سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
ۇزدىكتەر تىزىمىندە رەسەيلىك وقۋ ورىندارى جوق
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ الەۋمەتتىك جەلىدەگى رەسمي پاراقشاسىندا پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا قاتىستى بىلاي دەپ جازدى: «5 شەتەلدىك جوو فيليالدارىن اشۋ وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2021 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە دە مونتفورت لەستەر بريتان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (De Montfort University Leicester) فيليالى اشىلدى. سونىمەن قاتار قوزىباەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتى اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىنە سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندەگى جاستاردىڭ جوعارى بىلىمگە قول جەتكىزۋىن ارتتىرۋ ءۇشىن وندا ەكى جەتەكشى شەتەلدىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالدارى اشىلادى. سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس رەسەيدىڭ ۇزدىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالىن اشۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. باسقا دا الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ فيليالدارىن اشۋ قولعا الىنعان».
جوعارىداعى تاپسىرماسىنا قوسا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جاقىندا وتكەن بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە: «بالكىم, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە رەسەيگە, تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا جىبەرۋ كەرەك شىعار. تاياۋدا عانا مەن الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ فيليالدارىن تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا اشۋدى تاپسىردىم. قازاقتار, جاس قازاقتار ەڭ الدىمەن تەحنار بولۋى كەرەك. بۇل – مەنىڭ تۇپكى بايلامىم», دەگەن ويىن جەتكىزدى.
وسى ورايدا زەرتتەۋشى, عالىم جەكسەن توقتارباي الەمنىڭ ۇزدىك 200 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تىزىمىنە رەسەيلىك جوو ەنبەيتىنىن جەتكىزدى.
«رەسەيدە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ساپاسىن كوتەرەتىن مىقتى ماماندار شەتەل اسىپ جاتقاندىقتان, ونداعى جوعارى ءبىلىم ساپاسى دا تومەندەپ كەتكەن. بۇرىن كەڭەس وداعى كەزىندە, ءسوز جوق, ممۋ الدىڭعى قاتارلى, بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەت بولدى. الايدا قازىر ءتىپتى الەمدەگى توپ 150 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاتارىنا كىرمەيتىن دەڭگەيگە ءتۇسىپ قالعان. عالامدىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ رەيتينگىندە رەسەيدەن الدىڭعى 300-گە كىرەتىن 2 ۋنيۆەرسيتەت قانا بار ەكەن: ممۋ مەن ماسكەۋ فيزيكا جانە تەحنولوگيا ينستيتۋتى. ال الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ رەيتينگىندە الدىڭعى 500-گە كىرەتىن 5 ۋنيۆەرسيتەتى عانا بار. ەندى ناعىز مىقتىلاردىڭ دەڭگەيىنە كەلسەك, الەمدىك توپ 200 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تىزىمىندە اقش-تىڭ – 57, ۇلىبريتانيانىڭ – 28, گەرمانيانىڭ 22 ۋنيۆەرسيتەتى بار. بىراق بۇل تىزىمدە رەسەيدىڭ بىردە-ءبىر جوو-سى جوق. توپ 200 ەمەس, توپ 300-گە 2 ۋنيۆەرسيتەتى ارەڭ كىرەتىن رەسەيدەن قانداي ءبىلىم-عىلىم ۇيرەنبەكشىمىز؟», دەگەن ساۋال قويدى.
ساراپشىدان رەسەيلىك عىلىمنىڭ دا جايىن سۇراپ كوردىك. سەبەبى جوعارى ءبىلىمدى دامىتاتىن – عالىمدار. ج.توقتاربايدىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, 8 جىلدا رەسەيدەن كەتىپ جاتقان عالىمدار سانى 5 ەسەگە وسكەن, سەبەبى عىلىمعا بولىنەتىن مەملەكەتتىك قارجى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنا دە جەتپەيدى. ال جاپونيا, يزرايل سەكىلدى ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 3-4 ەسەگە كوپ.
«1990 جىلدارى رەسەيدە 992 مىڭ زەرتتەۋشى (عالىم) بولسا, 2019 جىلى 348 مىڭ عانا زەرتتەۋشى قالعان ەكەن. 145 ملن حالقى بار, اقش-پەن يىق تىرەسكىسى كەلەتىن مەملەكەتكە بۇل وتە از. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, 80 ملن حالقى بار گەرمانيا مەن 50 ملن عانا حالىق تۇراتىن وڭتۇستىك كورەيادا 350 مىڭعا جۋىق زەرتتەۋشى بار. رەسەي عالىمدارى نەلىكتەن ازايىپ كەتتى؟ «ماسكەۋ ۋاقىتى» سايتىنىڭ مالىمەتىنشە, (https://www.themoscowtimes.com /2021/04/21/)
2012 جىلى – 14 مىڭ, 2020 جىلى 70 مىڭ عالىم رەسەيدەن شەتەلگە كەتىپتى. ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق قاتىناستار ورتالىعىنىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋى بويىنشا عالىمداردىڭ ەلدەن كەتۋىنە ايلىقتىڭ ازدىعى (76%), عىلىمي جوبانى ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوقتىعى (50%) سەبەپ جانە ءبىر بولىگى ۇرپاعىنىڭ بولاشاعى (35%) ءۇشىن ەلدەن كەتەدى ەكەن. 30 جىلدان بەرى رەسەيدىڭ عىلىمعا بولگەن قارجىسى ءىجو-ءنىڭ
1%-ىنان اسقان جوق», دەدى ج.توقتارباي.
ءمىت-مەن بايلانىس ورناتقان وتاندىق جوو بار
جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى راحمان الشانوۆ الدىمەن شەتەلدىك بەدەلدى جوو-نىڭ فيليالىن ەلىمىزدە اشۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالا كەلىپ: «شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ فيليالىن اشۋ قاجەت. ويتكەنى, پرەزيدەنت ايتقانداي, جاڭا ەكونوميكا قۇرۋدا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. مىنە, سوندىقتان 2025 جىلعا قاراي ەلىمىزدە بەدەلدى شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كەم دەگەندە 5 فيليالىن, ونىڭ ەكەۋىن تەحنيكالىق باعىتتا قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندە اشۋ تاپسىرىلدى. نەگە؟ باتىس وبلىستارعا شەتەلدىك ينۆەستورلار جاڭا تەحنولوگيالاردى اكەلىپ وتىر. ونىمەن ءبىزدىڭ جاستار جۇمىس ىستەي الماي جاتادى. ءتىپتى تەحنيكانىڭ ءتىلىن بىلەتىن ماماندار تاپشىلىعى بايقالادى. وتاندىق وقۋ ورىندارىندا ونداي قۇرال-جابدىقتار جوق. سوعان بايلانىستى بازاسى مىقتى, قالىپتاسقان شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەت قازاقستاندا فيليالىن اشسا, جاستارعا جاڭا مۇمكىندىك تۋادى», دەدى.
ر.الشانوۆ وسى باعىتتاعى جۇمىستى ىسكە اسىرۋدا ۋنيۆەرسيتەت بەدەلىنە عانا ەمەس, ماماندىقتارعا دا ءمان بەرگەن ءجون ەكەنىن جەتكىزدى: «نەگىزى, فيليالىن اشاتىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەدەلىنە قاراعان دۇرىس, دەگەنمەن ونداعى ماماندىقتارعا دا ءمان بەرگەن ءجون. سەبەبى شەتەلدە نەمەسە حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتە سۇرانىستا جوق ماماندىقتى وقىپ الىپ, جۇمىسسىز جۇرگەن جاستار جەتەرلىك. سوندىقتان الدىمەن فيليالدى اشاتىن وڭىرگە قاجەتتى, قازىر تاپشى بولىپ تۇرعان ماماندىقتاردى زەردەلەۋ قاجەت. سودان سوڭ بارىپ سول ماماندىقتاردى قانداي شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەت دايارلايتىنىن ءبىلۋ كەرەك. وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر وسى ماسەلەمەن ءجىتى اينالىسقانى ابزال».
قازاقستاندىق وقۋ ورىندارى قازىردىڭ وزىندە شەتەلدىك جوو-لارمەن بايلانىس ورناتىپ وتىر. تەحنيكالىق ماماندىقتا وقۋدى دۇنيە جۇزىندەگى ۇمىتتىلەردىڭ ءاربىرى ارماندايتىن, الەمگە ايگىلى ماسساچۋسەتس تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىمەن (MIT – Massachusetts Institute of Technology) بايلانىس ورناتىپ وتىرعان قازاقستاندىق جوو بار. بۇل تۋرالى بىلە بەرمەيمىز. داۋلەت سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى جاسۇلان شايماردانوۆ ءمىت زەرتحاناسىمەن بىرلەسىپ, بىرنەشە جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارىپتەستىك ورناتىلعانىن ايتتى.
ء«بىز ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە 2019 جىلى اقش-تىڭ بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەتىندە بولىپ, سونىڭ ىشىندە Senseable City Lab MIT زەرتحاناسىمەن بىرلەسىپ, بىرنەشە جوبانى ىسكە اسىرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك. جوبا قورشاعان ورتانىڭ كەشەندى مونيتورينگىنە باعىتتالعان. اتموسفەرالىق اۋا, سۋ رەسۋرستارى, توپىراق, كومىرتەگى ءىزى جانە ەكولوگياعا, ادام دەنساۋلىعىنا تەحنوگەندىك اسەر ەتۋ سالدارىن زەرتتەۋ. شقتۋ عالىمدارى ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ, Sensing Kazakhstan اۋقىمدى ەكوجوباسىن ىسكە اسىرادى. جىل بويى شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن ونلاين رەجىمدە جۇمىس ىستەدىك. عالىمدار وسكەمەن قالاسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋاسىن مونيتورينگىلەۋ ءۇشىن ءموبيلدى سكانەرلەر مودەلىن ازىرلەدى. كوروناۆيرۋسقا بايلانىستى Senseable City Lab MIT جۇمىس توبى تەك 2021 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا كەلدى. PhD دوكتورى سيمونە مورا مەن PhD دوكتورى فابيو دۋارتە ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە بىرقاتار جوبا بويىنشا جەمىستى جۇمىس اتقاردى», دەيدى ج.شايماردانوۆ.
وسىنداي بايلانىس فيليال اشۋعا سەبەپ بولا الماي ما؟ مۇنداي ساۋال وقىرماندى دا مازالار. شقتۋ رەكتورىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, MIT Senseable City Lab زەرتحاناسىمەن بايلانىس ناقتى جوبا شەڭبەرىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىن عانا قامتيدى جانە فيليال اشۋ ماسەلەسى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ اياسىنا كىرمەيدى. جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ الەمدىك كوشباسشىلارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ءتيىستى دەڭگەيىن تەك ۋنيۆەرسيتەت كامپۋسىنىڭ وزىندە عانا بەرۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيدى, سوندىقتان ادەتتە باسقا ەلدەردە ءوز فيليالدارىن اشپايدى.
ماسەلە گرانتپەن شەشىلە مە؟
بەدەلدى جوو-نىڭ ۇستانىمى بەلگىلى, سوندىقتان ارىپتەستىك نەگىزىندە قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى سەكىلدى بىرلەسكەن وقۋ ورنىن اشۋعا بولاتىنداي. ارينە, بۇل رەتتە تەحنيكالىق ماماندىقتار گرانتىنا كوڭىل بولگەن ءجون. سەبەبى جوو نەگىزىنەن مەملەكەتتىك گرانتتار ارقىلى ءومىر سۇرەدى.
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى: ء«بىلىم بەرۋ ساپاسىندا ۇلكەن الشاقتىعى بار وڭىرلەردەن وقۋعا تۇسۋشىلەر ءۇشىن تەحنيكالىق دايىندىق باعىتتارى بويىنشا قوسىمشا گرانتتار ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتالعان ماقساتتى گرانتتار ەلىمىزدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋ ءۇشىن بولىنەدى. بۇل رەتتە نەگىزگى تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا بىتىرۋشىلەردى جۇمىسپەن قامتۋ شارتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەكىتۋ ۇسىنىلادى. بيىلدىڭ وزىندە تەحنيكالىق دايىندىق باعىتتارى بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋ ءۇشىن گرانتتار سانى ايتارلىقتاي وسەدى», دەگەن بولاتىن.
جاقىندا اتالعان ۆەدومستۆو ءبىلىم بەرۋ گرانتتارى سانىنىڭ تاعى 5 مىڭعا ارتاتىنىن حابارلادى. حابارلامادا جاڭا گرانتتاردىڭ ستۋدەنتتەر اراسىندا سۇرانىسقا يە جانە وزەكتى ماماندىقتارعا بولىنەتىنى جازىلعان. بىراق ناقتى قانداي ماماندىقتاردىڭ وزەكتى بولىپ تۇرعانى جونىندە ازىرگە ايتىلماعان. سول سەبەپتى ناقتى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا بولىنەتىن گرانتتار كوبەيە مە, جوق پا, بەلگىسىز.
دەسەك تە بيىلعى ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىنىڭ بولىنىسىنە قاراساق, ەڭ كوپ 17 028 گرانت ينجەنەرلىك, وڭدەۋ جانە قۇرىلىس سالالارىنا بولىنگەن. وعان قوسا ءىت سالاسىنا – 7 487, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنا – 4 088, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنا 1 895 ورىن ءبولىندى. اتالعان سالانىڭ بارىندە تەحنيكالىق ماماندىقتار بارى بەلگىلى. الايدا جىل سايىن دايارلاناتىن وسىنشاما تەحناردىڭ ءبارى بىردەي ءوز سالاسىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇر مە؟ ماسەلەنىڭ ءمانىسى وسىندا سەكىلدى.
سوندا بىزگە قانداي تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت كەرەك؟ بۇل سۇراققا اركىم ارقيلى, ءتۇرلى تاراپقا تارتىپ جاۋاپ بەرەر. ايتەۋىر بەدەلى تاسىپ تۇرسا دا, تۇلەكتەرىن تەك قاعاز جۇزىندە جۇمىسقا ورنالاستىراتىن, تەحنيكالىق ماماندىعى تۋرالى ديپلوم بەرگەنىمەن, ءىس جۇزىندە تەحنار دايارلاي المايتىن, مەملەكەتتىك تاپسىرىس پەن ەسەپ ءۇشىن عانا فاكۋلتەت اشاتىن جوو-نىڭ كەرەك ەمەس ەكەنى انىق.
