– كەلە جاتقان جەتپىس جاسىڭىز قۇتتى بولسىن! ءسىزدىڭ تۋعان كۇنىڭىز – ەڭ «دەفيتسيت» كۇن عوي. بيىلعى اقپاندا 29-ى بار ما ەدى؟
– بيىلعى اقپان 28-ىنەن بىتەدى. مەن ءوزى 17-دەمىن (كۇلەدى). وسى كەزگە دەيىن ون جەتى-اق رەت تۋعان كۇنىم بولدى دەگەنىم عوي.
– ەندەشە تۋعان كۇنگە كوپ شىعىندانبايسىز, جاقسى ەكەن...
– قۇرداستار قۇتقاراتىن با ەدى؟! كەرىسىنشە ەكى مارتە شىعىندانام (كۇلەدى). اقپاننىڭ سوڭعى كۇنى ءبارىبىر جينالادى. ەرتەڭىندە «29-ى بولعاندا بۇگىن تۋعان كۇنىڭ بولار ەدى عوي» دەپ تاعى كەلەتىندەر بار.
– اعا, ءسىز بۇرىنعى مەرەيتويلارىڭىزدى ەرەكشە وتكىزدىڭىز. 60 جاسىڭىزدا «ايمان-شولپان» جىرىن ساحناعا شىعارىپ, ەرەكشە كەش وتكىزدىڭىز. 65 جاسىڭىزدا جەكە ءان كەشىن بەردىڭىز. جەتپىسكە قانداي جوسپار بار؟
– جەتپىسكە كەلىپ, بىردەڭە تىندىرام دەۋدىڭ ءوزى قيىن عوي. بيىل ەشتەڭە جوسپارلامادىم. بىراق فيلارمونيامىز ءبىر ءىس باستاپ قويىپتى. «ازدى-كوپتى ەڭبەگىڭىز بار, وسىنداي شارا جاسايىق» دەپ اقىلداسقان سوڭ, قارسى بولمادىم. ءوزىمنىڭ جيەنشارىم, ءانشى ايبار حايىرحانوۆ ەكەۋمىزدىڭ ورىنداۋىمىزدا «ەس كىرگىزەر ەستى اندەر» اتتى ءان-جيناق دايىندالىپ جاتىر. بۇل جيناقتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ەلەكتروندى البوم تۇرىندە بارلىق الەۋمەتتىك جەلىدە قولجەتىمدى بولماق. ايتپاقشى, مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, وسى شارانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ازاماتتاردى – عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيانىڭ باسشىسى اسحات قاجىعاليەۆكە, داۋلەتكەرەي اتىنداعى قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, باس ديريجەر ەركىن نۇرىمبەتوۆكە, فيلارمونيانىڭ ءبولىم جەتەكشىلەرى ابدۋل راحمەتوۆ پەن ولجاس سەيتىموۆكە, ديزاينەر, ارلەۋشى ازاماتتار حالەل قازيەۆ پەن سۇلتان ەربولاتقا جانە باسقالارىنا العىس ايتقىم كەلەدى.
– كونتسەرتتىڭ باعدارلاماسىنداعى ءبىراز ءان تانىس سياقتى...
– ءيا, وسىدان 5 جىلداي بۇرىن اعايىندى ريشات پەن ءمۇسىلىم ابدۋلليندەردىڭ 100 جىلدىعى ءوتتى. سوعان ايبار ەكەۋمىز قوس ءانشىنىڭ رەپەرتۋارىنداعى اندەردەن «ەگىز اۋەن – قوس قانات» اتتى كونتسەرت ۇيىمداستىرىپ ەدىك. ول كونتسەرت وتە جاقسى ءوتتى, بىراق ورال قالاسىنان باسقا جەردە تاراتا المادىق. گاسترولدەر دە بولمادى. سوندىقتان سول رەپەرتۋاردى ەلەكتروندى البوم تۇرىندە جاساپ قالدىرعىمىز كەلدى. 2021 جىلى قوس ءانشىنىڭ تۋعانىنا 105 جىل بولدى. ايتايىن دەگەنىم, ريشات, مۇسىلىمدەي قازاقتىڭ مىقتى انشىلەرى بولعانىن ونەرگە جاقىن ادامدار بولماسا, بۇگىنگى جاستار بىلە بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە, جاس بولسا جەتپىسكە كەلدى. بۇرىنعىداي ساحناعا شىعىپ, كۇندە ءان سالا بەرمەسپىن. ايبار ەكەۋمىزدەن ءبىر ەستەلىك قالسىن دەپ كىرىستىك. بۇل البومدا نەگىزىنەن 5 جىل بۇرىنعى, قوس ءانشىنىڭ رەپەرتۋارىنان الىنعان باعدارلاما بولادى.
– ءسىز اعايىندى ابدۋلليندەردى كورىپ پە ەدىڭىز؟ شىنىمەن مىقتى ءانشى مە ەدى؟
– ريشات ءابدۋلليننىڭ كونتسەرتىن تىكەلەي ەكى مارتە كوردىم. بىرىندە, 1974 جىلى «پراۆدا» سوۆحوزىنىڭ ۇلكەن مادەنيەت ءۇيى اشىلىپ, سول عيماراتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ريشات اعاي بالاسى زاۋرمەن بىرگە كەلدى, ءان ايتتى. مەن ول كەزدە ورال ساز ۋچيليششەسىنىڭ ۆوكال بولىمىندە 3-كۋرس وقيتىنمىن. اسكەري كيىم كيىپ, دومبىرامەن قازاقشا ءان ايتتىم. سول كەشتە ريشات ءابدۋلليندى, باقىت ءاشىموۆا اپايدى جاپ-جاقىن جەردەن كوردىم. ەكىنشى مارتە, 1981-1982 جىلدارى ريشات اعاي قازتالوۆقا گاسترولمەن كەلدى. وي, بۇلار شىنىمەن مىقتى عوي. قوس داۋىستى ءاندى قازاققا العاش الىپ كەلگەن وسى اعايىندى ابدۋلليندەر عوي. ەكەۋى دە ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىن بىتىرگەن, رەكەڭ ابايدى العاش ويناعان, 40 جىل بويى وپەرا ساحناسىنان تۇسپەگەن. مۇسەكەڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى بولار, ءاندى ەرتەرەك قويىپتى. ال رەكەڭ 1988 جىلى قايتىس بولدى. اڭىز ادامدار عوي بۇلار.
– ءسىزدى جالپى قازاق ايتىس اقىنى رەتىندە تانىدى عوي. قالاي ءانشى بولىپ كەتتىڭىز؟
– مەنىڭ ماماندىعىمنىڭ ءوزى – انشىلىك. 1975 جىلى ورال مۋزىكالىق ۋچيليششەسىنىڭ ۆوكال سىنىبىن ءبىتىردىم. بىراق انشىلىكپەن ساحناعا كوپ شىعا المادىم. ونىڭ سەبەبى كوپ. مىسالى, ۋچيليششە بىتىرگەن سوڭ مەنى وبلىستىق فيلارمونياعا جۇمىسقا جولدادى. بىراق ول كەزدە قازاق بالاسىنا قالادان پاتەر الۋ مۇمكىن ەمەس. قولىمدا 80-نەن اسقان انام بار, جاس وتباسىمىن, قالادا پاتەر جالداپ قالاي تۇرايىن؟! اپتالاپ, ايلاپ گاسترولگە كەتۋ كەرەك. سونىمەن قالاعا ۇيلەسپەدىم, اۋىلعا كەتكەنىم سول. اۋىلدا 7 جىل مەكتەپتە اننەن ساباق بەردىم. 1982 جىلى مادەنيەت سالاسىنا اۋىستىم, اۋەلى اۆتوكلۋب مەڭگەرۋشىسى, كەيىن مادەنيەت بولىمىندە مەتوديست بولدىم. سونىمەن بىرتە-بىرتە تانىلدىم. مەنى ءانشى رەتىندە تاۋىپ, ونەرىمدى باعالاپ, كوپ قولداۋ بىلدىرگەن ادامنىڭ ءبىرى – جۋرناليست تيحون الىپقاليەۆ. گازەتكە ءجيى جازىپ جۇرەتىن. 1989 جىلى كونسەرۆاتوريادا ءداستۇرلى ءان كلاسى اشىلدى. بۇل جەر-جەردەگى مۋزىكا ۋچيليششەلەرىنە دە سەرپىن بەردى. ءسويتىپ, ورالدا مۇحيت ءان كلاسىن اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وسىنىڭ سەبەبىمەن ورالعا شاقىرىلدىم, قازىرگى ورال ساز كوللەدجىنىڭ جانىندا 18 جىل ءداستۇرلى اننەن ساباق بەردىم.
– بارەكەلدى, 18 جىلدا تالاي شاكىرت الدىڭىزدان وتكەن شىعار؟
– ارينە! ءداستۇرلى ءاننىڭ بولاشاعى جوق دەي المايمىن. ءداستۇرلى انشىلەر كوبەيىپ كەلەدى. ءانىمىز تۇزەلىپ كەلە جاتىر. ء«سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى, سەن دە تۇزەل!» دەيدى عوي اباي اتامىز. قازىر بارلىق مۋزىكا مەكتەپتەرىندە ءان-تەرمە دەگەن كلاسس بار. كوللەدجدە مۇحيت كلاسى بار. كونسەرۆاتوريادا ۇلكەن مەكتەپ بار. سوندىقتان قازىرگى انشىلەردىڭ باسىم بولىگى, 60 پايىزى ساۋاتتى دەپ ايتار ەدىم. ال تىڭداۋشىلار ءارتۇرلى. جەڭىل-جەلپى, بوكسە قيمىلداتاتىن اندەرگە بەيىمدەرى دە بار. بىراق ءانشىسى ساي بولسا, ءان دەگەن – قازاقتىڭ تولقۇجاتى, جانى عوي. بۇرىن قازاقتىڭ ءانىن ءۇش مەكتەپكە ءبولۋشى ەدىك, قازىر قانداستاردىڭ كەلۋىمەن 5 مەكتەپكە جەتتىك. قۇدايعا شۇكىر, ءىزباسارلارىم دا بار. تىكەلەي وزىمنەن ءتالىم العان 30 شاقتى شاكىرتىم بار. «شاكىرتتەرىڭ ءان ايتا المايدى» دەگەن ءسوز ەستىگەن جوقپىن. مۋزىكا مەكتەپتەرىندە ساباق بەرىپ جۇرگەندەرى بار. ارمات دەگەن شاكىرتىم كونسەرۆاتوريادا ۇستازدىق ەتىپ ءجۇر. كوڭىلىم توق, اينالايىن.
– ءسىز كۇنى كەشەگە دەيىن وبلىستىق فيلارمونيادا جۇمىس ىستەدىڭىز عوي. ەستۋىمشە, ءوز ەركىڭىزبەن ارىز جازىپ, قىزمەتتەن كەتىپسىز.
– 2009 جىلى كوللەدجدەن عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ اتىنداعى فيلارمونياعا ءبىرجولا اۋىستىم. 2021 جىلدىڭ جازىندا, 69 جاسىمدا ءوز ارىزىممەن قىزمەتتەن بوسادىم. 69 دەگەن جاس – ادام ومىرىندەگى ءبىر كەزەڭنىڭ سوڭى عوي. داۋىس اپپاراتىم بابىندا تۇرعاندا كەتەيىن دەدىم. شىنى كەرەك, جىگىتتەر «كەتپەڭىز» دەپ كوپ جالىندى. كونبەدىم. اقىرىندا «كونتسەرت بولسا شاقىرامىز» دەدى. سولاي كەلىستىك.
– بىلتىر «سوڭعى كونتسەرتىمدى بەردىم» دەپ قورقىتتىڭىز. پاندەميا كەزىندە شەكتەۋلەر بار, كورەرمەن دۇرىس تاماشالاي الماي قالدى...
– ول راس. سوڭعى كونتسەرتىمدى بىلتىر بەردىم. ەندى جەكە كونتسەرتىم بولمايدى. جەكە كونتسەرت بەرۋ وڭاي ەمەس قوي. 5-6 اننەن كەيىن داۋىس اپپاراتى شارشاي باستايدى. سوندىقتان دەر كەزىندە توقتاي دا ءبىلۋ كەرەك.
– ەندى قانداي جوسپارىڭىز بار؟
– «ايمان-شولپان» جىرىن سۇراپ جاتقاندار بار. جىردى العاش ايتقالى بەرى ارادا ون جىل ءوتتى, ءماتىنىن قايتالاۋ كەرەك. الداعى ءساۋىر ايىندا تەرەكتى اۋدانى سۇراپ جاتىر. 1 ساعات 25 مينۋت بويى كورەرمەندى ۇستاپ وتىرۋ دا وڭاي ەمەس. جىردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ جاقتىڭ اندەرىن دە كىرگىزىپ, وزىمشە ارلەدىم. قازىرگى كورەرمەن جىردان اجىراپ قالدى عوي. ونى ءبىر ماقاممەن ۇستاپ وتىرۋ قيىن. سوندىقتان تۇرلەندىرىپ, قىزىقتى ەتۋ كەرەك. كەيدە «القيسسا» دەپ قويىپ, كورەرمەندى دايىنداپ, سەرگىتىپ الاسىڭ. جىردى تىڭداي الاتىن اۋديتوريادا القيسسا از بولادى. بۇل دا ۇلكەن ءبىر ونەر عوي.
– ءسىز ەرتەرەكتەگى ءبىر سوزىڭىزدە ءماتىنى ەسكىرگەن كەڭەستىك شىعارمالاردى جاڭعىرتىپ, قايتا ءتىرىلتۋ تۋرالى ايتىپ ەدىڭىز.
– ءيا, سولاي دەگەنىم ەسىمدە. بىراق كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ايتىلعان, كەيىن ماعىناسى جاراماي قالعان اندەردى تۇگەل جاڭعىرتۋ ىڭعايسىز بولار. ويتكەنى ارقايسىنىڭ اۆتورى بار, بىرەۋدىڭ جازىپ كەتكەن دۇنيەسى عوي. ارينە, كەيبىر جەكەلەگەن ءسوزدى وزگەرتۋگە بولادى. مىسالى, مەن ايتىپ جۇرگەن ءبىر اندە: «سوۆەت ەلى ءومىر كوركىن كۇزەتەمىز قىراعى» دەگەن ءسوز بولدى. ونى مەن «قازاق ەلى» دەپ وزگەرتتىم. ودان انگە نۇقسان كەلمەدى دەپ ويلايمىن.
ۇكىلى ىبىرايدىڭ «تولقىن» دەگەن ءانى بار. كەڭەس كەزىندە سول ءاننىڭ تىم جاقسى ءماتىنىن بۇزىپ, بىلايشا وزگەرتكەن:
«ەلىم بار كولحوز بولىپ ك ۇلىمدەگەن,
كولىك بار تراكتوردەي دۇرىلدەگەن.
قىرتىسىن قارا جەردىڭ قوپارعاندا
جۇرەگى سۇم بايلاردىڭ دىرىلدەگەن» – دەيدى. وسى دا پوەزيا ما؟ ءوزىنىڭ «تولقىن» دەگەن ءسوزى كەرەمەت بولاتىن. نەگە وزگەرتتى؟! قيانات قوي.
ءوز باسىم ءداستۇرلى قازاق اندەرىن زاماناۋي وڭدەۋ دەگەنگە دە قارسىمىن. ءاندى وركەسترگە سالۋ بار, ول جاقسى. بىراق كەي شىعارمانى كومپيۋتەرلىك «وڭدەۋدەن» وتكىزىپ, ءاننىڭ بەرەكەسىن كەتىرەتىندەرگە قارسىمىن. تۇپنۇسقا قالپى ساقتالۋى كەرەك.
– ءسىزدى جاقسى بىلەتىندەر «مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناعىز جاناشىرى» دەپ اتايدى. قاشاننان بەرى وسىندايسىز؟
– قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جاريالانعالى بەرى اينالامنان سونى تالاپ ەتىپ كەلەمىن. بۇل مەنىڭ ىمىراسىز, ءپرينتسيپتى تالابىم. قازاق تىلىندە بولماسا, ەشبىر قاعازعا قول قويمايمىن. انا جىلى ءبىر وقيعا بولدى. «ەل» پروديۋسەرلىك ورتالىعى جەكە ديسكىمدى شىعاراتىن بولىپ, الماتىعا شاقىردى. جول, قوناقۇي شىعىندارىن كوتەرىپ, بارلىق جاعدايىمدى جاسادى. ەندى كەلىسىم-شارتقا قول قويار كەزدە قۇجات ءماتىنى ورىس تىلىندە بولىپ شىقتى. قول قويۋدان باس تارتتىم. ءتىپتى تالابىم ورىندالماسا بارىنەن باس تارتىپ, ەلگە كەتىپ قالۋىم دا مۇمكىن ەدى. سول جەردە كەلىسىمشارتتىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسى جاسالدى. مۇنداي جاعداي ورالدا دا بولىپ جاتادى.
حالىقتىڭ ءتىلى مەن ونەرى – ۇلتتىڭ بارى, باستى قازىناسى عوي. ءبىز, ونەر ادامدارى وسىنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سوڭعى وزگەرىستەردى كورىپ, ەلىمىزدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلىپ, دۇرىستالىپ كەتۋىنەن ءۇمىتتىمىز. اللا تاعالانىڭ كوزى ءتۇزۋ بولسىن! حالىقتى الداي بەرمەي, ماسەلەسىن شەشەتىن ۋاقىت كەلدى عوي.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ساحنادا ەل-جۇرتىڭىزدى قۋانتا بەرىڭىز.
اڭگىمەلەسكەن
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
باتىس قازاقستان وبلىسى
