شىنىندا ارحيۆ قورىن, تاريحي مۇرالاردى, تۇپنۇسقا قۇجاتتاردى بولاشاققا سىنى مەن سىرىن بۇزباي جەتكىزۋ پارىز. شەجىرەلى دەرەككوزدەردىڭ تولىققاندى كەشەنىن ساقتاۋ جانە ولاردى جان-جاقتى پايدالانۋ بارىسىندا ساندىق جۇيەنىڭ ءرولى جوعارى. قازىر ارحيۆيستەر وتكەن داۋىردەن بۇگىنگە دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن وتاندىق جانە شەتەلدىك ارحيۆتەر دۇنيەسىنە ىلگەرى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتىر.
جاھاندىق ىندەت كەزىندە ونلاين, تسيفرلى, ەلەكتروندىق فورماتتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى ايقىن كورىندى. مۇنى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىنە بارعاندا بايقادىق. مۇندا ەلەكتروندى ارحيۆ قۇرىپ, سونى ىسكە قوسۋ ماسەلەسى وڭتايلى شەشىلگەن. ەڭ عاجابى, قۇندى قۇجاتتاردىڭ جوعالۋىن جانە رۇقساتسىز پايدالانىلۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن قالالىق مۇراعات راديوجيىلىك تەگتەرىن (RFID جۇيەسى) پايدالانا وتىرىپ, قاۋىپسىز ساقتاۋ جانە ولاردىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋ جۇيەسىن ەنگىزىپتى. ياكي اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك نەمەسە كيبەرقاۋىپسىزدىك ساياساتى ازىرلەنگەن.
ول قالاي دەيسىز عوي؟! ماسەلەن, بارلىق تسيفرلانعان قۇجات كەسكىنى نەگىزگى سەرۆەردەن بولەك, جەلىدەن تىس ساقتىق كوشىرمە جۇيەسى ارقىلى جاسالعان ديسكىلەردە ساقتالادى. الدا-جالدا دەرەكقور بۇزىلعان جاعدايدا, بارلىق اقپاراتتى مۇمكىندىگىنشە تەز قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى.
ء«بىز قويمانى ءداستۇرلى اقپارات قۇرالدارىنا ارنالعان زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋدەمىز. مۇراعات سورەلەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 7,5 مىڭ كيلومەتردى قۇرايدى», دەيدى استانالىق ارحيۆ ديرەكتورى مەيرام بەكتەمباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر ارحيۆتە قۇندى قۇجاتتاردى ساقتاندىرۋ قورى قۇرىلۋدا. سونىمەن قاتار مۇراعات بازاسىندا ولاردى قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان تولىققاندى زەرتحانا جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇگىندە مۇراعات قورى 18 ەسەگە وسكەن. قۇجاتتاردىڭ جالپى كولەمى 50 ميلليون پاراق. ولاردىڭ 70 پايىزىنىڭ ءوڭى كەتكەن نەمەسە تومەن كونتراست ماتىنگە تولى. قازىر قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
قالالىق ارحيۆ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەت – مۇراعات ماتەريالدارىن تولىققاندى تسيفرلاندىرۋ. قالا اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن ەلەكتروندى مۇراعات جۇيەسى قوسىلعان. جاقىندا ارحيۆ قويماسىنىڭ سىيىمدىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 210 تەرابايت ساقتاۋ مۇمكىندىگى بار دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىعى قۇرىلىپتى.
قازىرگى تاڭدا ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى 4 ميلليونعا جۋىق پاراقتى تسيفرلاندىردى. الدىمەن, تۇراقتى تۇردە سۇرانىسقا يە ماتەريالداردى وڭدەسە, ەكىنشىدەن, تاريحي قۇندىلىعى قىمبات باعالى قۇجاتتارعا قايتا جان بىتىرۋدە. بۇل قايتا-قايتا پايدالانۋ كەزىندە بوياۋى كەتكەن ەسكى قاعاز ماتەريالداردى اينالىمنان شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ۇشىنشىدەن, مۇراعات جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا سارالانىپ, ماڭىزدى ماعلۇماتتاردى تسيفرلاندىرۋدا.
«وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە, ەلەكتروندى وقۋ زالى قۇرىلدى. قازىر مۇراعات ماتەريالدارىمەن جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى تاريحشىلار نەمەسە عالىمدار قۇجاتتاردىڭ ەلەكتروندى كوشىرمەلەرىن عانا پايدالانادى. ءبىز كەرەك دەرەكتەردى پوشتا ارقىلى دا جىبەرە الامىز. قۇجاتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەندى قاعاز تۇپنۇسقالارى ەشكىمگە بەرىلمەيدى», دەيدى م.بەكتەمباەۆ.
ديرەكتوردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەرتە مە, كەش پە ءاربىر تۇلعا ءوز وتباسىنىڭ شىعۋ تەگىن, شەجىرەسىن زەرتتەي باستايدى. بۇل رەتتە ەلوردالىق مۇراعات شەجىرەلىك زەرتتەۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ادامدارعا بارىنشا كومەك كورسەتەتىن بولادى. قالالىق ارحيۆ ءوزىنىڭ سايتىندا قۇندى قۇجاتتار تىزىمدەمەلەرىنىڭ تسيفرلى كەسكىندەرىن ورنالاستىردى. ياعني كەز كەلگەن ادام ۇيدەن شىقپاي-اق كەرەك ماتەريالدارمەن تانىسا الادى.
ايتپاقشى, استانالىق مۇراعات زاماناۋي 3D سكانەرىن پايدالانا وتىرىپ, وقىرمانعا قىزىقتى ەكسپوناتتاردىڭ 3D كوشىرمەلەرىن قامتيتىن ۆيرتۋالدى ولكەتانۋ ەكسپوزيتسياسىن قۇردى. بۇل دا وقىرمانعا ۇلكەن ولجا. الداعى ۋاقىتتا ارحيۆ قىزمەتى اقىلى بولۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل شەتەلدىك ارحيۆتەردە بار تاجىريبە. اقىلى قىزمەت قوسىلسا, وتاندىق ارحيۆتەر مەملەكەتكە قول جايماي, از دا بولسا ءوز كۇنىن ءوزى كورۋگە جاعدايى كەلەر ەدى.
