دوستىق شاپاعاتى

راقىمجان توقاتاەۆ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى. ەسىك قالاسىندا تۇراتىن ۇلدارىما كەلگەن سايىن ەكى قاتارلى قوڭىر ءۇي كوزىمە ءاردايىم جىلى ۇشىراپ, وتتاي باسىلادى. ويتكەنى, مەنىڭ قىرىق جىل­دان استام ۇستازدىق ءومىرىم سول ىستىق ۇيانىڭ قابىر­عاسىندا ءوتتى. ءدال وسىندا قيىن دا مارتە­بەلى ۇستازدىق ەڭبەكتىڭ قىر-سىرىنا قانىق­تىم, كسرو جانە قازاق كسر وقۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى اتانىپ, ابىرويعا كەنەلدىم. سوندىقتان بۇعان قالاي قۋانباسسىڭ, قالاي مەرەيلەن­بەسسىڭ؟! مىنە, سونداي ءبىر قۋانىش قۇشاعىنا بولەنىپ, كوتەرىڭكى كوڭىلمەن مۇعالىمدەر بولمەسىنەن شىعا بەرگەن ەدىم, تۋ سىرتىمنان كەشەگى شاكىرتىم, بۇگىنگى ارىپتەسىم مايرا سادىقوۆا: – اعا, ءسىزدى تەلەفونعا شاقىرادى, – دەدى. “كىم بولدى ەكەن؟” دەپ ويلا­دىم دا, ترۋبكانى قۇلاعىما توستىم. ار جاقتان زايىبىمنىڭ: – ساباعىڭ بىتكەن سوڭ ۇيگە تەزىرەك جەت! قوناق كەلدى, – دەگەن داۋىسىن ەستى­دىم. سويتكەنشە بولعان جوق, ترۋب­كادان اڭقىلداعان تانىس تا بەيتانىس ءۇن ساڭقىلداي جونەلدى. – امانبىسىڭ. توقاتاشا! وزىڭمەن دە كەزدەسەتىن كۇن بار ەكەن-اۋ! سەلك ەتە ءتۇستىم. مايدانداس دوس­تارىم مەنى ەركەلەتىپ توقاتاشا دەيتىن. جۇرەگىم لۇپىلدەپ قويا بەردى. اپىر-اۋ, بۇل فەدور عوي! – فەديا, سەنبىسىڭ؟! قايدان ءجۇرسىڭ, باۋىرىم؟! قۋانعان مەن قورىققان بىردەي دەيدى عوي. قاپەلىمدە اۋزىما تۇسكەن ءسوزدىڭ ءجونى وسى بولدى. بىراق وعان ءمان بەرىپ جاتقان ءبىز جوق. تەلەفوننان ءبىر-ءبىرى­مىزگە ءسوز بەرمەي, ءبىر-ءبىرىمىزدى اياعىنا دەيىن تىڭداۋعا تاعات تاپپاي, جارىسا سويلەسىپ جاتىرمىز. ارينە, اڭگىمەمىز­دىڭ بۇگىن تۇگەسىلىپ بىتپەيتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دا ءبىر ساعاتتان كەيىن ۇيدە بولاتىنىمدى ايتىپ, ترۋبكانى ورنىنا قويدىم. ۇيگە اسىعىپ كەلەمىن. كەشەگى سۇرا­پىل سوعىس جىلدارىندا مۇز توسەنىپ, قار جاستانعان مايدانداس دوسىم فەدورمەن قىرىق جىلدان كەيىنگى كەزدەسۋ مەنى جاستىق شاعىممەن قايتا تابىستىراتىنداي. كوز الدىمنان سوناۋ قاھارلى جىلدار بەينەسى ءوتىپ جاتىر. ون سەگىزگە اياق باسىپ, ومىرگە ەندى قۇلاش ۇرعان ارمانشىل مەزگىلدە كەلىپ جەتتى بىزگە بۇل سۇم سوعىس. ون ايلىق مۇعالىمدەر دايارلايتىن كۋرستى ءبىتىرىپ, ءوزىم ۇستازدىق ەتكەن مەكتەپتىڭ باس­تاۋىش كلاسىندا مۇعالىم ەدىم. اقىرى مەنىڭ دە كەزەگىم كەلىپ, مايدان­عا اتتاندىم. العاشقىدا الماتىدا, سودان ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ وزبەكستاندا ءبىر­نە­شە اي زەڭبىرەك اتۋعا ماشىقتاندىق. ءسوي­تىپ, 1943 جىلدىڭ كۇزىندە جوعارعى باس قول­باسشىنىڭ رەزەرۆىندەگى تانكىگە قارسى اتا­تىن 1672-ءشى ارتيللەريا پولكىنىڭ قۇرا­مىن­­دا دنەپر ءۇشىن بولعان ۇرىستارعا قاتىستىم. فەدورمەن دە وسى تۇستا تانىستىم. كو­مان­ديرلەر ونى ءبىزدىڭ بولىمشەگە جىبەرگەن ەكەن. ال بولىمشە كومانديرى فەدوردى سنارياد تاسۋشى, ءارى زەڭبىرەك وقتاۋشى ەتىپ بەكىتتى. مەن كوزدەۋشىمىن. اقجارقىن دا كىشىپەيىل كىشى سەرجانت فەدور كيريل­لوۆيچ كەردانمەن وسىلايشا تەز ءتىل تابى­سىپ, شۇيىركەلەسىپ كەتتىك. ونىڭ ۇستىنە ەكەۋمىز جەرلەس بولىپ شىقتىق. مەن 1942 جىلدىڭ اۆگۋست ايىندا الماتى وبلى­سىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنان اسكەرگە شاقىرىلعان بولسام, ول ارمياعا 1943 جىلدىڭ مارت ايىندا جامبىل وبلى­سىنىڭ جۋالى اۋدانىنان كەلىپتى. دوستىقتىڭ المايتىن قامالى, اسپاي­تىن بوگەتى جوق. ءار ۇلتتىڭ وكىلىنەن قۇرال­عان ءبىزدىڭ بولىمشە ارتيللەريستەرى دە جاۋ­­مەن بەتپە-بەت كەلگەن تالاي ايقاستاردا ءوز­دەرىنىڭ قۇرىشتاي توپتاسقان بىرلىگىن, جە­ڭىس­كە دەگەن قۇشتارلىعىن, قايتپاس-قايسار جىگەرىن تانىتتى. ءسويتىپ, فاشيس­تەردەن قالالارىمىز بەن سەلولارىمىزدى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ازات ەتتىك. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ پولك كيەۆ تۇبىندە دۇشپاندى ويسىراتا تالقانداپ, كەيىن گيتلەرشىلدەردى ۆيننيتسا, ستانيسلاۆ قالالارىنان تۇرە قۋدى. ال جاۋ كۇشتى بەكىنىس جاساپ, ءالسىن-ءالسىن قارسى شابۋىلدى ۇدەتە تۇسكەن كارپات تاۋىنداعى اۋىر ۇرىستاردان كەيىن 38-ءشى ارميانىڭ قۇرامىنداعى ءبىزدىڭ پولكىمىز چەحوسلوۆاكيا جەرىن جاۋدان تازارتۋعا كىرىستى. 1945 جىلدىڭ كوكتەمىندە پراگاعا تاياۋ ورنالاسقان موراۆسكا وسترو­ۆا قالاسىن ازات ەتتىك. ال قالانىڭ ماڭىنداعى فۋلنەك دەرەۆنياسى ءۇشىن ۇرىس قيان-كەسكى بولدى, ءارى ۇزاققا سوزىلدى. ءبىزدىڭ باتارەيا الگى دەرەۆنيانى مىقتى بەكىنىسكە اينالدىرعان دۇشپاننىڭ الدەنەشە شابۋىلىن توي­تار­دى. سونىڭ ىشىندە ۆ.حاريتونوۆتىڭ باس­قارۋىنداعى ءبىزدىڭ بولىمشە جارتىلاي قيراعان ەكى قاباتتى ءۇيدىڭ ماڭىندا قور­عانىس شەبىن قۇرعان ەدى. جاۋدىڭ كەزەكتى شابۋىلىنىڭ بەتىن قاي­تار­عاننان كەيىن بولىمشە جاۋىنگەرلەرى جەرتولەگە كىرىپ, ۇرىس الدىندا از-كەم تىنىس الىپ جاتقان بولاتىن. كەزەك-كەزەك ىلگەرى كوز سالىپ, دۇشپاننىڭ اڭىسىن اڭ­دي­مىز. كەزەكشىلىك ماعان دا جەتىپ, پوس­تىدا تۇر ەدىم. كەنەت سونادايدا وكپە تۇستان جاناي ءوتىپ, باتارەياعا جاقىن ماڭدا شوعىرلانا باستاعان جاۋ تانكىلەرىن بايقاپ قالدىم. جالما-جان راتسيا ارقىلى با­تارەيا كومانديرى ي.كۋز­مەن­كوۆقا كورگەن-بىلگەنىمدى باياندادىم. ول: – جولداس سەرجانت, بىزگە قازىر سنارياد وتە قىمبات! سوندىقتان ونىڭ بىردە-ءبىرى زايا كەتپەۋگە ءتيىس! – دەدى. باتارەيا كومانديرى وسى ءسوزدى عانا ايتىپ ۇلگەردى. اينالانىڭ استان-كەستەڭى شىعىپ, ءدۇر سىلكىنىپ كەتتى. شاڭ مەن ءتۇتىن اراسىنان زەڭبىرەككە جۇگىرىپ بارا جاتىپ, “وقتاپ ۇلگەرسەم ەكەن!” دەپ ويلايمىن. بۇدان بۇرىنعى قيان-كەسكى شايقاستاردا وسى زەڭبىرەكپەن دۇشپاننىڭ شىنجىر تابان “جولبارىستارىنىڭ” ءبىرازىن جاي­رات­قان ەدىم. “تۇرا تۇر, بالەم!” دەپ تىستەنەمىن. قار­شا بوراعان وق استىنان بەرى قاراي وتە الماعان جولداستارىمنىڭ ماعان دەمەۋ بەرىپ, ايقايلاعان داۋىسى كەلەدى قۇلاعىما. ءبىر كەزدە وقتاپ ۇلگەردىم-اۋ ايتەۋىر زەڭ­بى­رەك­تى. الدىڭعى جاقتاعى ءبىر تانكىنى كوز­دەپ, اتىپ جىبەردىم. تانك سولق ەتىپ توقتا­دى. ءىزىن­شە قويۋ قارا تۇتىنگە ورانىپ, جانا باستادى. زەڭبىرەكتى تاعى وقتادىم دا, الگى ورتەنگەن تانكىنى اينالىپ ءوتىپ, بەرى قاراي ۇمتىلعان جانە ءبىر تانكىنى نىساناعا الدىم. ول دا جالىن قۇشتى. بىراق باسقا تانكىلەر ءۇستى-ۇستىنە اتقىلاپ, جاۋىنگەر جولداس­تارىمدى مەنىڭ ماڭىما جولاتار ەمەس. ءبىر كەزدە قايدان ساپ ەتە قالعانىن بىلمەيمىن, قارسى الدىمدا زەڭبىرەك وقتاۋشى فەدور كەردان تۇر. قاتتى قۋاندىم. – فەديا, تەز وقتا! قاعىلەز فەدور زەڭبىرەكتى جالما-جان وقتاۋعا كىرىستى. مەن نىسانانى كوزدەپ اتىپ جاتىرمىن. بايقايمىن, دۇشپاننىڭ ارى­نى كادىمگىدەي باسىلىپ قالىپتى. جاۋدىڭ جانعان ماشينەلەرى ءبىر-بىرىنە ۇي­لىعىپ, وزگەلەرىنە وتەتىن جول دا قالماعانداي. ۇزاماي بولىمشەلەر دە كەلە باستادى. كەزەك-كەزەك قيراعان جاۋ تانكىلەرىن ساناي­د­ى. توعىز تانك, ءتورت برونە­ترانس­پور­تەر قيراعان. جىگىتتەر فەدور ەكەۋمىزدى قولدى-اياققا تۇرعىزباي كوتەرىپ اكەتتى. باتارەيا كومانديرى ي.كۋزمەنكوۆ قۇتتىقتادى. – جارايسىڭدار! ناعىز باتىر ەكەن­سىڭدەر! – دەدى ول ەكەۋمىزدىڭ قولىمىزدى قىسىپ. مايداندىق “زا سچاستە رودينى” گازەتىندە اعا لەيتەنانت ي.كۋزمەنكوۆ, سەرجانت م.كيسەلەۆ, سەرجانت ي.گاۆريلوۆ, كىشى سەرجانت س.ارتيۋحين قول قويعان جاۋىنگەرلەردىڭ انام ۇلجالعاسقا اشىق حاتى جاريالاندى. وسىلاي مايدانداس دوستارىم مەنىڭ ەرلىگىمدى الىستاعى اۋىلىما دا جەتكىزدى. وسى شايقاس ءۇشىن ف.ك.كەردان ەكەۋمىزگە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. ارادا تۋرا ءبىر اي وتكەندە چەحوسلوۆاكيانىڭ ولوموۋتس قالاسىندا جەڭىس كۇنىن قارسى الدىق… سودان بەرى قىرىق جىل بويى حات الىسا ءجۇرىپ, كەزدەسۋدىڭ رەتى كەلمەي-اق كويىپ ەدى. ءساتى ءتۇسىپ, سوناۋ مينسك قالاسىنان ارنايى كەلگەن قاندىكويلەك دوسىم سول جولى تورىمدە وتىردى. سول كۇنى فەدور ەكەۋمىز ءتۇنى بويى سىرلاسىپ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ وتتى جىلدارىندا ەل ءۇشىن, تۋعان جەر ءۇشىن قاسىق قانىن اياماعان جاۋىنگەر جولداستاردى ەسكە تۇسىردىك… ەرتەڭىنە مەن مايدانداس دوسىمدى ەسىك قالاسىنداعى ورتا مەكتەپكە ەرتىپ باردىم. مەكتەپ ومىرىندەگى يگى ىستەردى اڭگىمەلەپ, مەكتەپ رەفورماسىنا وراي سوڭعى كەزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان شارالارمەن تانىستىردىم. بۇدان كەيىن ەكەۋمىز الماتىنى ارالاپ, سەيىل قۇردىق. قايدا ەرتىپ بارسام دا, فەدور دوسىم شات-شادىمەن ومىرىمىزگە ءدان ريزا بولىپ: “كەرەمەت, كەرەمەت!” دەي بەرەدى. جازىپ العان ورىنبەك جولدىباي.