ءبىلىم • 26 قاڭتار، 2022

بىزگە قانداي تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت كەرەك؟

450 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىندا وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدى تاپسىردى. وسىعان وراي 2025 جىلعا دەيىن قازاقستاندا شەتەلدىك 5 بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالى اشىلماق. بۇل قانداي ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالى بولماق؟ ياعني قاي جاعىنان ۇزدىك، قانداي باعىتتا بەدەلدى دەگەن ماسەلە قوعامدى تولعاندىراتىنى انىق.

سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى

ۇزدىكتەر تىزىمىندە رەسەيلىك وقۋ ورىندارى جوق

ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ الەۋمەتتىك جەلىدەگى رەسمي پاراقشاسىندا پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا قاتىستى بىلاي دەپ جازدى: «5 شەتەلدىك جوو فيليالدارىن اشۋ وتان­دىق ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2021 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە دە مونت­فورت لەستەر بريتان ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ (De Montfort University Leicester) فيليالى اشىلدى. سونىمەن قاتار قوزىباەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتى اري­زونا ۋنيۆەرسيتەتىنە سەنىمگەرلىك باس­قارۋعا بەرۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندەگى جاستار­دىڭ جوعارى بىلىمگە قول جەتكىزۋىن ارتتىرۋ ءۇشىن وندا ەكى جەتەكشى شەتەلدىك تەحني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالدارى اشىلادى. سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ تاپسىر­ماسىنا سايكەس رەسەيدىڭ ۇزدىك تەحني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالىن اشۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. باسقا دا الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋني­ۆەر­سيتەتتەردىڭ فيليالدارىن اشۋ قولعا الىنعان».

جوعارىداعى تاپسىرماسىنا قوسا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جاقىندا وتكەن بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە: «بالكىم، ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە رەسەيگە، تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا جىبەرۋ كەرەك شىعار. تاياۋدا عانا مەن الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ فيليالدارىن تەحنيكالىق ما­مان­دىقتار بويىنشا اشۋدى تاپسىردىم. قازاقتار، جاس قازاقتار ەڭ الدىمەن تەحنار بولۋى كەرەك. بۇل – مەنىڭ تۇپكى بايلامىم»، دەگەن ويىن جەتكىزدى.

وسى ورايدا زەرتتەۋشى، عالىم جەكسەن توقتارباي الەمنىڭ ۇزدىك 200 ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ تىزىمىنە رەسەيلىك جوو ەنبەي­تى­نىن جەتكىزدى.

«رەسەيدە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ساپاسىن كوتەرەتىن مىقتى ماماندار شەتەل اسىپ جاتقاندىقتان، ونداعى جوعارى ءبىلىم ساپاسى دا تومەندەپ كەتكەن. بۇرىن كەڭەس وداعى كەزىندە، ءسوز جوق، ممۋ الدىڭعى قاتارلى، بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەت بولدى. الايدا قازىر ءتىپتى الەمدەگى توپ 150 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاتارىنا كىرمەيتىن دەڭگەيگە ءتۇسىپ قالعان. عالامدىق ۋنيۆەر­سي­تەتتەردىڭ رەيتينگىندە رەسەيدەن ال­دىڭ­عى 300-گە كىرەتىن 2 ۋنيۆەرسيتەت قانا بار ەكەن: ممۋ مەن ماسكەۋ فيزيكا جانە تەحنولوگيا ينستيتۋتى. ال الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ رەيتينگىندە الدىڭعى 500-گە كىرەتىن 5 ۋنيۆەرسيتەتى عانا بار. ەندى ناعىز مىقتىلاردىڭ دەڭگەيىنە كەلسەك، الەمدىك توپ 200 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تىزىمىندە اقش-تىڭ – 57، ۇلىبريتانيانىڭ – 28، گەرمانيانىڭ 22 ۋنيۆەرسيتەتى بار. بىراق بۇل تىزىمدە رەسەيدىڭ بىردە-ءبىر جوو-سى جوق. توپ 200 ەمەس، توپ 300-گە 2 ۋنيۆەرسيتەتى ارەڭ كىرەتىن رەسەيدەن قانداي ءبىلىم-عىلىم ۇيرەنبەكشىمىز؟»، دەگەن ساۋال قويدى.

ساراپشىدان رەسەيلىك عىلىمنىڭ دا جايىن سۇراپ كوردىك. سەبەبى جوعارى ءبىلىمدى دامىتاتىن – عالىمدار. ج.توقتار­باي­دىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك، 8 جىلدا رەسەيدەن كەتىپ جاتقان عالىمدار سانى 5 ەسەگە وسكەن، سەبەبى عىلىمعا بولىنەتىن مەم­لەكەتتىك قارجى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنا دە جەتپەيدى. ال جاپونيا، يزرايل سەكىلدى ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 3-4 ەسەگە كوپ.

«1990 جىلدارى رەسەيدە 992 مىڭ زەرتتەۋشى (عالىم) بولسا، 2019 جىلى 348 مىڭ عانا زەرتتەۋشى قالعان ەكەن. 145 ملن حالقى بار، اقش-پەن يىق تىرەسكىسى كەلەتىن مەملەكەتكە بۇل وتە از. سا­لىس­تىر­مالى تۇردە ايتساق، 80 ملن حالقى بار گەرمانيا مەن 50 ملن عانا حالىق تۇراتىن وڭتۇستىك كورەيادا 350 مىڭعا جۋىق زەرتتەۋشى بار. رەسەي عالىمدارى نەلىكتەن ازايىپ كەتتى؟ «ماسكەۋ ۋاقىتى» سايتىنىڭ مالىمەتىنشە، (https://www.themoscowtimes.com /2021/04/21/)
2012 جىلى – 14 مىڭ، 2020 جىلى 70 مىڭ عالىم رەسەيدەن شەتەلگە كەتىپتى. ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋني­ۆە­رسيتەتى حالىقارالىق قاتىناستار ورتالىعىنىڭ جۇر­گىزگەن زەرتتەۋى بويىنشا عالىم­دار­دىڭ ەلدەن كەتۋىنە ايلىقتىڭ ازدىعى (76%)، عى­لىمي جوبانى ىسكە اسىرۋ مۇم­كىن­دىگىنىڭ جوقتىعى (50%) سەبەپ جانە ءبىر بولىگى ۇرپاعىنىڭ بولاشاعى (35%) ءۇشىن ەلدەن كەتەدى ەكەن. 30 جىلدان بەرى رەسەيدىڭ عىلىمعا بولگەن قارجىسى ءىجو-ءنىڭ
1%-ىنان اسقان جوق»، دەدى ج.توقتارباي.

ءمىت-مەن بايلانىس ورناتقان وتاندىق جوو بار

جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىم­داس­تىعىنىڭ توراعاسى راحمان الشانوۆ الدىمەن شەتەلدىك بەدەلدى جوو-نىڭ فيليا­لىن ەلىمىزدە اشۋدىڭ ما­ڭى­زىنا توقتالا كەلىپ: «شەتەلدىك ۋني­ۆەر­سيتەتتەردىڭ فيليالىن اشۋ قاجەت. ويتكەنى، پرەزيدەنت ايتقانداي، جاڭا ەكونوميكا قۇرۋدا ۋني­ۆەر­سيتەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ما­ڭىز­دى. مىنە، سوندىقتان 2025 جىلعا قاراي ەلىمىزدە بەدەلدى شە­­­تەل­­­دىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كەم دەگەندە 5 فيليالىن، ونىڭ ەكەۋىن تەحني­كا­لىق باعىتتا قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندە اشۋ تاپ­سى­رىلدى. نەگە؟ باتىس وبلىس­تار­عا شە­تەلدىك ينۆەستورلار جاڭا تەحنولوگيالاردى اكەلىپ وتىر. ونىمەن ءبىزدىڭ جاس­تار جۇمىس ىستەي الماي جاتادى. ءتىپتى تەح­نيكانىڭ ءتىلىن بىلەتىن ماماندار تاپ­شىلىعى بايقالادى. وتاندىق وقۋ ورىن­دا­رىندا ونداي قۇرال-جابدىقتار جوق. سوعان بايلانىستى بازاسى مىقتى، قا­لىپ­تاس­قان شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەت قازاق­ستاندا فيليالىن اشسا، جاستارعا جاڭا مۇمكىندىك تۋادى»، دەدى.

ر.الشانوۆ وسى باعىتتاعى جۇمىستى ىسكە اسىرۋدا ۋنيۆەرسيتەت بەدەلىنە عانا ەمەس، ماماندىقتارعا دا ءمان بەرگەن ءجون ەكەنىن جەتكىزدى: «نەگىزى، فيليالىن اشاتىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەدەلىنە قاراعان دۇرىس، دەگەنمەن ونداعى ماماندىقتارعا دا ءمان بەرگەن ءجون. سەبەبى شەتەلدە نەمەسە حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتە سۇ­را­نىستا جوق ماماندىقتى وقىپ الىپ، جۇ­مىسسىز جۇرگەن جاستار جەتەرلىك. سون­دىقتان الدىمەن فيليالدى اشاتىن وڭىرگە قاجەتتى، قازىر تاپشى بولىپ تۇرعان ما­­مان­­دىقتاردى زەردەلەۋ قاجەت. سودان سوڭ بارىپ سول ماماندىقتاردى قانداي شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەت دايارلايتىنىن ءبىلۋ كەرەك. وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر وسى ماسە­لە­مەن ءجىتى اينالىسقانى ابزال».

قازاقستاندىق وقۋ ورىندارى قازىردىڭ وزىندە شەتەلدىك جوو-لارمەن بايلانىس ورناتىپ وتىر. تەح­نيكالىق ما­مان­دىقتا وقۋدى دۇنيە جۇ­زىندەگى ۇمىت­تىلەردىڭ ءاربىرى ارماندايتىن، الەم­گە ايگىلى ماسساچۋسەتس تەحنولوگيا ۋني­ۆەر­­سيتەتىمەن (MIT – Massachusetts Institute of Technology) بايلانىس ورناتىپ وتىرعان قازاقستاندىق جوو بار. بۇل تۋرالى بىلە بەرمەيمىز. داۋلەت سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەح­نيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى جاسۇلان شايماردانوۆ ءمىت زەرتحاناسىمەن بىرلەسىپ، بىرنەشە جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارىپتەستىك ورناتىلعانىن ايتتى.

ء«بىز ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە 2019 جىلى اقش-تىڭ بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەتىندە بولىپ، سونىڭ ىشىندە Senseable City Lab MIT زەرتحاناسىمەن بىرلەسىپ، بىرنەشە جوبانى ىسكە اسىرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك. جوبا قورشاعان ورتانىڭ كەشەندى مونيتورينگىنە باعىتتالعان. اتموس­فەرالىق اۋا، سۋ رەسۋرستارى، توپى­راق، كومىرتەگى ءىزى جانە ەكولوگياعا، ادام دەن­ساۋلىعىنا تەحنوگەندىك اسەر ەتۋ سال­دارىن زەرتتەۋ. شقتۋ عالىم­دارى ماس­ساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستي­تۋ­­تى­نىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ، Sensing Kazakhstan اۋقىمدى ەكوجوباسىن ىسكە اسىرادى. جىل بويى شەتەلدىك ارىپ­تەس­تەرمەن ونلاين رەجىمدە جۇمىس ىستە­دىك. عالىمدار وسكەمەن قالاسىنىڭ اتمو­س­فە­را­لىق اۋاسىن مونيتورينگىلەۋ ءۇشىن ءموبيلدى سكانەرلەر مودەلىن ازىرلەدى. كوروناۆيرۋسقا بايلانىستى Senseable City Lab MIT جۇمىس توبى تەك 2021 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا كەلدى. PhD دوكتورى سيمونە مورا مەن PhD دوكتورى فابيو دۋارتە ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە بىرقاتار جوبا بو­يىنشا جەمىستى جۇمىس اتقاردى»، دەيدى ج.شايماردانوۆ.

وسىنداي بايلانىس فيليال اشۋعا سەبەپ بولا الماي ما؟ مۇنداي سا­ۋال وقىرماندى دا مازالار. شقتۋ رەك­تو­رى­نىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، MIT Senseable City Lab زەرتحاناسىمەن بايلانىس ناقتى جوبا شەڭبەرىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ قىز­مە­تىن عانا قامتيدى جانە فيليال اشۋ ما­سەلەسى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ اياسىنا كىرمەيدى. جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ الەمدىك كوشباسشىلارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ءتيىستى دەڭگەيىن تەك ۋنيۆەرسيتەت كامپۋسىنىڭ وزىندە عانا بەرۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيدى، سوندىقتان ادەتتە باسقا ەلدەردە ءوز في­ليال­­­دارىن اشپايدى.

ماسەلە گرانتپەن شەشىلە مە؟

بەدەلدى جوو-نىڭ ۇستانىمى بەلگىلى، سوندىقتان ارىپتەستىك نەگىزىندە قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى سە­كىل­دى بىرلەسكەن وقۋ ورنىن اشۋعا بولاتىنداي. ارينە، بۇل رەتتە تەحنيكالىق ماماندىقتار گرانتىنا كوڭىل بولگەن ءجون. سەبەبى جوو نەگىزىنەن مەملەكەتتىك گرانتتار ارقىلى ءومىر سۇرەدى.

ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى: ء«بىلىم بەرۋ ساپاسىندا ۇلكەن الشاقتىعى بار وڭىرلەردەن وقۋعا تۇسۋشىلەر ءۇشىن تەحنيكالىق دايىندىق باعىتتارى بو­يىنشا قوسىمشا گرانتتار ءبولۋ جوس­پارلانىپ وتىر. اتالعان ماقساتتى گرانت­تار ەلىمىزدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋ ءۇشىن بولىنەدى. بۇل رەتتە نەگىزگى تۇرعىلىقتى جەرى بو­يىنشا بىتىرۋشىلەردى جۇمىسپەن قام­تۋ شارتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەكىتۋ ۇسى­نى­لادى. بيىلدىڭ وزىندە تەحنيكالىق دايىندىق باعىتتارى بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋ ءۇشىن گرانتتار سانى ايتارلىقتاي وسەدى»، دەگەن بولاتىن.

جاقىندا اتالعان ۆەدومستۆو ءبىلىم بەرۋ گرانتتارى سانىنىڭ تاعى 5 مىڭعا ارتاتىنىن حابارلادى. حابارلامادا جاڭا گرانتتاردىڭ ستۋدەنتتەر اراسىندا سۇرانىسقا يە جانە وزەكتى ماماندىقتارعا بولىنەتىنى جازىلعان. بىراق ناقتى قانداي ماماندىقتاردىڭ وزەكتى بولىپ تۇرعانى جونىندە ازىرگە ايتىلماعان. سول سەبەپتى ناقتى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا بو­لى­­نە­تىن گرانتتار كوبەيە مە، جوق پا، بەل­گىسىز.

دەسەك تە بيىلعى ءبىلىم بەرۋ گرانت­تارىنىڭ بولىنىسىنە قاراساق، ەڭ كوپ 17 028 گرانت ينجەنەرلىك، وڭدەۋ جانە قۇرىلىس سالالارىنا بولىنگەن. وعان قوسا ءىت سالاسىنا – 7 487، جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنا – 4 088، اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنا 1 895 ورىن ءبولىندى. اتالعان سالانىڭ بارىندە تەحنيكالىق ماماندىقتار بارى بەلگىلى. الايدا جىل سايىن دايارلاناتىن وسىنشاما تەحناردىڭ ءبارى بىردەي ءوز سالاسىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇر مە؟ ماسەلەنىڭ ءمانىسى وسىندا سەكىلدى.

سوندا بىزگە قانداي تەحنيكالىق ۋني­­­ۆەر­سيتەت كەرەك؟ بۇل سۇراققا ار­كىم ار­­قي­لى، ءتۇرلى تاراپقا تارتىپ جاۋاپ بەرەر. ايتەۋىر بەدەلى تاسىپ تۇرسا دا، تۇلەكتەرىن تەك قاعاز جۇزىندە جۇ­مىس­قا ور­نالاستىراتىن، تەحنيكالىق ما­مان­­دىعى تۋرالى ديپلوم بەرگەنىمەن، ءىس جۇزىندە تەحنار دايارلاي المايتىن، مەم­لەكەتتىك تاپسىرىس پەن ەسەپ ءۇشىن عانا فاكۋلتەت اشاتىن جوو-نىڭ كەرەك ەمەس ەكەنى انىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

يكبال الەمى

تانىم • كەشە

اسكەردەگى ادەبي كۇن

ايماقتار • كەشە

دامۋدىڭ كىلتى

قوعام • كەشە

ەل سەنىمىن ارقالاعان

قازاقستان • كەشە

تورعاي سۇڭقارى

ادەبيەت • كەشە

ۇلى شايقاس

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار