كينو • 26 قاڭتار، 2022

ءجانتورين جاڭالىعى

1123 رەت كورسەتىلدى

ەمىس-ەمىس ەسىمدە، سۇستى جۇزىنەن ىزعار ەسىپ تۇرعاندىقتان با، ايتەۋىر ەسكى تەلەديداردىڭ ارعى جاعىنان-اق وتكىر جانارىمەن قاراشىقتا قاتتالىپ قالىپتى. ءبىز كىتاپتان تانىعان بەيبارىس سۇلتان وسىنداي-اق بولعان شىعار دەگەنبىز ىشتەي تامسانىپ. سوندا بالامىز عوي، ارتىنان بىلدىك، قازاق كينو ونەرىندە قايتالانباس كەيىپكەرلەردى سومداعان سوم تۇلعا نۇرمۇحان ءجانتورين ەكەن. الەمگە اتى ءماشھۇر تۇركى بالاسىنىڭ وبرازىن اتا جۇرتىنا اكەلگەن ونەرپازدىڭ ەڭبەگى ەرەسەن. قانشا جىل وتسە دە قايىرا ايتقىڭىز كەلە بەرەدى.

XX عاسىردىڭ اياعىندا «قازاق­فيلم» ەگيپەتتىڭ ء«ال-اليميا» كينوستۋديا­­­سى­مەن بىرلەسىپ، ەكى بولىمنەن، ءتورت تاقىرىپ­تان تۇراتىن «بەيبارىس سۇلتان» تاريحي ءفيلمىن جارىققا شىعاردى. ستسەناري 80-ءشى جىلداردىڭ باسىندا جازىلىپ، ءتۇسىرۋ جۇمىستارى اقىرىن-اقىرىن جۇرگىزىلگەن بولاتىن. فيلمگە ارقاۋ بول­عان موريس سيماشكونىڭ «جۋسان» پوۆەسى. وسى پوۆەستىڭ جەلىسىمەن جانە ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى بولات مانسۇروۆ كينوعا ءتان وقيعا جەلىلەرىن قوسىپ، سول كەزەڭدەگى تىڭ دۇنيەنى جارىققا شىعاردى. بولات مانسۇروۆ «بەي­بارىس سۇلتان» ءفيلمىن ءتۇسىرۋدى ەرتە­دەن ويلاستىرىپ، 60-شى جىلدارى ستسەنا­ريدى شاكەن ايمانوۆقا باعىتتاپ جازا باس­تايدى. وكىنىشكە قاراي، شاكەن اعا 1970 جىلى 56 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. لايىق­تى اكتەردى الىستان ىزدەمەدى، سۇسى مەن مىسى باسىم ءتۇر-تۇلعالى نۇرمۇحان ءجانتوريندى شاقىرتتى. بەيبارىس بەينەسىن اشۋدا ءجانتوريننىڭ ۇلەسى باسىم بولسا، بەيبارىس وبرازى ءجانتورين ءۇشىن ۇلكەن ولجا. وسى سالانىڭ حاس مامانى، حالىق ءارتىسى ەسمۇحان وباەۆتىڭ «كەز كەلگەن ءارتىس بەيبارىستى ءدال جانتوريندەي ويناي المايدى»، دەۋى – ارتىق ماقتاۋ ەمەس، لايىقتى بەرىلگەن باعا.

باقساڭىز، «بەيبارىس سۇلتان» ءفيلمى­نىڭ كوزىرى نەدە؟ ءيا، ىشكى مونولوگتەر. مو­نولوگتەر وقيعالار ارقىلى قاتار ءورىلىپ وتى­رادى. بۇل بىرسىدىرعى فيلمدەردىڭ جە­لىسىنەن ادا. «مىسىر ەلى مەنى «ەگيپەتتىڭ اكەسى» دەپ اتايدى» دەپ باستالاتىن مونو­لوگتەگى قوڭىر، قاتقىل، باتىل داۋىس بەيبا­رىس بەينەسىن ايشىقتاي تۇسەدى.

ءجانتوريندى نەگىزگى پلانعا الىپ، باس­تى رولدە ويناتۋ ارقىلى ءفيلمنىڭ اينا­لاسىنداعىلار ۇتقان. شىنتۋايتىنا كەل­گەن­دە ءجانتورين ورتاڭقول ءفيلمنىڭ دارە­جەسىن كوتەرىپ، دەڭگەيىن ءوسىرىپ تاستادى. سول زاماتتا بەلگىلى دە بەيمالىم بولعان بەي­­با­رىس سۇلتان وبرازىن سومداۋ ماڭدايعا بىت­كەن ۇلكەن باق بولسا، سونشالىقتى كۇر­دەلى دە قىم-قۋىت شارۋالارى از بولعان جوق.

بۇل فيلمدە قازىرگى كينولارعا كەرەك، جەتىسپەيتىن ۇلكەن ۇتقىرلىق بار. ول – ءفيلمدى باستاۋ جانە اياقتاۋ. ال سول ارالىقتا وقيعانى شيەلەنىستىرۋ. سوڭعى شىعىپ جاتقان قازاق فيلمدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اتى ورىس تىلىندە بولعانى ءوز الدىنا، باستاپ الىپ نۇكتەسىن تابا الماي اياقتاپ جاتادى. بۇل ءسوز قاراپايىم ايتىلىپ، جازىلعانىمەن، ىستەۋگە وڭاي كورىنگەنىمەن، وسى ءبىر قاعيداعا كەلگەندە كوپتەگەن كينوگەرىمىز شەڭبەر سىرتىنا شىعىپ كەتىپ جاتادى. اكتەرلىك شەبەرلىك ءوز الدىنا.

بەيبارىس وبرازىنا ورىس تىلىندە دۋبلياج جاساعان سەرگەي بوندارچۋك، ءوز ءىسىن اياقتاپ بولعاننان كەيىن «نە دەگەن ءارتىس؟!» دەپ ءجانتوريننىڭ شەبەرلىگىنە تامسانىپ، تالانتىنا تاڭدانىپ، باسىن شايقاعان ەكەن. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ء«جانتورين سياقتى ارتىس­تەر بىزگە دە كەرەك-اق» دەپ ءتۇيۋى تاس اتساڭ ارتىسىنە تيەتىن ەلدىڭ ازاماتى تەگىن بولماسا كەرەك.

ءوزىنىڭ توعىز ماملۇكتەرىنىڭ كوزىنە تىك قاراپ، قاۋىپتىڭ الىستان ەمەس، جاقىننان كەلەتىنىنە كۇدىكتەنگەن بەينە شە؟ سونداعى دەنە قوزعالىس، ءىس-قيمىلمەن عانا وبراز اشىلادى دەپ جۇرگەندەرگە ءجانتورين كوزىمەن-اق جاۋاپ بەرگەن جوق پا؟

قازىرگى قازاق ارتىستەرىنىڭ باسىم كوپ­شىلىگى اتقا دۇرىس مىنە المايدى. شەكارا كۇزەتەتىن قىتاي ساربازدارىنداي جۇگەندى قوس قولداپ ۇستاپ، جىلقىنىڭ جاساعان ءار ادى­مى سايىن بۇراندالى ويىنشىقتاي قوز­عا­لاقتاپ، جەلگەن سايىن سەكەڭدەپ وتىرادى. بەيبارىس وبرازىنداعى جانتوريننەن بۇكىل قازاقتىڭ بولمىسىن، ءبىتىمىن كورۋگە بولادى. جۇگەندى سول قولىمەن ۇستاپ، وڭ قولىمەن قامشى، بولماسا بۇيىرىنە تايانىپ، ال ءبىر ەپيزودتا قىپشاق سالتىن ۇستانعان كوشەدەگى كەلىنشەكتىڭ ۇسىنعان ءبىر توستاعان قىمىزىن تامسانا ءىشىپ، ات ۇستىندەگى ناعىز قازاقتىڭ بەينەسىن كورسەتتى.

دىبىس رەجيسسەرى قادىرجان قوسايدىڭ ەستەلىگىنەن: «ول فيلمگە ءتۇسىپ جۇرگەن كيى­مىن كيگەن ساتتە، وبرازعا كىرەتىن. ونى ەشكىمنىڭ مازالاۋعا قۇقى جوق! مازالا­ماي­تىن دا. سول كيىمدى كيگەندە جانىنا ادام جاقىنداتپايتىن جانە جاقىنداپ كەتكەنمەن سويلەسپەيتىن. ناعىز بەيبارىس»، دەيدى.

ءفيلمنىڭ نۇكتەسى. قولىندا تاياق، ايا­عىن­دا قونىشى ۇزىن قوڭىر ەتىك، سول يى­عى­نا اسقان دوربا، ۇستىندە ەتەگى ۇزىن كونەتوز كوك كيىمىمەن باسىنا وراعان اق شالماسى بار بەيبارىس وبرازى. كينو تۇسىرۋشىلەر اڭىزدى ارقاۋ ەتىپ، قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنا جاياۋ كەلگەن بەينەسىن كورسەتتى. ونىڭ تاۋ ەتەگىندەگى جۋساندى وڭ قولىمەن الىپ، ءيىسى تاناۋدى جارعانشا ۋىسىندا مىجعىلاپ، مۇرنىنا الاقانىن تاقاپ، ءومىر بويى اڭساعان يىسىنە كوزىن جۇمىپ، ءلاززات العان بەينەسىن ءجانتورين قالاي ءساتتى الىپ شىقتى؟! تۋعان جەردىڭ قادىرىن وسى ءبىر بەينە ارقىلى تاماشا جەتكىزدى.

ەڭ عاجابى، بەيبارىس ءرولى ءۇشىن ءجان­تو­رين كەڭەس كينوسى اكتەرلەرىنىڭ بۇكىل­وداقتىق «سوزۆەزديە-90» فەستيۆالىندە «اكتەر ماماندىعىنا قوسقان اسا زور ۇلەسى ءۇشىن» سىيلىعىن جەڭىپ الىپ، ارنايى ديپلوممەن ماراپاتتالدى. بۇكىلوداقتىق فەس­تيۆال كۇندەرى رەسەيدىڭ تۆەر قالاسىنىڭ كوشەلەرىندە ءجانتوريندى كورگەن جۇرت «سۇل-تان بەي-بارىس! سۇل-تان بەي-بارىس!» دەپ قوشەمەتتەپ، قولپاشتاپ تۇرىپ العان. بۇل – كينو الەمىندەگى ءجانتوريننىڭ جاڭا­لىعى ەدى!

سوڭعى جاڭالىقتار

يكبال الەمى

تانىم • كەشە

اسكەردەگى ادەبي كۇن

ايماقتار • كەشە

دامۋدىڭ كىلتى

قوعام • كەشە

ەل سەنىمىن ارقالاعان

قازاقستان • كەشە

تورعاي سۇڭقارى

ادەبيەت • كەشە

ۇلى شايقاس

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار