كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس جىلدارىندا ەۋروپاداعى الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك قارقىنمەن دامىعان. وعان دالەل رەتىندە ەۋروپانىڭ الەۋمەتتىك كاسىپورىندارىندا 10 ملن-نان اسا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلعانىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل كاسىپورىندار نەگىزىنەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار مەن قىزمەت تۇرلەرىنە, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ مەن تۇراقتى دامۋعا باعىتتالعان. بۇگىندە بەلگيا, ماجارستان, يتاليا, ليۋكسەمبۋرگ, فرانتسيا, ەستونيا جانە باسقا دا ەلدەردە 1 ملن تۇرعىنعا شاققاندا 2 مىڭعا جۋىق الەۋمەتتىك كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. جۇيەلى قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە وڭتۇستىك كورەيادا سوڭعى 10 جىلدا كاسىپورىندار سانى – 30 ەسەگە, ال جۇمىسپەن قامتىلعاندار 16 ەسەگە كوبەيگەن. مىسالى, 2018 جىلدارى سەرتيفيكاتتالعان 2 مىڭنان اسا كاسىپورىندا 40 مىڭ ادام جۇمىس ىستەسە, ونىڭ 60 پايىزىن الەۋمەتتىك مۇقتاج جاندار قۇراپ, جىلدىق تابىسى شامامەن 1,7 ملن دوللارعا جەتكەن.
قازاقستاندا دا الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكتى قولدايتىن ارنايى زاڭ بار. بىلتىر ءماجىلىس الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار مەن تۇزەتۋلەردى ماقۇلداپ, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كاسىپكەرلىك, الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك جانە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى.
Green Tal شەبەرحاناسىنىڭ جەتەكشىسى, الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەمين اسكەروۆتىڭ ايتۋىنشا, الەۋمەتتىك وزگەرىستەردى قولداۋعا باعىتتالعان جاڭا باعىتتىڭ جۇزەگە اسۋىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى تىكەلەي قولداۋ ءبىلدىرىپ, باستاماشى بولىپ وتىر. اتالعان زاڭ ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتتارىن جۇمىسپەن قامتۋدى جەڭىلدەتۋگە جانە ولاردىڭ قوعامدىق پايدالى قىزمەتكە قاتىسۋىنا, الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى وندىرەتىن تاۋارلاردى نارىققا ەنگىزۋگە مۇمكىندىكتەر بەرۋمەن قاتار, عيماراتتاردى جەڭىلدىكپەن جالعا الۋ مەن سالىق جەڭiلدiكتەرiن, تاعى دا باسقا ماسەلەلەردى قاراستىرادى.
ە.اسكەروۆ اتاپ وتكەندەي, بۇگىندە ەلىمىزدە 500-دەن اسا الەۋمەتتىك كاسىپكەر ءوز جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدا. الەۋمەتتىك كاسىپكەر كەز كەلگەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان كاسىپورىندار دەيتىن بولساق, Green Tal الەۋمەتتىك شەبەرحاناسىنىڭ اعاش ۇستاسى, تىگىن, كيىز شەبەرحانالارى جانە باسقا كاسىپتىك باعىتتارىندا الەۋمەتتىك ساناتقا جاتاتىن ازاماتتاردىڭ 95 پايىزى ەڭبەك ەتەدى.
دامىعان ەلدەردە الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك ەكونوميكانىڭ ءۇشىنشى سەكتورىنا جاتادى. ولار تەك ەلدىك ماسەلەلەردى عانا شەشىپ قويماي, سالىق اۋدارىمدارى ەسەبىنەن مەملەكەت بيۋدجەتىن تولتىرۋعا ىقپال ەتۋدە. وسى ورايدا ۇلىبريتانيا تاجىريبەسىن نەگىزگە العان ە.اسكەروۆ بۇل ەلدە 100 مىڭداي الەۋمەتتىك كاسىپكەردىڭ جۇمىس تاجىريبەسىن نازارعا الدى. مۇنداي كاسىپورىندارعا الەۋمەتتىك مۇقتاج 1,5 ملن ادام جۇمىسقا ورنالاسقان. ال الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەردىڭ سالىقتىق تۇسىمدەرىنەن تۇسەتىن سوما ءىجو-ءنىڭ 10 پايىزىن قۇرايدى.
بيزنەس-ترەنەر گۇلجانات مۇراتباي ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋ بارىسىمەن ءبولىستى. قازىرگى كەزدە اتالعان وڭىردە دە كاسىپكەرلىك باسقارمالارىندا رەەستر جاسالۋدا. ال قولدانىسقا ەنگەن زاڭ الداعى ۋاقىتتا وسى سالانىڭ دامۋىنا بارىنشا مۇمكىندىك بەرەدى.
«قۇجاتتا قاراستىرىلعان جەڭىلدىكتەر – الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكپەن اينالىسامىن دەۋشىلەرگە بەرىلگەن جاقسى مۇمكىندىك. دەگەنمەن ەلىمىزدە بۇل سالاعا قاتىستى اقپاراتتىڭ ازدىعى, تىركەلۋدەگى, گرانتتىق جوبالارعا قاتىسۋمەن بايلانىستى حابارلامالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سالانىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋدە. مىسالى, وتكەن جىلى ۇەۇ-نى مەملەكەتتەن قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى 1 851 جوباعا 16,2 ملرد تەڭگە ءبولىندى (1 جوباعا – شامامەن 8,75 ملن تەڭگە). ونى وسى سالادا كوپجىلدىق تاجىريبەسى بار ۇەۇ عانا جۇزەگە اسىرعاندىقتان, ازاماتتىق قوعامنىڭ وزگە بەلسەندىلەرى شەت قالدى. ياعني سالانىڭ وكىلدەرى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى جايىنداعى دەرەكتەرگە ءزارۋ», دەيدى گ.مۇراتباي.
دەگەنمەن قازىرگى كەزدە ايماقتارداعى قوعامدىق ۇيىمدارعا بىرتە-بىرتە كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. سوندىقتان دا سالادا تاجىريبەسى بار ماماندار بىلگەندەرىمەن بولىسە وتىرىپ, ۇەۇ, الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك سالاسى وكىلدەرىنىڭ ىقپالداستىعى قاجەت.
گ.مۇراتباي سونىمەن قاتار «بيزنەس باستاۋ» جوباسىنا الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك تۋرالى تاراۋ قوسۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ايتادى. ال قولداۋعا يە بولعان كاسىپكەرلەرگە ارنايى بالل قوسۋ ارقىلى ولاردىڭ وسى سالاداعى ۇلەسىن كوبەيتە الامىز. مىسالى, الماتىدان وزگە قالالاردا مۇگەدەكتەردىڭ ارباسىن جوندەيتىن تسەحتار, ولارعا قاجەتتى تاۋارلاردى ساتاتىن ورىندار جوقتىڭ قاسى. سونداي-اق ولاردىڭ اقپارات الماسىپ, قوعاممەن بايلانىسۋداعى ءتيىمدى تەتىكتەرى جەتكىلىكسىز.
بۇگىندە ەلىمىزدەگى بىرقاتار ءوڭىر ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامىپ كەلەدى. بيزنەس-ترەنەر, مەنتور, كوپبالالى انا گۇلنار بۋكۆاەۆا مال ءوسىرىپ, ءسۇت ونىمدەرىن وندىرگىسى كەلەتىن كاسىپكەرلەرگە اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتىپ, تاجىريبەسىمەن بولىسكىسى كەلەتىنىن ايتادى. ويتكەنى ساپالى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ مەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى دەيتىن بولساق, ەلىمىزدىڭ قاي ءوڭىرىن الساق تا, تابيعي ءونىم ءوندىرۋ مۇمكىندىگى زور. الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك قوعامنىڭ ءالسىز توپتارىنا قولداۋ كورسەتەتىن ماڭىزدى سالا بولعاندىقتان, كوپ قولداۋدى قاجەت ەتەدى.
گ.بۋكۆاەۆا اتاپ وتكەندەي, سوڭعى كەزدەرى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ءوزى ءوزىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. وسى ورايدا الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ تابىس تابۋ مۇمكىندىكتەرىنە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. بۇل بىرىنشىدەن, مەملەكەت قارجىسىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرسە, ەكىنشىدەن كاسىپكەرلەر مەن وندا جۇمىس ىستەپ جاتقان الەۋمەتتىك ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ تۇرمىستىق جاعدايىنىڭ تۇزەلۋىنە ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار ول قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قۇجات جيناۋ ماشاقاتىن جەڭىلدەتۋگە قاتىستى دا ويلارىمەن ءبولىستى.
بيىل قاڭتار ايىنداعى دەرەكتەر بويىنشا, ەلىمىزدە 700 مىڭعا جۋىق مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتار تىركەلسە, 420 مىڭعا جۋىعى – ەڭبەككە قابىلەتتى جاستا. الەۋمەتتىك ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ قوعاممەن ىقپالداستىعى ۇەۇ مەن الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەر بەلسەندىلىگىنىڭ ناتيجەسىندە ءتيىمدى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. بۇگىندە ەلىمىزدە 20 مىڭعا جۋىق ۇەۇ تىركەلگەنى تۋرالى دەرەك بار. الايدا ولاردىڭ 5 مىڭعا جۋىعى عانا – بەلسەندىلەر قاتارىندا. وسى ورايدا ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋى ءۇشىن ۇەۇ باعىتىنداعى اقپاراتتىق ماسەلەلەر مەيلىنشە جۇيەلەۋدى قاجەت ەتەدى. ال الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەر ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتتارىنا ارنالعان ساپالى جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ولارعا قاجەتتى قىزمەت تۇرلەرى مەن تاۋارلار ءوندىرىسىن جولعا قويىپ جاتقانى قۋانتادى.
