ادەبيەت • 26 قاڭتار، 2022

...ءسويتىپ جۇرگەن «سۇرشا قىز»

119 رەت كورسەتىلدى

ءسوز ونەرى بولعان سوڭ قاتىس­پايتىن جەرى بار ما ادەبيەت­تىڭ؟ «الەم كىتاپقا كىرۋگە ۇم­تىلادى» دەگەن ءبىر دانىش­پان­نىڭ ويىنا باقساق، كەرىسىن­شە بولىپ شىعا كەلەدى. كىم دە بولسىن كوركەم ومىرگە تالپىناتىنداي، الەم ادەبيەتكە كىرۋگە قۇمارتىپ تۇرادى. ەسكى ءومىردىڭ جانى مەن رۋحى، دەمى مەن تىنىسى، زامانداردىڭ سى­رى مەن سىمباتى، ءانى مەن ءمانى ادەبيەتتە جۇرەدى. ىشىندە تولقىپ ءومىر، جورتىپ تاريح با­را جاتادى. حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان اندەر ەكىباستان سولاي.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

وسى ۋاقىتقا دەيىن ادەبي تۋىن­دىلاردا كورىنىس تاۋىپ، وقيعا­سى تارقاتىلىپ، سۋرەتتەلگەن ان­دەر از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – جاياۋ مۇسا­­نىڭ «سۇرشا قىز» ءانى تۋرا­لى اركىم ءارتۇرلى ايتىپ كەلدى. بىر­­نە­شە ماقالاعا جۇك بولدى. تا­لاي مۋزىكالىق باعدارلامانىڭ ار­قاۋىنا اينالدى. ءبارىنىڭ تالاسا­تى­نى ءبىر اڭگىمە – «سۇرشا قىز» كىمنىڭ ءانى؟ جاياۋ مۇسانىڭ، بالۋان شولاقتىڭ نەمەسە اراپتىڭ ءانى دەپ تالاسادى. ماحاببات تۋرالى ءاننىڭ شىعۋ توركىنى، تۋ سەبەبى جازۋشى زەيتىن اقىشەۆتىڭ «جاياۋ مۇسا» رومانىندا ەگجەي-تەگجەيلى سۋرەتتەلەدى. عۇ­لاما الكەي مارعۇلان دا جازادى بۇل ءان تۋرالى. زەيتىن اقىشەۆتىڭ شىعارماسى كوركەم تۋىندى بول­عا­نىمەن، دەرەكتەر نەگىزىندە جازىلعا­نىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ويتكەنى وقيعالار جەلىسى الكەي مارعۇلان دەرەكتەرىمەن سايكەسەدى. ءاننىڭ اۆتورىنان بۇرىن كەيىپكەرىنە توقتالىپ وتسە ارتىق ەتپەيدى.

سۇرشا قىز دەپ وتىرعانى – اقسۋ – ايۋ­لى ماڭىنداعى قاراكەسەك قويانشى-تاعاي ەلىنىڭ بولىسى بودەنىڭ قىزى كۇنبو­پە. تاريحتا بودە-سەرىك دەپ بالاسى ەكەۋى­نىڭ اتى قاتار اتالادى. بودەنىڭ اتاق­تى بالاسى سەرىك – كۇنبوپەنىڭ اعاسى، زاما­نىن­دا وتە ىقپالدى ادام­دار بولعانى ايتى­لادى. ەسكى دە­رەك­تەر كۇنبوپە بەت بىت­كەن­نىڭ اجار­لىسى، سۇلۋ بولعان دەسەدى. «بەت ال­پەتى ات­قان تاڭداي اپپاق تا ەمەس، جاڭا شىعىپ كە­لە جاتقان كۇن شاپاعىنداي قىز­عىلت تا ەمەس، ەكەۋىنىڭ اراسىندا قىزىل-سۇر­عىلت ءبىر بولادى عوي، ءدال سونداي، سۇرشا قىز» دەلىنەدى زەيتىن اقىشەۆتىڭ «جاياۋ مۇساسىندا».

سۇرشا قىزدى اراپتىڭ كۇن­بوپەسى، ادەبيەتتىڭ كۇنبوپەسى، ءاننىڭ كۇنبوپەسى دەي بەرۋگە بولادى. وسى كۇنبوپەگە كۇندەردىڭ كۇنىندە اراپتىڭ كوزى تۇسە­دى عوي. اراپ جاياۋ مۇسانىڭ سەرىگى، شور­ماننىڭ مۇستافاسىنىڭ «مەن» دەگەن جىگىتى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. سول ۋاقىت­تىڭ اتقا مىنگەن سەرىسى. كۇنبوپەمەن نۇرا-­تالدىداعى بودە-سەرىكتىڭ اۋىلىنا بايان­­­اۋىل جاعىنان كەلىپ-كەتىپ جۇرگەندە كەز­دەسەدى. سوڭعى رەت بودە-سەرىك اۋىلىنا شورماننىڭ مۇستافاسىنىڭ جۇمساۋىمەن جاياۋ مۇسانى ىزدەپ كەلەدى دە، وعان دەيىن سان مارتە كەزدەسىپ، ءسوز باي­لاسىپ جۇر­گەن كۇنبوپەنى كوكشەتاۋعا الىپ قا­شىپ كەتەدى. ونداعى سەنىپ بارعانى – اعا سۇل­تان شىڭعىس ءۋاليحان ۇلىنىڭ با­لا­­سى جاقىپ تورە، قىزىققانىن قاعىپ تۇسپەي قويمايتىن كورسە­قىزار، قيانات­شىلدىعىنان جۇرت ونى اندرەي جاقىپ اتاپ كەتكەن. شىڭعىستىڭ تۇسىندا ورىستار اعا سۇلتانعا تاعايىنداعان اندرەي دەگەن كومەكشىسىنىڭ ايارلىعىنا باي­لا­نىس­تى جاقىپقا دا تەلىنگەن بۇل ەسىم. وسىنداي تورە بالاسىمەن مۇسا شورمان ۇلى جاعىنان ءجيى قاتىناپ جۇرگەن اراپ تا دوس-جار بولادى. اراپ الىپ قاشىپ بار­عاندا جاقىپتىڭ كوزى بىردەن كۇن­بوپەگە تۇسەدى. قوس عاشىققا جەكە وتاۋ تىگىپ بەرگەنىمەن، بىرەر كۇن وت­پەي اراپتىڭ سوڭىنان مۇستافا شورمان ۇلى ارىز ءتۇسىرىپ، كوزىن قۇرت دەپ قۋعىنشى جىبەرەدى. ولاي ەتەتىنى، مۇستافا بولىس اراپتى بودە-سەرىكتىڭ اۋىلىنا جانسىزداپ جاياۋدى ىزدەتتىرىپ جۇمساعان. قىز الىپ قاشسىن دەپ ەمەس. اراپ مۇستافا بولىستىڭ تاپسىرماسىن اياقاستى ەتكەنى بىلاي تۇرسىن، قاش­قىلىقتى-قۋعىلىقتى جۇرگەن جاياۋدىڭ ۇستىنەن ءتۇسىپ تۇرىپ، وعان ەلگە جولاماۋىن ەسكەرتىپ، بە­تىن باسقا باعىتقا، ءبىرجان سال اۋىلىنا قاراي بۇرىپ جىبەرىپ، ءوزى كۇن­بو­پەمەن كوكشەتاۋعا قاشادى. مۇ­نى ەستىگەن مۇستافا جاقىپقا كىسى اتتاندىرادى. ونسىز دا اراپ­تان قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەپ، كۇن­بوپەنى الىپ قالۋدىڭ امالىن تاپپاي وتىرعان جاقىپقا مۇستافا بولىستىڭ جازعان حاتى مەن جالاسى جاقسى سىلتاۋ، بۇلتارتپاس سەبەپ ەدى. ءسويتىپ، سەنىسكەن دوسى اراپتى جەر اۋدارتىپ، كۇنبوپەنى الىپ قالعانىمەن، كۇنبوپە وعان دا بۇيىرمايدى. عاشىعى اراپ­تان ايىرىلعان، جاقىپتىڭ ساتقىن­دىعىنا توزبەي، ەسى اۋىپ قالعان كۇنبوپە ساندىراقتاپ ءجۇرىپ، اۋىلدان ۇزاپ كەتىپ، يت-قۇسقا جەم بولادى. ال جاياۋ مۇسا بولسا، مۇستافا بولىستىڭ قۇرىعىنان باس ساۋعالاپ قاشىپ، ءبىرجان سال اۋىلىنا تۇسەدى. اراپ پەن كۇنبوپەنىڭ اراسىنداعى وقيعانى جىگىتتەردەن ەستيدى. جاياۋ قاتتى كۇيىنەدى. ءبىرجان اۋىلىندا جاتىپ «سۇرشا قىز» ءانىن اراپتىڭ اتىنان شىعارادى. ءان ەلگە تەز تاراپ، مۇستافا بولىس پەن جاقىپ تورەنىڭ قۇلاعىنا جەتكەن سوڭ ولار جاياۋعا بۇرىنعىدان بەتەر ىزالانىپ، ءتىسىن قايرايدى. زەيتىن اقىشەۆ «جاياۋ مۇسا» رومانىندا «سۇرشا قىز» ءانىنىڭ تۋىنا بايلانىستى وسىلاي سىر شەرتەدى.

ءدال وسى وقيعانى الكەي مار­عۇ­لان دا جازادى، بىراق ءسال وزگەشە­لەۋ. سوعان قاراماستان نەگىزگى جە­لى، وقيعانىڭ وزەگى ءبىر ەكەندىگى بايقا­لادى.

«بودە وسىنداي ەرلىك ىستەرىمەن مىقتى كوسەمگە اينالىپ، ويازدان، زالىم بولىستاردان جابىرلىك كورگەن ءانشى، سەرى جىگىتتەر ونىڭ قاسىنا جينالىپ، ويىن-ساۋىق قۇرىپ، ۇلىق­تاردى مازاقتايدى. سونىڭ ءبىرى «قى­رىق جىگىتتىڭ باسشىسى» دەپ سانالعان اراپ باتىر ەكەن. بىراق بۇلاردىڭ ءىسى ۇزاققا سوزىلمايدى. بولىستاردىڭ قارقارالى ۋەزدىك باسقارماسىنىڭ كورسەتۋى بويىنشا، گەنەرال-گۋبەرناتور بودەنىڭ ءۇيىن كۇيرەتىپ، ونى ءۇرىم-بۇتاعىمەن زايسانعا جەر اۋدارۋعا بۇيىرادى.

بودەنىڭ ۇيىندە سۇرشا قىز دەپ اتالعان اقىلدى ءارى سۇلۋ قىزى بول­عان. اراپ ءانشى بودەنىڭ ۇيىنە كەلى­سىمەن ول قىزدان كوزىن ايىرمايدى، ەكەۋىنىڭ ماحابباتى كۇن-ءتۇن سايىن ارتا بەرەدى. بىراق ولاردىڭ تىلەگى ورازدى بولا ما، جوق پا، البىرت جۇرەك ونى كەرەك قىلمايدى. الدەن ۋاقىتتا بودەنىڭ كوپ بالاسىن ۇستاۋعا قارقارالىدان پوليتسيا شىقتى دەگەن حابار ساپ ەتە تۇسەدى. ونى ەستىگەن اراپ باتىر ەشبىر بوگەلمەستەن سول كۇنى تۇندە سۇرشا قىزدى الىپ، كوكشە­تاۋعا تارتادى. بىراق ءۇمىت پەن سەس­كە­نۋ­دىڭ اراسىندا كەلگەن اراپ بۇل جەردە سۇرشا قىزبەن باقىت­تى بولىپ تۇرا المايدى. ويت­كەنى بۇل جەردىڭ بولىستارىنىڭ ارامزالىعى وزگە جەردىڭ بولىستارىنان كەم تۇسپەيدى»، دەپ جازادى ءا.مارعۇلان.

الكەي مارعۇلان اتامىز تازا دەرەككە سۇيەنگەن. اراپتىڭ قىز­دى الىپ كوكشەتاۋعا قاشقانى شىن­­د­ىق بولىپ تۇر. وندا باراتىن سە­ب­ە­بى، اراپ – مۇسا، مۇستافا شور­مان­ۇلدارىنىڭ جىگىتى، اعا سۇل­تان شىڭعىستىڭ جارى زەينەپتىڭ توركىن جۇرتىنىڭ سەنىمدى وكىلى بولعاندىقتان. زەينەپ حانىم ەكەۋىنىڭ باسىنا جەكە وتاۋ تىكتىرىپ بەرگەنى دە ايتىلادى. ءبىر جاعى، ارا اعايىندىقپەن بۇرىننان قاتىناسىپ جۇرگەندىكتەن، شىڭعىس سۇلتاننىڭ بالاسى جاقىپپەن ەرتەدەن دوس-جار بولىپ قالعان. ول ساتقىندىق جاسايدى دەپ ويلاماعان. اراپتى ۇرى اتاندىرىپ، ويازعا ۇستاپ بەرگەنىمەن، كۇنبوپە وعان تيمەگەن. جاقىپ تورەنىڭ زالىمدىعىن بەتىنە باسىپ، وياز ارقىلى باسىن داۋدان اراشالاپ الىپ، كوكشەتاۋدا ءوز ەركىمەن باسقا بىرەۋمەن تۇرمىس قۇرىپ كەتكەنى تاريحي شىندىق. بەرتىنگە دەيىن بالالارى قاراعاندى وبلىسىنىڭ شەت اۋدانىنداعى ناعاشىلارىنا كەلىپ تۇرعان كورىنەدى. جوعارىداعى دەرەكتەردى ساراپتاي كەلە الكەي اتامىز بىلاي جازادى:

«سۇرشا قىزدان ايىرىلعان اراپ كوكشەتاۋدان ومبى اباقتىسىنا «ەتاپپەن» بارا جاتىپ، وعان ارناپ ءوزىنىڭ اتاقتى «سۇرشا قىز» دەگەن ءانىن شىعارادى. بۇل ءاننىڭ ءبىرىنشى شۋماعى عاشىق جارىنان ايىرعان ار، ادىلەتتى بىلمەگەن، ارامزا بولىستىڭ قابان جۇرەكتىگىن اشكەرەلەۋگە ار­نالعان. بۇل شۋماقتىڭ اراپ شىعار­عان ءتۇرى بىلاي:

«شىن جۇرەك تۇرا المايدى

عاشىق جارسىز،

ەر جىگىت كەيدە مالدى،

كەيدە مالسىز.

داريانىڭ جارعا

سوققان تولقىنىنداي،

كوز سالعان كورىنگەنگە

كوڭىل ارسىز».

بۇل سوڭعى سوزبەن اراپ بولىس­قا تيىسكەن. ەكىنشى شۋماعى سۇرشا­ قىزدىڭ ارتىندا قالىپ قويعانىنا وكىنىپ:

«عاشىق بولعان، سۇرشا قىز،

كوكشەتاۋدا قالدىڭ-اي!».

ءۇشىنشى شۋماقتا ۇمىتتەنۋدى اسقار بەل ەتىپ ۇستاعان اراپ الداعى ومىرىنە زور ۇمىتپەن قاراپ، بۇدان دا بوسانارمىن، سۇرشا قىز سەنىمەن تاعى قوسىلارمىن دەپ ءوز كوڭىلىن جۇباتادى.

«نەشە جىل جۇرسەم-داعى

بۇل ايداۋدا،

شىدارمىن، قاجىماسپىن

دەنىم ساۋدا.

ءدام جازىپ وسى جولدان

امان قايتسام،

سۇرشا قىز، كورىسەرمىز بايانتاۋدا».

ءاننىڭ مازمۇنى تەگىسىمەن اراپ باتىر مەن سۇرشا قىزدىڭ ماحابباتىن سۋرەتتەۋگە ارنالعانىن كورە­مىز»، دەيدى ءا.مارعۇلان.

ءان ءماتىنىن تالداپ كەلىپ جىبەرسە، راسىندا سولاي سىر اقتارىپ شىعا كەلەدى. «شىن جۇرەك تۇرا المايدى عاشىق جارسىز» دەگەنى اراپتىڭ باسىنداعى عاشىق حال دەسەك، «ەر جىگىت كەيدە مالدى، كەيدە مالسىز». بۇل دا سول. اراپ ەل ىشىندە اتقا قو­نىپ، سەرىلىك قۇرىپ جۇرگەنىمەن، قى­زدىڭ قالىڭىنا تولەيتىن مالى جوق. داۋلەت قۇراماعان. عاشىق جا­رى­مەن سەرت بايلاسىپ، سەنىسكەن سەرىگىن ارقا تۇتىپ، ادام ەكەن دەپ بارىپ تۇرعان سەرى كوڭىلى دالادا قالعان سوڭ، «داريانىڭ جارعا سوق­قان تولقىنىنداي، كوز سالعان كورىن­گەنگە كوڭىل ارسىز» دەمەگەندە شە؟ ادامدىق ارەكەتىنە دوسى بولا تۇرا، يتتىكپەن جاۋاپ قاتقانى، الىپ قاشىپ كەلگەن عاشىعىنا كوزى تۇسكەنى ارسىزدىعى ەمەي نەسى بولىستىڭ؟

ء«سويتىپ جۇرگەن سۇرشا قىز،

كوكشەتاۋدا قالدىڭ-اي» دەيدى. بايىبىنا بارعان ادامعا ءبارى قول­مەن قويىل­عانداي، جۇمباعى شەشىلىپ شىعا كەلەدى.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماق­سات الپىسبەس «سۇرشا قىز» ءانى تۋرالى دەرەك­تەردى قورىتا كەلە، بىلاي تۇجىرادى.

«سۇرشا قىز» – بىرەۋ، ويتكەنى ول ناق­تى تاريحي كەيىپكەر. ولەڭ ماز­مۇنى ماعىنالى، عيبراتتى، تاريحي شىن نۇسقاسى دا سول. ءاجۋا، كەلەكە ەتىپ، مىسقىلمەن ايتىلاتىن «سۇرشا قىز» ءانىنىڭ نۇسقاسىن اراپ باتىردىڭ ءوزى شىعاردى دەپ ايتۋ قيىن. «اۋپىلدەك» ءانى­نىڭ نە­گى­زىن جاساۋشىسى بولىپ ساتما­عامبەت، ەرماعامبەت انشىلەر ءاننىڭ اۋەنىن الىپ، ونىڭ ءسوزىن ءوز كۇيىنە جاقىنداتىپ وزگەرتكەنىندەي، اراپ باتىردىڭ «سۇرشا قىز» ءانىن جاياۋ مۇسا نەمەسە بالۋان شولاق وزگەرت­كەن بولۋى مۇمكىن. حالىق اندە­رىن جيناۋ­شى­لاردىڭ قورىنا سونداي ەكى-ءۇش ءتۇرلى نۇسقادا تۇسكەن. «سۇرشا قىز، ءبىر كەلگەندە كوكتەم دەدىڭ» دەگەن ولەڭ نۇسقاسىن اراپ باتىردىڭ ءوزى دە قىزعا ايتىلعان ناز رەتىندە شىعارۋى عاجاپ ەمەس. الايدا ءوزى زورلىق كورىپ، ايداۋ­عا ۇرىن­عان ادام مۇنداي ناز ايتۋى نەعايبىل. عاشىق نازى بىرگە، قو­سى­لىپ، جۇپتاسىپ بولعان سوڭ سۇيىك­­تى اراپ باتىرىنا «كۇز كەل­سىن، كوكتەم ءوتسىن» دەپ مەرزىم بەلگى­لەي مە؟! ەكىنشى نۇسقاداعى ولەڭ­نىڭ جاساندىلىعى انىق كورىنىپ تۇر. قالاي بولعاندا دا، ولەڭنىڭ قايىر­ماسى ەشبىر وزگەرىسسىز قالا بە­رۋى، بۇل ءان ناقتى ءبىر اۆتوردىڭ شىعار­ماسى ەكەنىن انىق بايقاتادى. قايىرماسى:

ء«اندىر، ءاندىر، ءاندىر-اي،

ءىشىمدى وتتاي جاندىردى-اي،

عاشىق بولىپ قوسىلىپ،

قۇمارىمدى قاندىردى-اي.

ءسويتىپ جۇرگەن سۇرشا قىز،

كوكشەتاۋدا قالدىردى-اي.

احاۋ، سۇرشا قىز، ەندى ەسەن بول!».

«سۇرشا قىز» اراپ باتىردىڭ ءانى. جاياۋ مۇسا، بالۋان شولاق ورىنداۋىنداعى ونىڭ وزگەرگەن نۇسقاسى. ولەڭدى اۋەنىمەن قوسا اراپ بايدالى ۇلى شىعارعان. شىن­دىعى وسى»، دەيدى.

ءار جاعى پاتشا كوڭىلدى وقىرمان­نىڭ تارازىسىندا.

سوڭعى جاڭالىقتار

يكبال الەمى

تانىم • كەشە

اسكەردەگى ادەبي كۇن

ايماقتار • كەشە

دامۋدىڭ كىلتى

قوعام • كەشە

ەل سەنىمىن ارقالاعان

قازاقستان • كەشە

تورعاي سۇڭقارى

ادەبيەت • كەشە

ۇلى شايقاس

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار