭ ەلگە قاي­تاردى. كيس­لوۆودسك گوسپيتالىندە جات­قا­نىمدا ما­ڭايىم­داعى جارالى جا­ۋىن­گەرلەر­دىڭ سۋرەتتەرىن سال­­عانىم جازى­لۋىما قۋات بەرگەندەي بولدى. ول ۋاقىتتا فو­تو­­اپپاراتى بار ادام جوق­تىڭ قاسى. مەنىڭ قارىنداشپەن سال­عان سۋرەتتەرىم جۇرتقا ۇناپ، كەزەككە تۇر­دى. ءار سولدات قاعاز تاۋىپ اكەلىپ، جاسال­عان بەت بەي­نەسىن ۇيىنە حاتپەن جىبەر­گەندە قوسىمشا جازاتىن: «مىنە، مەن ءتىرىمىن!» «ۆوت، يا جيۆ!» دەپ سۋ­رەت­تى كۋا رە­تىندە پايدالاناتىن. سۋرەتشىلىك قاسيەت جارا­تۋشىنىڭ ماعان ومىرىممەن بىرگە قوساقتاپ بەرگەن قوس قاسيەتى دەگەن سەنىمىم نىعايا ءتۇستى».

سۇم سوعىس اياقتالعانىمەن، ونىڭ ادام بالاسىنا تيگىزگەن زالالى، سانسىز ءتان مەن جانعا سالعان جاراسى ماڭگىلىك قالىپ قويدى. سوعىستان كەيىنگى ەس جيۋ، قالجىراۋ دەگەننىڭ ءوزى قۇددى ءبىر سوعىس­تىڭ وزىنەن كەم تۇسە قويعان جوق. نەبىر قىر­شىننىڭ ءومىرىن اكەتكەن قاتىگەز مايداننان امان-ساۋ قايتقاندارى ساناۋلى عانا شىعار، ال دەنە جاراقاتىن الىپ قايتقانداردىڭ جۇرەگىندەگى بەرىشتى كىم ەمدەپ جازا الماق؟ زامان با، ونى بيلەگەن ادام با؟ اتى شۋلى ەكى ۇلكەن سوعىس ادامزات قوعامىنىڭ ءار سالاسىنا اسىرە كەسىرىن تيگىزدى. سوعىستان كەيىنگى جىلداردا قان مايدان تۋرالى شىعارما جازۋ دا ۇردىسكە اينالدى. رەماركتەن باس­تاپ ءوزىمىزدىڭ باتىر باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى، ءازىلحان نۇرشايىقوۆتارعا دە­يىنگى ارالىقتاعى قالامگەرلەر ەش بۇكپەسىز ءساتتى تۋىندىلار جازدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان ءاربىر ساربازدىڭ باسىنان وتكىزگەن ازابى مەن مەح­ناتىن ءبىز امەن قايداروۆتىڭ وسى قول­جازباسىنان وقي الامىز. ول جاز­عان ءار سويلەم مايداننان حابار بەرىپ تۇر­عان سىندى. «1944 جىلى قازان ايىن­دا ۇيگە قايتتىم. ورتا جولدا قارسى الۋ­عا جۇگىرىپ كەلە جاتقان قا­رىن­داسىم رايحان­دى كوردىم، ودان كەيىن اسىققان انام. رايحان جۇگىرىپ كەلىپ مەنىڭ موينىما اسىلا تۇسكەندە، جارالانعان بەل ومىرتقام ۇزىلگەندەي كو­زىم­نىڭ وتى جارق ەتتى. مەن سىر بەرمەي جالعىز قارىن­دا­سىم­دى قۇشاقتاپ ايمالادىم. انام ەنتىگە كەلە قۇشاقتاپ داۋىس­تاپ جىلاپ جىبەردى. اجال­دان امان قۇتىلعان بالا­سىن كورگەندە قاي انانىڭ كوڭىلى بو­ساماسىن. تۋعان انانىڭ قۋا­نى­شىن قالاي سۋرەتتەي الا­سىڭ؟ اكەم ۇستامدىلىقپەن، ەسىك الدىندا كۇتىپ تۇردى. ماي­دان­نان جەڭىسپەن قايتقان ۇلى، ماق­­تانىشى، كەلەشەك ءۇمىتى، مىنە، كوز الدىندا. ىشىم­دە­گى بوم­بانىڭ ۇشقىنى ىرىڭ­دەپ، تى­رىدەي ءشىرىپ جاتىپ قال­دىم. اقمولانىڭ بارلىق شى­بى­نى ماعان جينالعانداي. تۋعان­­دارىم ءىرىڭ يىسىنە قالاي شى­دا­عانىن بىلمەي­مىن. قۇر تەرى مەن سۇيەگىم قالدى. توسەگىمدى اۋىس­تىرعاندا انام مەنى ەكى قو­لىمەن كوتەرگەنىنە قاراعاندا سال­ماعىم قان­شاما جەڭىلدەگەنىن باي­قاۋعا بولادى. اقمو­لادا مە­نى ەمدەيتىن گوسپيتال بول­مادى. اكەم وبلىستىق ۇكىمەتتىڭ كو­مە­گىمەن مەنى الماتىعا جەت­كىزدى. 1945 جىل­دىڭ جازىندا مەنى الماتىداعى گوسپي­تال­عا جاتقىزدى. باعىما قاراي مۇن­­دا ۇلى حيرۋرگ ا.ن.سىزعانوۆ جۇ­مىس ىستەيدى ەكەن. سونىڭ قو­لى­نا ءتۇسىپ، ىشىمدەگى وسكو­لوك­تى رەنتگەن ار­قىلى شىعارىپ ال­دى. وپە­راتسيا وتە قيىن بولدى. سنا­رياد­تىڭ جا-
رىقشاعى بەل ومىرت­قامدى جارىپ، قۋىقتىڭ جانىنا بارعان ەكەن. وپەراتسيامەن الۋ­عا ىڭ­عاي­سىز جەردە بول­عان­دىق­تان، قۇ­يىر­شىعىمدى الىپ تاس­تاپ، ەكى جام­باستىڭ ورتاسىندا تۇر­عان تە­مىردى سۋىرىپ الدى. بۇل وپە­­راتسيا مەن ءۇشىن ەكىنشى رەت ءولىم­نىڭ الدىنا بارعانداي بولدى. گوس­پي­تالدا جارتى جىلداي جاتىپ، قايتادان تۋعانداي، اياعىمدى باسۋعا ۇيرەنە باستادىم».

 ارمان الدامايدى

سوعىس مايدانىنداعى جان ازابى مەن ودان كەيىنگى ناۋ­قاس دەرتى مەڭدەگەن امەن قاي­دا­روۆتىڭ جىگەرى سوندا دا مۇ­قال­ماپتى. ونىڭ ەندىگى ءومىر جولى مۇلدە باس­قاشا ارناعا بۇ­­رىل­­عانى تىپتەن سۇيىندىرەدى. «ۋچي­­ليششەدە وقىپ جۇر­گەنىمدە امەريكالىق «بەمبي» دەگەن ءمۋلتفيلمدى كورگەنىم ەسىمنەن شىق­پاي، قايتا-قايتا ويىمدى وياتا بەردى. سۋرەتكە جان بەرە­تىن ونەردى ۇيرەتەتىن وقۋ ورنى ماسكەۋدە بار ەكەنىن ەستىگەنىم­دە شەشىمگە كەلدىم: نە بولسا دا مۋلت­فيلم جاسايتىن شە­بەرلىكتى مەڭگەرۋگە بەل بۋدىم. جۇبايىممەن سىرلاسقاندا ول مەنى قولدادى. اكە-شەشەم باتاسىن بەردى». وسى قولداۋ مەن باتا ونى جاڭا ونەردىڭ بيىگىنە الىپ شىققان ەدى. ۇلتى­مىزدىڭ رۋحاني بايلىعى سانالاتىن فولكلورلىق مۇرالارىمىزداعى كەي­بىر قۇن­دى دۇنيەلەردى نەگىز ەتە وتىرىپ، جا­ڭاشا قۋىرشاق فيلمدەر جاساۋ سول تۇستاعى سان قازاقتىڭ ىشىندە وسى امەن قايداروۆتىڭ ويى­نا عانا كەلگەن يگى ءىس بولاتىن. ول دەگەنىنە جەتتى دە. ۇلتتىق ونەرگە قوسىلعالى تۇرعان تىڭ سالاعا دەگەن بەتبۇرىس تا وڭايعا تۇسكەن جوق. ول ءۇشىن امەن قايداروۆ بارىن سالدى.

«مەن – رەجيسسەر، قويۋشى سۋرەتشى، باس مۋلتيپليكاتور، ادمينيستراتور رە­تىندە كۇنى-ءتۇنى مىڭداعان سۋرەتتى جاساپ، وپەراتور ارتەموۆ سەرگەيگە تۇ­سى­رۋگە بەرىپ، ونى كەيىن ەكراندا كورىپ، قايتا-قايتا تۇزەۋمەن بولدىق. وسىنداي ەڭبەك ۇستىندە ماسكەۋدەن «گوسكينونىڭ» ۋاكى­لى سيگەدي دەگەن كەلىپ شىنىندا قازاقتار مۋلتفيلم جاساپ جاتىرما دەپ، مەنى ديرەكتور كابينەتىنە شاقىرىپ تەكسەرە باس­تادى. مەنىڭ ايتقان ءسوزىم­دى «اۆانتيۋرا» دەپ كامالعا قا­رادى دا: «جاۋاپكەرشىلىك ءسىزدىڭ موي­نىڭىزدا» دەدى. «كوميسسيا جى­بە­­رەمىز، سولار شەشەدى» دەدى. وعان كامال: «حوروشو، وتۆەت­ست­ۆەن­نوست يا بەرۋ نا سەبيا» دەدى. ما­عان سەنىپ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز موينىنا العان كامالدىڭ ازا­ماتتىعىن ماڭگىلىك ۇمىتپاي­مىن. ەگەردە كامال قايمىعىپ، ءوزى دي­­رەكتورلىق ورنىنان ايىرى­لىپ قالام دەپ، ماسكەۋ ۋاكىلى­نىڭ الدىندا قايسارلانباسا، قازاق ءمۋلت­فيلمى قاشان تۋارىن اللا ءبىلسىن».

ول تاۋەلسىزدىك تاڭى اتپاعان شاق. سون­دا دا قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ قايماعى بۇزىلماي تۇرعان كەز. قازاق بالا­لارىن قۋانتام دەپ ۇمىت­تەنگەن امەن قايداروۆتىڭ جاڭاشا يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ماسكەۋدەن ارناۋلى رۇقسات كەرەك ەدى. «ماس­كەۋدەن كۇتكەن ەكى تەكسەرۋشى كەل­­دى. بۇلار ءمۋلتفيلمنىڭ اتاق­­تى رەجيسسەرلەرى حيترۋك فە­­دور ساۆەلەۆيچ جانە دەگتيا­رەۆ ۆلا­ديمير دميت­ريەۆيچ. كو­ميس­سياعا كورسەتەتىن ءفيل­­مى­مىز دايىن ەدى، بىراق بوياۋسىز. ول ۋاقىت­تا ءمۋلتفيلمنىڭ بويا­ۋىن ماس­كەۋدەن عانا الۋعا بولا­­تىن. ءمۋلت­­فيلم­نىڭ مىڭ­داعان ءمولدىر-قاعا­زىن بوياۋ ءۇشىن ارناۋلى بوياۋلاردى «سويۋز­­مۋلتفيلم» كينوستۋديا­سىندا عانا جا­ساي الادى. دي­رەكتور قوناقتاردى كينو­زالعا اكەلدى. بۇندا ستۋديانىڭ ءبىراز ادامدارى جينالىپ وتىر ەكەن. امان­داسقاننان كەيىن، كامال قىسقاشا كىرىس­پە ءسوز سويلەپ ءفيلم­­دى كورسە­تۋگە رۇقسات بەردى.

زالدا شام ءسوندى. ءۇمىتىم جانا ما، سونە مە؟ بۇل ءسات مەن ءۇشىن ەمتي­حان. قاراڭعى بولمەدە تاعدىرىم شەشى­لەتىندەي. وسى ۋاقىتقا دەيىن ىستەگەن ءىسىم، ارە­كە­تىم، بارلىعى ون مينۋتتىق فيلمگە جي­نالعانداي. فيلم اياقتالىپ، شام جا­عىلعانشا كو­رەر­مەندەر بەلسەنە قول شا­پا­لاقتاپ، ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. مەن ءۇشىن بۇل ۇلكەن باعا بول­عانمەن ماسكەۋلىكتەر نە دەر ەكەن دەپ كۇت­تىم. كامال كورگەنىنە مە، جوق ارىپتەستەرى قول شاپالاقتاپ قۋا­­­نىشىن بىلدىرگەندىگىنەن بە، كوڭىلدى. ەزۋىن تارتا قوناقتارعا قا­راپ ءسوز بەردى.

ف.س.حيترۋك سوزگە شەبەر، حا­لىق­­­ارا­لىق دارەجەلى رەجيسسەر ونىڭ پىكىرىنە ءمان بەرەتىنىن ءبىلىپ، جىميا ديرەكتورعا قاراپ: «نۋ چتو ج، ۆسەح پوزدراۆليايۋ س روج­­دەنيەم پەرۆوگو كازاحسكوگو مۋلت­فيلما»، دەدى. جۇرت قول شاپا­لاقتاپ قو­شە­مەتتەدى. «ەتو نە تولكو ۋداچنىي دەبيۋت رەجيسسەرا امەنا حايداروۆا ي ەگو گرۋپپى. يا وسمەليۋس پرەدسكازات، چتو ەتو فەستيۆالنىي فيلم. زدەس نە تولكو ۆىسوكي پروفەسسيوناليزم، نو ي سۆوەوب­راز­نىي ناتسيونال­نىي كولوريت. يا تاكوي فيلم نە سۋمەل بى سدەلات». فەدور ساۆەل­ەۆيچتىڭ باسقا سوزدەرىنىڭ اراسىندا وسى ايتقاندارى ەسىمدە قالدى».

وسىلايشا، قازاق ءمۋلتفيلمى اتاسىنىڭ ارمانى جۇزەگە استى. ۇلتىنىڭ رۋحا­ني قۇندىلىقتا­رىن ارقاۋ ەتكەن «قار­لى­عاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟»، «اقساق قۇلان»، «قۇيىرشىق»، «تازشا بالا»، «قوجاناسىر»، «قىرىق وتى­رىك»، «قور­قىت»، «ەر توستىك» سياق­تى تاقىرىپتار توڭىرەگىندە باي فولكلور­لىق قازىنادان ەركىن سۋسىندايتىن ونەر تۋىندىلارىن جاساۋدى ماقسات ەتتى. «مىنە، قا­زاق ءمۋلتفيلمى» دەپ ۇيالماي كورسە­تەتىن تۋىن­دىلار جاساۋ ءۇشىن امەن قايداروۆ سوڭىنان ەرگەن شاكىرتتەر تاربيەلەي ال­دى. «قازاق مۋل­تيپليكاتسياسىنىڭ كەلە­شەگى قانداي بولا­دى، ونى قا­لاي جاساۋ كە­رەك، بۇل ماق­سات­تى كىمدەر ىسكە اسىرادى. وسى وي كامال ەكەۋمىزگە تىنىش­تىق بەرمە­دى» دەپ ءوزى ايتقانداي ۇلتتىق مۋلتفيلم سالاسىنا ەسە­لى ەڭبەك قوسىپ، جوقتان بار جا­ساعان ازاماتتىڭ ءار ءىسى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ، ەلىنىڭ رۋحاني ومى­رىنە زور پايداسىن تيگىزدى. «تا­لانتتىلار – راۋ­­شان گ ۇلى سياقتى جان-جاعىنا جۇپار شا­­­شىپ، كوڭىل اشادى» دەگەن شەرحان مۇر­تازا­نىڭ اسىل ءسوزى امەن قايداروۆ سياق­تى ەڭبەك­قور، تالانتىنا تال­عامى ساي كەلگەن ازاماتتارعا قا­راتا ايتىلسا كەرەك. بايىپتاپ قارا­ساڭىز، ونىڭ ءومىر جولى تەك ءبىر اعىستان تۇرمايدى. كەدىر-بۇدىرى دا، كەلەشەككە ۇمتىلىس سىيلاعان جارقىن ساتتەرى دە بار. وعان تۋعان حالقىنىڭ، كەڭ باي­تاق دالاسىنىڭ سىيعا تارتقان دەگ­دارلىق مىنەزى ونىڭ ءاربىر ارمانىن زاۋ بيىكتە سامعاتا ءبىلدى. ءبىزدىڭ ەندىگى ارمانىمىز امەن قايداروۆ سىندى ساڭلاقتاردىڭ ارتىنان ەرگەن ەستى ۇرپاقتىڭ كوپ بولۋى عانا. شىركىن، ارمان الدامايدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تروللەيبۋس ورتەندى

وقيعا • 24 ماۋسىم، 2022

تۇركپا-نىڭ اتاۋى وزگەرەدى

پارلامەنت • 24 ماۋسىم، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار