كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
«ول ازاماتتاردىڭ ساناسىندا مەملەكەتتىك اپپارات تۋرالى باياۋ جۇمىس ىستەيتىن نەمقۇرايدى ماشينا دەگەن ءادىل تۇسىنىك قالىپتاستىرادى. بيۋروكراتيا – رەفورمالاردىڭ ساپاسىز ورىندالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى. مۇنداي اۋرۋدان بارىمىزگە ەمدەلۋ كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
كۇندەلىكتى ومىردە, حالىق كوڭىل اۋدارا بەرمەيدى, وسى بيۋروكراتيا, قاعازباستىلىق – ءبىزدى ىلگەرىلەتپەي, اياقتان شالىپ تۇرعان تۇيتكىلدەردىڭ قاينار كوزى. بيۋروكراتيا يىرىمىنە تەرەڭ باتقان شەنەۋنىكتەر الدىنا كەلگەن جاندى ادام ەكەن دەپ سانامايدى, تەك تالاپ ەتىلگەن قاعازداردى اكەلۋشى, سولاردى ساناپ وتكىزۋشى دەپ قانا بىلەدى. الدىنداعى ادامنىڭ جەكە قاسيەتى, ىسكەرلىگى پەن بىلىكتىلىگى وعان ەسەپ ەمەس, ءتىپتى ادامگەرشىلىكتى دە اياققا باسۋعا دايىن. ماسەلەن, ءبىر بىلىكتى ادام وزىنە لايىق قىزمەتكە تۇرماق بولىپ قۇجاتتارىن وتكىزىپ جاتىر دەلىك. تۋعان جەرى, تۋعان ۋاقىتى, تەگى, اكەسىنىڭ اتى ءبارى كەلىپ تۇرسا دا ەسىمىنىڭ نە باسقاسىنىڭ ءبىر ءارپى دۇرىس بولماسا ءبىتتى – ونىڭ قۇجاتتارى قابىلدانبايدى. بيۋروكرات قابىلداۋشى شورشىپ تۇسكەندەي بولىپ, الدىندا تۇرعان جاندى قۇجاتتا كورسەتىلگەن ادام ەمەس دەپ شورت كەسەدى. بارلىق قۇجات كەرى قايتارىلادى. وسىنىڭ ءوزى قانداي ناداندىق دەسەڭىزشى. قابىلداپ الىپ, قۇجاتىنداعى ءبىر ءارىپتى تۇزەتەرسىڭ دەسە بولادى عوي. جوق, ونداي كەڭشىلىك جاساۋ بيۋروكراتتىڭ تاتپاعان ءدامى عوي. ونىڭ ويىنشا, ءبىر ءارىپ تۇزەتۋگە بولمايتىن, زور كەمشىلىك سياقتى كورىنەدى. مىنە, وسىنداي ىستەر بيۋروكرات شەنەۋنىكتەردىڭ حالىققا كورسەتەتىن كۇندەلىكتى قۇقايلارى. ادام ءبىر ءارىپتى تۇزەتۋ ءۇشىن سوتقا بارىپ, ارىز بەرۋى, ودان شەشىمدى كۇتىپ قانشاما ۋاقىت توسۋى كەرەك. ال بۇل ۋاقىتتا قابىلداۋ كونكۋرسىنىڭ مەرزىمى دە ءوتىپ كەتەدى. وندايعا قابىلداۋشى بيۋروكرات پىسقىرمايدى دا, وعان مامان بولماسا دا, ىسكەر بولماسا دا قىزمەتكە قۇجاتى دۇرىس ادام تۇرسا بولدى...
ال بىلىكتى مامان بولماشى عانا سەبەپتەن وزىنە لايىق, دوڭگەلەتىپ اكەتە الاتىن قىزمەتكە تۇرا المايدى. سايىپ كەلگەندە بۇل ءىستىڭ ناتيجەلىلىگىن دە تومەندەتەدى.
وسى بيۋروكراتيزمدى كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا دا حالىق قاتتى سىنادى. اتاقتى ساتيريك اركادي رايكين بيۋروكراتيزمدى كوپ ءاجۋالادى. ودان باسقا اقىن-جازۋشىلار دا, عالىمدار مەن جۋرناليستەر دە, ءتىپتى ءىرى لاۋازىمدى تۇلعالار دا ونى اشكەرەلەپ, جويۋدىڭ قاجەتتىلىگىن تالاي كوتەردى, جولدارىن ايتتى. بىراق بيۋروكراتيا دا ولەرمەندىكپەن ءتۇرىن, تەگىن وزگەرتىپ جاڭا زاماندارعا كوشىپ, ءوز «مىندەتىن» مۇلتىكسىز اتقارىپ كەلەدى. ونىمەن ۇشىراسپايمىن دەگەن ادامنىڭ ءوزى قاقپانىنا قالاي ءتۇسىپ قالعانىن بىلمەيدى. ءوز باسىمىز دا جۋىردا عانا مىزباقپاس, بەزبۇيرەك بيۋروكراتيزمنىڭ مازاعىن باستان كەشتىك.
وبلىستىق ءماسليحاتتا قوعامدىق كەڭەس دەگەن بار. ونىڭ قۇرامىنا دۇرىس سۇراق قويىپ, ماسەلە كوتەرە الاتىن ادامداردىڭ وتكەنى ءجون جانە مۇشەلىككە ەنەتىن ادام وزدىگىنەن ەمەس, ءبىر قوعامدىق ۇيىمنىڭ ۇسىنۋىمەن بارا الادى. ويىمىزدا ەشنارسە جوق جۇرگەن ەدىك, وبلىستىق كاسىپوداقتار وداعى ءبىزدى وسى قوعامدىق كەڭەستىڭ قاتارىنا مۇشەلىككە ۇسىنىپتى. «ە, سەنىم ارتسا بارماي نەسى بار؟» دەپ, «حابارلاسارسىز» دەگەن سوڭ ءماسليحاتتىڭ قىزمەتكەرىنە تەلەفون شالىپ, قانداي قۇجاتتار تاپسىرۋىم كەرەكتىگىن سۇرادىم. كاسىپوداق سياقتى سەنىمدى ۇيىم ۇسىنىپ وتىرعان سوڭ ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن گازەتى «ەگەمەننىڭ» ءتىلشىسىن ءسوزسىز قابىلدايتىن شىعار دەگەن دامەم دە جوق ەمەس. ءتىپتى ءوتىنىش جازىپ, ونى ەلەكتروندى پوشتادان جىبەرە سالارمىز دەپ تە ويلاعانمىن. سويتسەك, ونىڭ دا بيۋروكراتيالىق ماشاقاتى جەتەرلىك ەكەن. ءوتىنىشتى بارىپ جازۋىم, ناركولوگيالىق, پسيحياتريالىق جانە ت.ب. مەكەمەلەردە ەسەپكە تۇرمايتىنىم تۋرالى انىقتامالار اكەلىپ بەرۋىم كەرەك ەكەن. بۇل انىقتامالاردى الۋ ءۇشىن كەم دەگەندە ءبىر كۇنىڭدى جوق قىلاسىڭ. «مەن ەلدىڭ باس گازەتىنىڭ قىزمەتكەرىمىن, الگى مەكەمەلەرگە ەشقانداي قاتىسىم جوق ەكەنى بەلگىلى عوي» دەسەم, بەزبۇيرەك شەنەۋنىك «بولمايدى, انىقتاما اكەلۋىڭىز كەرەك» دەيدى. سونسوڭ باسىمدى سوعان قاتىرىپ جۇرەمىن بە دەپ, باس تارتتىم. قولى بوس ەمەس ادامداردىڭ كوبى سويتەتىنى انىق.
وسى بيۋروكراتيا, بىزدىڭشە, بەزبۇيرەك شەنەۋنىكتەرگە پايدالى. ويتكەنى ولار وسىنى پايدالانىپ, ەكى قولى الدىنا سىيماي جۇرگەن جۇمىسسىز نەمەسە زەينەتكەر ادامداردىڭ مۇشە بولعانىن قالايدى. مۇندايلار ارتىق سۇراق تا بەرمەيدى, ءسوز دە ايتپايدى, تەك بەزبۇيرەك شەنەۋنىكتىڭ ءامىرىن ءسوزسىز ورىنداپ «قازان بۇزبايدى». اناعان كەرەگى دە سول سياقتى... ءسويتىپ, باسقالاردى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر قويۋ ارقىلى سۇرىندىرەتىن بەزبۇيرەك وزدەرىنە قاجەتتى ءيىسالماس, جۋاس ادامداردان كەڭەس كومانداسىن جاساقتاپ الادى. سوسىن ءوزىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداتىپ قانا وتىرادى... مىنە, بۇل قولدان جاسالعان بيۋروكراتيانىڭ حالىققا ەمەس, شەنەۋنىككە تيگىزىپ وتىرعان پايداسىنىڭ ءبىر كورىنىسى.
وسى بيۋروكراتيادان قازىر مۇعالىمدەر دە, تاربيەشىلەر دە, دارىگەرلەر دە, ت.ب. زار جىلايدى. تۇككە دە كەرەگى جوق ءبىر قاعازداردى تولتىرىپ وتىراتىن وسى ماماندار بارلىق التىن ۋاقىتىن ماماندىعىن جەتىلدىرۋدىڭ ورنىنا وسىعان سارپ ەتەدى. ءبىر ساباققا دايىندالۋ ءۇشىن ءبىر جارىم ساعات بويى انىقتامالار تولتىرامىز دەيدى مۇعالىمدەر. ناتيجەسىندە, ءبىلىم, تاربيە بەرۋگە ءتيىستى نەگىزگى قىزمەتى ەكىنشى قاتارعا قالادى. قازىر مۇعالىمنىڭ جۇمىس ساپاسى شاكىرتتەرىنىڭ وزىق بىلىمىمەن ەمەس, كەرەكسىز انىقتامالاردى قالاي تولتىرعانىمەن باعالانادى. بۇدان, ءتۇپتىڭ تۇبىندە, تولىققاندى ءبىلىم الا الماعان وقۋشىلار, تاربيەنى كەمشىن كورگەن جەتكىنشەكتەر زارداپ شەگەدى. دارىگەرلەردىڭ دە كورگەن كۇنى سول, جاڭادان شىعىپ جاتقان مەديتسينالىق ادەبيەتتەردى, جۋرنالداردى قاراپ, بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋدىڭ ورنىنا قايداعى ءبىر كەرەكسىز قاعازداردى تولتىرىپ, ۋاقىتىن بوسقا سارپ قىلادى. ال بۇلاردىڭ ۇستىنەن باقىلايتىن مەملەكەتتىك ورگاندار كەرەكسىز قاعازدار تولتىرىلماسا ماماننىڭ مازاسىن الۋمەن بولادى, ءتىپتى جۇمىستان شىعارىپ, قاڭعىرتىپ جىبەرۋگە بار.
پرەزيدەنت: «ەسەپ ءۇشىن ەسەپ بەرۋ, باقىلاۋ ءۇشىن باقىلاۋ جۇرگىزۋ تəسىلدەرى وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالۋعا ءتيىس. تۇپكى نəتيجە پروتسەستەن ماڭىزدىراق. ءوزىن ءوزى اقتامايتىندايى كۇردەلەندىرىلگەن جəنە ناقتى شەشىمدى باياۋلاتاتىن ۇدەرىستىڭ ءبəرى جويىلۋى كەرەك. بۇگىندە مەملەكەتتىك ورگاندار تاپسىرمالاردىڭ مازمۇندى ىسكە اسىرىلۋىنا ەمەس, بيۋروكراتيالىق ورىندالۋىنا باعدارلانعان. فورماسى بويىنشا ۇلگىلى, بىراق مازمۇنى جاعىنان ناشار قۇجاتتار əزىرلەنىپ جاتىر. نەگىزگى ينتەگراتسيالىق جۇيەلەردىڭ بار بولعانىنا قاراماستان, مەمورگاندار ماكۋلاتۋرانى قاپتاتىپ, ءمəنسىز حات الماسۋىن قويار ەمەس», دەدى. مىنە, بۇل ناقتى ايتىلعان سىن. ەندى مەملەكەتتىك ورگاندار وسىدان قورىتىندى شىعارۋ كەرەك.
بيۋروكراتيانىڭ نەگىزى – قوعام ومىرىندەگى ادامنىڭ باعاسىن ءتۇسىرىپ, ونى سىيلاماي, كوزگە ىلمەي قارايتىن نەمقۇرايلىقتا. ادام قۇقىنىڭ اياققا باسىلۋى دەگەن دە وسى جەردەن شىعادى. قازىر ادامعا دەگەن سەنىم جوق, تەك قالتاسىندا انىقتاماسى بولسا عانا وعان دەگەن سەنىم تۋادى. وسىنىڭ ءوزى سايىپ كەلگەندە جالپى قوعامنىڭ مادەنيەتسىزدىگىندە. ادامعا سەنىم كورسەتپەۋ ارقىلى ونىڭ ار-نامىسىن قورلاپ تۇرعانىن بەزبۇيرەك شەنەۋنىك تۇسىنبەيدى. ال مادەنيەتى جوعارى شەتەلدەردە ەشقانداي انىقتاماسىز ادامنىڭ سوزىنە سەنىپ, قۇرمەت كورسەتىپ, قىزمەت جاسايدى. بىزدە ادامدى مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ ءبىر بولىگى عانا دەپ قالىپتاستىرعان ۇزاق جىلدار بويعى كەڭەستىك ۇعىم ءالى دە وزگەرمەي كەلەدى. وركەنيەتتىڭ ورىنە شىققىسى كەلەتىن قوعام الدىمەن ادامدى باعالاۋى كەرەك. وعان دەگەن قۇرمەت, قاپىسىز قىزمەت بولعان جەردە عانا جاسامپازدىق بولادى. «ازاماتتاردىڭ əل-اۋقاتى جəنە əلەۋمەتتىك كوڭىل كۇيى مەملەكەتتىڭ باستى نازارىندا بولۋى كەرەك. تسيفرلارمەن ويناۋدى قويىپ, ناقتى ىستەرگە كوشەتىن كەز كەلدى», دەدى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە.
شىن مانىندە, ادامدى باستى بايلىق ساناپ, ونىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن الدىمەن شەشكەن ەل عانا وزادى. سونداي ەلدىڭ عانا بولاشاعى زور. ول ءۇشىن ءاربىر جەكە ادامنىڭ قاس جاۋى بولىپ كەلە جاتقان بيۋروكراتيانى تۇپكىلىكتى جويۋ كەرەك. ايتپەسە ادامدى كوزگە ىلمەي, ونى ءبىر بۇراندا دەپ كەلگەن بيۋروكراتيالىق ەلدە ەشقانداي بولاشاق بولمايدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
