قازاقستان • 26 قاڭتار، 2022

بيۋروكراتيادان ارىلماي، العا جىلجۋ جوق

877 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پارلامەنت ءماجىلىسى وتىرىسىندا «قاسىرەتتى قاڭتار» ساباعى: قوعام تۇتاستىعى – تا­ۋەل­سىزدىك كەپىلى» اتتى تا­قى­­رىپتا سويلەگەن باعدار­لا­ما­لىق سوزىندە ناقتى ءارى ورىندى پى­كىرلەر قامتىلدى. مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ ىشىندە اياقتان شالىپ، ۇكىمەتتىڭ دە، جەكە ادام­­دار­دىڭ دا، ءتىپتى بيزنەستىڭ دە اياعىنا تۇساۋ بولىپ كەلە جات­­قان بيۋروكراتيزمدى جويۋدىڭ ما­ڭىز­دىلىعىنا ايرىقشا توق­تال­دى.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

«ول ازاماتتاردىڭ ساناسىندا مەملەكەتتىك اپپارات تۋرالى باياۋ جۇمىس ىستەيتىن نەمقۇرايدى ماشينا دەگەن ءادىل تۇسىنىك قالىپتاستىرادى. بيۋروكراتيا – رەفورمالاردىڭ ساپاسىز ورىندالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى. مۇنداي اۋرۋدان بارىمىزگە ەمدەلۋ كەرەك»، دەدى پرەزيدەنت.

كۇندەلىكتى ومىردە، حالىق كوڭىل اۋدارا بەرمەيدى، وسى بيۋروكراتيا، قاعازباستىلىق – ءبىزدى ىلگەرىلەتپەي، اياقتان شالىپ تۇرعان تۇيتكىلدەردىڭ قاينار كوزى. بيۋروكراتيا يىرىمىنە تەرەڭ باتقان شەنەۋنىكتەر الدىنا كەلگەن جاندى ادام ەكەن دەپ سانامايدى، تەك تالاپ ەتىلگەن قاعازداردى اكەلۋشى، سولاردى ساناپ وتكىزۋشى دەپ قانا بىلەدى. الدىنداعى ادامنىڭ جەكە قاسيەتى، ىسكەرلىگى پەن بىلىكتىلىگى وعان ەسەپ ەمەس، ءتىپتى ادامگەرشىلىكتى دە اياققا باسۋعا دايىن. ماسەلەن، ءبىر بىلىكتى ادام وزىنە لايىق قىزمەتكە تۇرماق بولىپ قۇجاتتارىن وتكىزىپ جاتىر دەلىك. تۋعان جەرى، تۋعان ۋاقىتى، تەگى، اكەسىنىڭ اتى ءبارى كەلىپ تۇر­سا دا ەسىمىنىڭ نە باسقاسىنىڭ ءبىر ءارپى دۇرىس بولماسا ءبىتتى – ونىڭ قۇ­جات­تارى قابىلدانبايدى. بيۋروكرات قابىلداۋشى شورشىپ تۇسكەندەي بولىپ، الدىندا تۇرعان جاندى قۇجاتتا كورسەتىلگەن ادام ەمەس دەپ شورت كەسەدى. بارلىق قۇجات كەرى قايتارىلادى. وسىنىڭ ءوزى قانداي ناداندىق دەسەڭىزشى. قابىلداپ الىپ، قۇجاتىنداعى ءبىر ءارىپتى تۇزەتەرسىڭ دەسە بولادى عوي. جوق، ونداي كەڭشىلىك جاساۋ بيۋروكراتتىڭ تاتپاعان ءدامى عوي. ونىڭ ويىنشا، ءبىر ءارىپ تۇزەتۋگە بولمايتىن، زور كەمشىلىك سياقتى كورىنەدى. مىنە، وسىنداي ىستەر بيۋروكرات شەنەۋنىكتەردىڭ حالىققا كورسەتەتىن كۇندەلىكتى قۇقايلارى. ادام ءبىر ءارىپتى تۇزەتۋ ءۇشىن سوتقا بارىپ، ارىز بەرۋى، ودان شەشىمدى كۇتىپ قانشاما ۋاقىت توسۋى كەرەك. ال بۇل ۋاقىتتا قابىلداۋ كونكۋرسىنىڭ مەرزىمى دە ءوتىپ كەتەدى. وندايعا قابىلداۋشى بيۋروكرات پىسقىرمايدى دا، وعان مامان بولماسا دا، ىسكەر بولماسا دا قىزمەتكە قۇجاتى دۇرىس ادام تۇرسا بولدى...

ال بىلىكتى مامان بولماشى عانا سەبەپتەن وزىنە لايىق، دوڭگەلەتىپ اكەتە الاتىن قىزمەتكە تۇرا المايدى. سايىپ كەلگەندە بۇل ءىستىڭ ناتيجەلىلىگىن دە تومەندەتەدى.

وسى بيۋروكراتيزمدى كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا دا حالىق قاتتى سىنادى. اتاقتى ساتيريك اركادي رايكين بيۋرو­كراتيزمدى كوپ ءاجۋالادى. ودان باسقا اقىن-جازۋ­شى­لار دا، عالىمدار مەن جۋرناليستەر دە، ءتىپتى ءىرى لاۋازىمدى تۇلعالار دا ونى اشكەرەلەپ، جويۋدىڭ قاجەتتىلىگىن تالاي كوتەردى، جولدارىن ايتتى. بىراق بيۋروكراتيا دا ولەرمەندىكپەن ءتۇرىن، تەگىن وزگەرتىپ جاڭا زاماندارعا كوشىپ، ءوز «مىندەتىن» مۇلتىكسىز اتقارىپ كەلەدى. ونىمەن ۇشىراسپايمىن دەگەن ادامنىڭ ءوزى قاقپانىنا قالاي ءتۇسىپ قالعانىن بىلمەيدى. ءوز باسىمىز دا جۋىردا عانا مىزباقپاس، بەزبۇيرەك بيۋروكراتيزمنىڭ مازاعىن باستان كەشتىك.

وبلىستىق ءماسليحاتتا قوعامدىق كەڭەس دەگەن بار. ونىڭ قۇرامىنا دۇرىس سۇراق قويىپ، ماسەلە كوتەرە الاتىن ادامداردىڭ وتكەنى ءجون جانە مۇشەلىككە ەنەتىن ادام وزدىگىنەن ەمەس، ءبىر قوعامدىق ۇيىمنىڭ ۇسىنۋىمەن بارا الادى. ويىمىزدا ەشنارسە جوق جۇرگەن ەدىك، وبلىستىق كاسىپوداقتار وداعى ءبىزدى وسى قوعامدىق كەڭەستىڭ قاتارىنا مۇشەلىككە ۇسىنىپتى. «ە، سەنىم ارتسا بارماي نەسى بار؟» دەپ، «حابارلاسارسىز» دەگەن سوڭ ءماسليحاتتىڭ قىزمەتكەرىنە تەلەفون شالىپ، قانداي قۇجاتتار تاپسىرۋىم كەرەكتىگىن سۇ­را­دىم. كاسىپوداق سياقتى سەنىمدى ۇيىم ۇسىنىپ وتىرعان سوڭ ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن گازەتى «ەگەمەننىڭ» ءتىلشىسىن ءسوزسىز قابىلدايتىن شىعار دەگەن دامەم دە جوق ەمەس. ءتىپتى ءوتىنىش جازىپ، ونى ەلەكتروندى پوشتادان جىبەرە سالارمىز دەپ تە ويلاعانمىن. سويتسەك، ونىڭ دا بيۋروكراتيالىق ماشاقاتى جە­تەر­لىك ەكەن. ءوتىنىشتى بارىپ جازۋىم، نار­كو­لو­گيالىق، پسيحياتريالىق جانە ت.ب. مەكە­مەلەردە ەسەپكە تۇرمايتىنىم تۋرا­لى انىقتامالار اكەلىپ بەرۋىم كە­رەك ەكەن. بۇل انىقتامالاردى الۋ ءۇشىن كەم دەگەندە ءبىر كۇنىڭدى جوق قىلاسىڭ. «مەن ەلدىڭ باس گازەتىنىڭ قىزمەتكەرىمىن، الگى مەكەمەلەرگە ەشقانداي قاتىسىم جوق ەكەنى بەلگىلى عوي» دەسەم، بەزبۇيرەك شەنەۋنىك «بولمايدى، انىقتاما اكەلۋىڭىز كەرەك» دەيدى. سونسوڭ باسىمدى سوعان قاتىرىپ جۇرەمىن بە دەپ، باس تارتتىم. قولى بوس ەمەس ادامداردىڭ كوبى سويتەتىنى انىق.

وسى بيۋروكراتيا، بىزدىڭشە، بەزبۇيرەك شەنەۋنىكتەرگە پايدالى. ويتكەنى ولار وسىنى پايدالانىپ، ەكى قولى الدىنا سىيماي جۇرگەن جۇمىسسىز نەمەسە زەينەتكەر ادامداردىڭ مۇشە بولعانىن قالايدى. مۇندايلار ارتىق سۇراق تا بەرمەيدى، ءسوز دە ايتپايدى، تەك بەزبۇيرەك شەنەۋنىكتىڭ ءامىرىن ءسوزسىز ورىنداپ «قازان بۇزبايدى». اناعان كەرەگى دە سول سياقتى... ءسويتىپ، باسقالاردى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر قويۋ ارقىلى سۇرىندىرەتىن بەزبۇيرەك وزدەرىنە قاجەتتى ءيىسالماس، جۋاس ادامداردان كەڭەس كومانداسىن جاساقتاپ الادى. سوسىن ءوزىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداتىپ قانا وتىرادى... مىنە، بۇل قولدان جاسالعان بيۋروكراتيانىڭ حالىققا ەمەس، شەنەۋنىككە تيگىزىپ وتىرعان پايداسىنىڭ ءبىر كورىنىسى.

وسى بيۋروكراتيادان قازىر مۇعا­لىم­دەر دە، تاربيەشىلەر دە، دارىگەر­لەر دە، ت.ب. زار جىلايدى. تۇككە دە كەرەگى جوق ءبىر قاعازداردى تولتىرىپ وتىراتىن وسى ماماندار بار­لىق التىن ۋاقىتىن ماماندىعىن جە­تىل­دىرۋدىڭ ورنىنا وسىعان سارپ ەتەدى. ءبىر ساباققا دايىندالۋ ءۇشىن ءبىر جارىم ساعات بويى انىقتامالار تولتىرامىز دەيدى مۇعالىمدەر. ناتي­جە­سىندە، ءبىلىم، تاربيە بەرۋگە ءتيىس­تى نەگىزگى قىزمەتى ەكىنشى قاتارعا قالا­دى. قازىر مۇعالىمنىڭ جۇمىس ساپاسى شاكىرتتەرىنىڭ وزىق بىلىمىمەن ەمەس، كەرەكسىز انىقتامالاردى قالاي تولتىرعانىمەن باعالانادى. بۇدان، ءتۇپتىڭ تۇبىندە، تولىققاندى ءبىلىم الا الماعان وقۋشىلار، تاربيەنى كەمشىن كورگەن جەتكىنشەكتەر زارداپ شەگەدى. دارىگەرلەردىڭ دە كورگەن كۇنى سول، جا­ڭا­دان شىعىپ جاتقان مەديتسينالىق ادەبيەتتەردى، جۋرنالداردى قاراپ، بىلىك­تىلىگىن جەتىلدىرۋدىڭ ورنىنا قاي­داعى ءبىر كەرەكسىز قاعازداردى تولتىرىپ، ۋاقىتىن بوسقا سارپ قىلادى. ال بۇلاردىڭ ۇستىنەن باقىلايتىن مەملەكەتتىك ورگاندار كەرەكسىز قاعازدار تولتىرىلماسا ماماننىڭ مازاسىن الۋمەن بولادى، ءتىپتى جۇمىستان شىعارىپ، قاڭعىرتىپ جىبەرۋگە بار.

پرەزيدەنت: «ەسەپ ءۇشىن ەسەپ بەرۋ، باقىلاۋ ءۇشىن باقىلاۋ جۇرگىزۋ تə­سىلدەرى وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالۋعا ءتيىس. تۇپكى نəتيجە پروتسەستەن ماڭىزدىراق. ءوزىن ءوزى اقتامايتىندايى كۇردەلەندىرىلگەن جəنە ناقتى شەشىمدى باياۋلاتاتىن ۇدەرىستىڭ ءبəرى جويىلۋى كەرەك. بۇگىندە مەملەكەتتىك ورگاندار تاپسىرمالاردىڭ مازمۇندى ىسكە اسىرىلۋىنا ەمەس، بيۋروكراتيالىق ورىندالۋىنا باعدارلانعان. فورماسى بو­يىنشا ۇلگىلى، بىراق مازمۇنى جاعىنان ناشار قۇجاتتار əزىرلەنىپ جاتىر. نە­گىز­گى ينتەگراتسيالىق جۇيەلەردىڭ بار بولعانىنا قاراماستان، مەمورگان­دار ماكۋلاتۋرانى قاپتاتىپ، ءمəن­سىز حات الماسۋىن قويار ەمەس»، دەدى. مىنە، بۇل ناقتى ايتىلعان سىن. ەندى مەم­لە­كەت­تىك ورگاندار وسىدان قورى­تىن­دى شى­عا­رۋ­ كەرەك.

بيۋروكراتيانىڭ نەگىزى – قوعام ومىرىندەگى ادامنىڭ باعاسىن ءتۇسىرىپ، ونى سىيلاماي، كوزگە ىلمەي قارايتىن نەمقۇرايلىقتا. ادام قۇقىنىڭ اياققا باسىلۋى دەگەن دە وسى جەردەن شىعادى. قازىر ادامعا دەگەن سەنىم جوق، تەك قالتاسىندا انىقتاماسى بولسا عانا وعان دەگەن سەنىم تۋادى. وسىنىڭ ءوزى سايىپ كەلگەندە جالپى قوعامنىڭ ما­دەنيەت­سىزدىگىندە. ادامعا سەنىم كور­­سەتپەۋ ارقىلى ونىڭ ار-نامىسىن قور­لاپ تۇرعانىن بەزبۇيرەك شەنەۋنىك تۇسىنبەيدى. ال مادەنيەتى جوعارى شەتەلدەردە ەشقانداي انىقتاماسىز ادامنىڭ سوزىنە سەنىپ، قۇرمەت كور­سەتىپ، قىزمەت جاسايدى. بىزدە ادام­دى مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ ءبىر بولىگى عانا دەپ قالىپتاستىرعان ۇزاق جىلدار بويعى كەڭەستىك ۇعىم ءالى دە وزگەرمەي كەلەدى. وركەنيەتتىڭ ورىنە شىققىسى كەلەتىن قوعام الدىمەن ادامدى باعالاۋى كەرەك. وعان دەگەن قۇرمەت، قاپىسىز قىزمەت بولعان جەردە عانا جاسامپازدىق بولادى. «ازاماتتاردىڭ əل-اۋقاتى جəنە əلەۋمەتتىك كوڭىل كۇيى مەملەكەتتىڭ باستى نازارىندا بولۋى كەرەك. تسيفرلارمەن ويناۋدى قويىپ، ناقتى ىستەرگە كوشەتىن كەز كەلدى»، دەدى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە.

شىن مانىندە، ادامدى باستى بايلىق ساناپ، ونىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن الدىمەن شەشكەن ەل عانا وزادى. سونداي ەلدىڭ عانا بولاشاعى زور. ول ءۇشىن ءاربىر جەكە ادامنىڭ قاس جاۋى بولىپ كەلە جاتقان بيۋروكراتيانى تۇپكىلىكتى جويۋ كەرەك. ايتپەسە ادامدى كوزگە ىلمەي، ونى ءبىر بۇراندا دەپ كەلگەن بيۋروكراتيالىق ەلدە ەشقانداي بولاشاق بولمايدى.

 

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

يكبال الەمى

تانىم • كەشە

اسكەردەگى ادەبي كۇن

ايماقتار • كەشە

دامۋدىڭ كىلتى

قوعام • كەشە

ەل سەنىمىن ارقالاعان

قازاقستان • كەشە

تورعاي سۇڭقارى

ادەبيەت • كەشە

ۇلى شايقاس

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار