ال قاسىنداعى قالقان قۇلاق سارى بالا تانىمال جۋرناليست, قازىرگى تاڭدا ەلوردا تۇرعىنى تولەگەن جاكىتاي ۇلى. وسى ورايدا سۋرەت سىرىن بىلمەك ماقساتپەن ءبىز اۋەلى بۇرىننان ءبۇيىر ءتۇيىستىرىپ, بىرگە جۇرگەن تولەگەن باۋىرىمىزعا حابارلاستىق.
– بۇل سۋرەت 1998 جىلدىڭ 9 مامىر كۇنى الماتى وبلىسى كەربۇلاق اۋدانىنا قاراستى ش.ءۋاليحانوۆ اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى شاعىن توبەشىك ۇستىندە تۇسىرىلگەن, – دەيدى تولەگەن ءىنىمىز. – وسى جىلى ۇلى جەڭىس مەرەكەسىنە ورايلاستىرىپ كەربۇلاق اۋدانىنىڭ اكىمى تىنىشباي دوسىمبەكوۆ دەگەن ازامات نۇرعيسا تىلەنديەۆ پەن نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆتى ارنايى قوناققا شاقىرعان بولاتىن. ويتكەنى نۇراعاڭ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى. ءسويتىپ, ەكى كۇن قاتارىنان مارتەبەلى مەيماندار اۋداننىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولدى. العاشقى كۇنى ولار سارىوزەك كەنتىندە ورنالاسقان اسكەري بولىمشەگە بارىپ, كونتسەرت بەردى. نۇراعانىڭ جۇبايى داريعا اپامىز جەتىسۋدىڭ تۋماسى بولعاندىقتان, كۇللى اۋىل-اۋدان اتاقتى كومپوزيتوردى جەزدە تۇتادى ەكەن. كەز كەلگەن جەردە جايىلىپ جاستىق, ءيىلىپ توسەك بولىپ بايەك...
سارىوزەكتەن اتتانعان كۇنى شوقان ءۋاليحانوۆ اۋىلىنا كەلىپ قوندىق. نۇراعا ءتۇن اۋعانعا دەيىن كوسىلىپ, اڭگىمە ايتىپ, جۇرتتىڭ شەرىن تارقاتتى. كوپشىلىك ءتۇن اۋسا دا كەتە قويمادى. تەگى قالجىراعان بولۋى كەرەك نۇراعاڭ كوپشىلىككە قاراپ: «وسى سەندەر ۇيىقتامايسىڭدار ما؟», دەدى. ەل سوندا بارىپ, قادىرلى مەيماننىڭ دەمالايىق دەگەن يشاراسىن ءتۇسىنىپ تارقادى. قوناقتارعا باسقا جەردەن ۇيىقتايتىن ورىن-جاي ازىرلەپ قويعان ەكەن. وعان نۇرەكەڭ بارعىسى كەلمەدى, الدە ءۇي يەسىنىڭ ىقىلاسىن اتتاپ وتۋگە قيمادى ما, «مەن ەشقايدا كەتپەيمىن, انا تورگى بولمەدەگى ۇلكەن ديۆانعا توسەك سالىپ بەرىڭدەر؟» دەدى. جۇرت «مىنا بالانى قايتەمىز؟» دەگەندەي ماعان قارادى. نۇرەكەڭ: «تۋرا مەنىڭ اياعىما تىرەپ, بۇل بالاعا توسەك سالىپ بەرىڭدەر!» دەپ بۇيىردى. جۇرت دەرەۋ ديۆانعا تىرەلىپ تۇرعان شكاف, بىردەمەلەردى سۇيرەپ تاستاپ, كولدەنەڭ توسەك سالىپ بەردى. ءسويتىپ, سول ءتۇنى اعامنىڭ توبىعىن جاستانىپ ۇيىقتاپ شىقتىم. بىراق تاڭعى بەستە ۇيقىم شايداي اشىلدى. باسىمدى كوتەرىپ قاراسام, نۇراعام دا وياۋ جاتىر ەكەن. جارىقتىق قۇس ۇيقىلى ادام ەدى. «بالا, ويانساڭ كيىن, سىرتقا شىعامىز!», دەدى. اۋىل ىشىندە قولتىقتاسىپ جۇرگەن ءبىزدى كورىپ, جۇرتتىڭ ءبارى جامىراي ۇمتىلدى, ازدان سوڭ ماڭايىمىزعا ادام تولىپ كەتتى.
– ءسىزدى بۇل ساپارعا نۇراعانىڭ ءوزى ەرتىپ الدى ما؟
– بۇل ساپاردىڭ ءوزى اياقاستى باستالدى. ول كەزدە «ەر داۋلەت» باسپاسىندا قىزمەت اتقارىپ ءجۇردىم. تاڭەرتەڭ جۇمىسقا ەرتەرەك كەلىپ وتىر ەدىم, تەلەفون شىرىلدادى. كوتەرسەم نۇرعيسا كوكەم ەكەن.
– ءاي, بالا قايداسىڭ؟
– جۇمىستامىن.
– ادىرەسىڭدى ايت!
– سەيفۋللين مەن جۇماباەۆ قيىلىسى.
– قازىر بارىپ سەنى الىپ كەتەمىز. جولعا دايىندال! سارىوزەك جاققا قوناققا بارامىز, – دەدى. دەرەۋ جينالىپ, كۇرە جولدىڭ بويىندا كۇتىپ تۇردىم. كەلدى. كولىكتىڭ تىزگىنىندە نۇراعانىڭ جاقسى كورەتىن شاكىرتى, قازىرگى تاڭدا قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن مادەنيەت قايراتكەرى سامات ءمالىمباي وتىر. ارتقى ورىندىققا نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ اعامىز جايعاسىپتى. ساپار وسىلاي باستالدى. اتاپ وتەرلىك دۇنيە, نۇرعيسا اعا ساپارعا شىققاندا كەرەمەت كوڭىلدى ءھام ماڭايىن جاقسى اسەرگە بولەپ جۇرەدى ەكەن. ودان كەيىن ول كىسىنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى جويداسىز. جولاي كەلە جاتىپ ء«اي, نۇرعالي انا توبەلەر سەنىڭ الگى تابانىڭ ءتىلىنىپ, قوي جايىپ جۇرگەن جەرىڭ ەمەس پە؟» دەپ جاتاعان قىراتتاردى كورسەتتى. نۇرعالي اعا «ونىڭىز راس, ءسىز قايدان بىلەسىز؟» دەپ ك ۇلىپ جاتتى.
وسى ساپارىندا شوقان اتامىزدىڭ باسىنا بارماي كەتكەنىمىز جاراماس دەپ عالىمنىڭ زيراتىنا بارىپ دۇعا وقىتتى. جولاي قوسكەلىنشەك تاۋىنىڭ تابيعي بىتىمىنە قاراپ ۇزاق تامساندى. نۇراعانىڭ اۋزى سويلەپ وتىرسا, قۇلاعى جان-جاعىن قالت جىبەرمەي تىڭداپ, كوزى قىرانداي قياداعىنى شالىپ تۇسەتىن قاسيەتى بارىن وسى ساپاردا كوردىم. بىردە, ەسىلتىپ اڭگىمە ايتىپ كەلە جاتىپ شوپىرعا جالت قاراپ «باسپا, باسپا» دەدى. ءبىز ەشتەڭە تۇسىنبەي قالدىق. شوپىر جىلدامدىعىن ازايتىپ, جايلاپ ءجۇردى. سويتسەك, كوزكورىم جەردە ءاسفالتتىڭ ۇستىندە جورعالاپ بارا جاتقان ەكى تاسباقانى كورىپ قالىپ, شوپىرعا «انالاردى باسىپ كەتپە» دەپ ەسكەرتكەنى ەكەن.
ساپار اياقتالعانشا ماعان ويىنا تۇسكەن دۇنيەلەردى ەسكەرتىپ, بەلگىلەتىپ وتىردى. ناتيجەسىندە, 30-40 وقيعانى ءتۇرتىپ الدىم. الماتىعا كەلگەن سوڭ قويىن داپتەرىمدى اشىپ جىبەرىپ, تاقىرىپتاردى ايتا قويامىن, جارىقتىق تىگىسىن جاتقىزىپ اڭگىمەلەپ بەرەدى. مەن قاعازعا تۇسىرەمىن. ناتيجەسىندە, نۇراعامنىڭ اڭگىمەلەرى 2007 جىلى «نۇرعيسا تىلەنديەۆ» دەگەن اتپەن جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. بۇل ءبىر ومىرىمدە كەزدەسكەن كەرەمەت, قۇتتى ساپار بولدى.
– نۇراعامەن قالاي تانىسىپ ءجۇرسىز؟
– 1997 جىلدىڭ ءساۋىر ايى بولاتىن. «ەر داۋلەت» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى كىدىربەك رىسبەك ۇلىنىڭ تانىس-دوسى ءارى بالۋان قۋانىش باكىرلانوۆ دەگەن ازامات كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن. وسى جىگىت بىردە ءۇيىنىڭ قاسىنداعى پاركتە سەرۋەندەپ جۇرگەن اتاقتى كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆپەن جولىعىپ قالادى. اڭگىمەنىڭ رەتى كەلگەندە, قۋانىش ءوزىنىڭ سپورتشى, بالۋان ەكەنىن ايتسا, نۇراعا «مەندە سپورتپەن اينالىسقانمىن, بوكسشى شوقىر بولەك ۇلىنىڭ العاشقى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى بولعانمىن, ونىڭ سىرتىندا سوعىس باستالعان جىلدارى ەل ارالاپ, ونەر كورسەتىپ, مايدانعا جىلۋ جيناعان كۇش اتاسى قاجىمۇقاننىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, ول كىسى دەم العان تۇستا, جينالعان جۇرتقا كۇي تارتىپ بەرىپ, كوڭىلىن كوتەرەتىن ەدىم» دەپ ءبىراز كوسىلگەن ەكەن.
سودان قۋانىش اعامىز «نۇرەكە, ءسىزدى حالىق كومپوزيتور رەتىندە تانيدى. سپورتشى ەكەنىڭىزدى ەكىنىڭ ءبىرى بىلمەيدى. مەنىڭ تانىس جۋرناليستەرىم بار. سولار سىزدەن سۇحبات السا قالاي؟» دەپ ءوتىنىپتى. كوڭىلدەنىپ وتىرعان اعامىز «سول جۋرنالشىڭ كەلسىن» دەپتى. نۇراعانىڭ ۋادەسىن العان قۋانىش شاپقان كۇيى بىزگە كەلگەن بەتى ەكەن. مۇنداي ءساتتى قالت جىبەرمەيتىن قىدىربەك رىسبەك ۇلى «تولەگەن, باسقا جۇمىستاردى دوعار, دەرەۋ نۇراعاعا تارت» دەپ بۇيرىق بەردى. نۇرعيسا تىلەنديەۆ ول كەزدە قازاق فيلارمونياسى جانىنان قۇرىلعان «وتىرار سازى» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ جەتەكشىسى ەدى.
الاشاپقىنداتىپ فيلارمونياعا كەلسەم, نۇراعا كابينەتىندە وتىر ەكەن. رۇقسات سۇراپ كىرىپ, كەلگەن ماقساتىمدى ايتتىم. ء«سىزدىڭ بوكسشى بولعانىڭىزدى جازۋعا كەلدىم». جارىقتىق كوڭىلى جىلىپ سالا بەردى. بەتىمە قاراپ جىميىپ كۇلدى دە, كابينەتتە وتىرعان اناۋ-مىناۋ ادامداردى ايداپ شىقتى. سودان جارتى ساعات اڭگىمەلەستىك. ارادا ءتورت كۇن وتكەندە «جۇدىرىعى كۇرزىدەي تىلەنديەۆ» اتتى ماقالام «جاس الاشتا» جارىق كوردى. ەكى-ءۇش گازەتتى قولتىقتاپ الىپ, نۇراعاما جەلپىلدەپ جەتتىم. بۇرىنعىداي ەمەس, ەركىندەۋمىن. ول كىسى گازەتتى ءبىر-اق شولىپ وقي سالاتىن, تۇيسىگىنە ءتۇسىرىپ تەرەڭ پايىمدايتىن ادام. ماقالا ۇنادى. وسىدان كەيىن ول كىسى باسىنان وتكەن دۇنيەلەردى شولىپ-شولىپ ماعان ايتادى, مەن ونىسىن جازىپ الىپ گازەتكە شىعارا قويامىن. ءسويتىپ, شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتىپ الدىم. وسى شىعارماشىلىق بايلانىستى ءۇزىپ الماي, جالعاستىرا بەرۋىمە جازۋشى قىدىربەك رىسبەك ۇلىنىڭ اسەرى كوپ بولدى.
اقىرى ءبىر-بىرىمىزگە باۋىر باستىق. جارىقتىق ءبىر كۇنى فيلارمونيانىڭ كونتسەرت زالىنا كەلە قال, سەنى كۇتىپ وتىرمىز, دەدى. سالىپ ۇرىپ بارسام, راسىندا ساحناعا كۇللى وركەستردى قاققان قازىقتاي وتىرعىزىپ قويىپتى. ءوزى قارسى الدىندا بۋىرقانىپ تۇر. «كەلدىڭ بە بالا, قۇلاعىڭ قالقايىپ قايدا ءجۇرسىڭ. ەلۋ ادامدى كۇتتىرىپ قويىپ؟ سەنىڭ قۇرمەتىڭە مىنا ءبىر كۇيدى العاش ورىنداتقالى وتىرمىن» دەيدى. ارينە, قالجىڭ. مۋزىكا مەنىڭ قولىم ەمەسىن جاقسى بىلەدى. سودان دۇنيەنى دۇركىرەتىپ ءبىر كۇي كەتتى. اتشاپتىرىم زالدا جالعىز كورەرمەن – مەن. ءبىر زاماندا جانىما نۇراعانىڭ ءبىر شاكىرتى سۇيكەنىپ كەلە قالعانى. «مىناۋ نە كۇي؟». «تەرىسقاقپاي» عوي. «ول نە؟». مىناعان قايران كۇيدى قور قىلعان نۇراعام-اي دەگەندەي بەتىمە بەدىرەيىپ ءبىر قارادى دا, ول دا كەتتى. سويتسەم, نۇرعيسا كوكەم اكەسى تىلەندىنىڭ كۇيلەرىن وركەسترگە ءتۇسىرىپ سونى تىڭداسىن دەپ مەنى شاقىرعان ەكەن. جارىقتىق ايتاتىن: «تىلەندى مەنىڭ اكەم, ال اكەم بوپ جۇرگەن اتاباي ارعى اتام. ەكەۋى اۋىسىپ كەتكەن. اكەم تىلەندىنىڭ «اققۋ» كۇيىن ەشكىمگە ايتپاي وزىمە ءسىڭىرىپ كەتتىم, ارۋاعىنان ۇيات بولماسىن دەپ قالعان كۇيلەرىن حالىققا تانىتىپ جاتىرمىن, دەۋشى ەدى. مەنىڭ بىلەتىنىم نۇراعا اكە قارىزىنان قۇتىلدى. 1997 جىلى 17 قازاندا «وتىرار سازى» وركەسترىنىڭ 15 جىلدىق كونتسەرتىن وتكىزدى. وسى شارادا اكەسى تىلەندىنىڭ «ارمان», «تەرىسقاقپاي», ء«سارىبيدىڭ جەلماياسى», «اق بوكەن», «قويانكوز انا», «قابان جىراۋدىڭ قۇلا جورعاسى» قاتارلى التى كۇيىن وركەسترگە ورىنداتتى.
