كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
دەبيۋت ءھام دۋەل
ەۋروپالىق ادەبي مودەرنيزمنىڭ بەلدى وكىلى, ايگىلى «جوعالعان ۋاقىت ىزىمەن» اتتى جەتى تومدىق ەپوپەيانىڭ اۆتورى ۆالەنتەن لۋي جورج ەجەن مارسەل پرۋست وسىدان شامامەن ءجۇز ەلۋ جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلىپتى.
ول پاريج توڭىرەگىندە اۋقاتتى وتباسىندا تۋدى. اكەسى – دارىگەر-ەپيدەميولوگ, پروفەسسور, فرانتسۋز ۇكىمەتىنىڭ ىندەتتەرمەن كۇرەس جونىندەگى كەڭەسشىسى. ال اناسى – ەۆرەي بانكيرىنىڭ قىزى. ول اۋرۋشاڭ بالا بولىپ ءوستى, توعىز جاسىندا شالدىققان دەمىكپە اۋرۋىنان اقىرى ايىعا المادى. بۇل سىرقات ونىڭ مىنەز-قۇلقىنا دا اسەر ەتتى. مارسەل پرۋست تۇيىق ادام ەدى.
پرۋست ەڭ ەسكى ليتسەيلەردىڭ ءبىرى – كوندورستا وقىدى. داڭعازاعا تولى ويىندار, قۇرداستارىنىڭ شۋلى ورتاسىن ول كىتاپ وقۋمەن الماستىردى. دەگەنمەن سوربوننانىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەندە ول سول ءداۋىردىڭ يگى جاقسىلارى جينالاتىن ءپاريجدىڭ ءساندى سالوندارىنا ءجيى بارىپ تۇردى. سونداي سالونداردىڭ بىرىندە مارسەل ءوزىنىڭ ادەبيەتتەگى «وكىل اكەسى» اناتول فرانسپەن تانىسادى. جازۋشى ونىڭ بويىنان وزگەلەر مويىنداي قويماعان تالانتتى تانىپ, جۇرت ادەبي ديلەتانت ساناعان پرۋستتى شابىتتاندىرعان.
1896 جىلى فرانس مارسەلگە «كوڭىل كوتەرۋلەر مەن كۇندەر» اتتى تۇڭعىش اڭگىمەلەر جيناعىنىڭ جارىق كورۋىنە كومەكتەسىپ, العى ءسوزىن جازدى. الايدا سىنشىلار بۇل جيناقتى اسا ۇناتپادى. بەلگىلى اقىن ءارى رومانيست جان لوررەن وعان تاس-تالقان ەتىپ رەتسەنزيا جازدى. مۇنى قاتتى كوڭىلىنە العان پرۋست ونى دۋەلگە شاقىرعان.
ەۋروپانىڭ تالانتتى رومانيست اتاعى پرۋستقا ومىردەن وتكەن سوڭ عانا بۇيىردى. ونىڭ جازۋشىلىق تاباندىلىعى قانداي قۇرمەتكە دە لايىق. 1909 جىلدان 1922 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا جازۋشى جەتى تومنان تۇراتىن ەپوپەيا جازىپ شىقتى. «سۆانعا جول تارتقاندا», «تولىسقان ارۋلار ساياسىندا», «گەرمانتتارعا بارعاندا», «سودوم جانە گوموررا», «تۇتقىن قىز», «قاشقىن قىز» جانە «تابىلعان ۋاقىت» – ادەبي مودەرنيزمنىڭ بىردەن-ءبىر ۇلگىسى سانالدى.
اقيقاتىندا, رومان جازۋدا «سەريالىلىقتى» ۇستانۋ فرانتسۋزدارعا ءتان ءداستۇر بولعان ەدى. فرانتسۋز ادەبيەتىنىڭ كوريفەيلەرى زوليا مەن بالزاك وسىنىسىمەن ەرەكشەلەنەتىن.
«كوكمىلجىڭ» پرۋست
مارسەل پرۋست ءوزىنىڭ ادەبي ۇستازدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە لەۆ تولستويدى اتايتىن. ۆلاديمير نابوكوۆتىڭ پىكىرىنشە, ول پرۋستتىڭ جازۋ مانەرىنە العاشقى رومانى – «سوعىس جانە بەيبىتشىلىكتە» جول سالىپ كەتكەن.
«پرۋستتىڭ دا ءىزاشارى بار بولاتىن. «سوعىس جانە بەيبىتشىلىكتىڭ» ەكىنشى تومى ءۇشىنشى ءبولىمىنىڭ ەكىنشى تاراۋىندا كنياز اندرەي تانىسى, گراف روستوۆتىڭ ۇيىندە تۇنەيدى. ونىڭ ۇيقىسى كەلمەيدى. «كنياز اندرەي تۇردى دا, اشپاقشى بولىپ تەرەزەگە جاقىندادى. تەرەزەنىڭ قاقپاعىن اشقان بويدا, سول مەزەتتى كۇتىپ تۇرعانداي, اي ساۋلەسى بولمەگە بۇزىپ-جارا كىردى. ول تەرەزەنى اشتى. مۇلگىگەن سامال ءتۇن اشىق ەدى. ءدال تەرەزەنىڭ تۇبىندە مۇقيات قىرقىلعان اعاشتار قاتارى ورنالاسقان. ولاردىڭ ارعى جاعى قارا تۇسكە, ال ساۋلە تۇسكەن بەرگى جاعى كۇمىس تۇسكە بويالعان... قارا اعاشتاردىڭ ارتقى تۇسىندا شىق جىلتىراتقان ءۇي توبەسى, وڭ جاعىندا ءدىڭى مەن بۇتاقتارى اق ءتۇستى ۇلكەن بۇيرالانعان اعاش تۇر. جۇلدىزسىز كوكتەمگى اشىق اسپاندا تولعان اي جارقىرايدى».
نابوكوۆتىڭ بۇل پىكىرىندە مارسەل پرۋستتىڭ بولاشاق مانەرى اڭعارىلادى: «كورىنەتىن مەن ەستىلەتىننىڭ, شۇعىلا مەن جاڭعىرىقتىڭ, كورۋ مەن ەستۋدىڭ تىعىز بايلانىسى بىلىنەدى».
پرۋستتىڭ قالامىنان شىققان جەتى روماننىڭ سوڭعى ۇشەۋى ول ومىردەن وتكەن سوڭ جارىق كوردى (ولاردى باۋىرى رەداكتسيالاعان). ال رومانداردىڭ العاشقى اياقتالماعان تسيكلىن باسۋدان بارلىق ءىرى فرانتسۋز باسپاگەرلەرى باس تارتىپتى. تەك بەرنار گراسسە عانا ونى اۆتوردىڭ ەسەبىنەن جاريالاۋعا كەلىسىم بەرگەنىمەن, ايتارلىقتاي قىسقارتۋعا ءماجبۇر ەتتى. باسىلىم سىنشىلاردىڭ دا, وقىرمانداردىڭ دا ىقىلاسىن وياتا المادى. پرۋست سول باياعى «ديلەتانت» كۇيىندە قالا بەردى. سومەرسەت موەم, گرەم گرين, ۆلاديمير نابوكوۆ جانە باسقا دا الەمدىك كلاسسيكتەر ونىڭ پروزاسىن ومىردەن وتكەن سوڭ عانا مويىندادى.
پرۋست بوريس پاستەرناكتىڭ پروزاسىنا ىقپال ەتكەنىن بىلەمىز. پاستەرناك ونىڭ شىعارمالارى ءوزى ءۇشىن «تىڭ جاڭالىق» بولعانىن جانە ولاردى قايتالاپ وقۋعا جۇرەكسىنەتىنىن ايتقان: «وقۋعا قورقامىن (تىم جاقىننان!) – جانە بەسىنشى بەتىندە تارس جاپتىم».
اقيقاتىندا, پرۋستتىڭ وقىرماندارى ەكى ساناتقا بولىنەدى: ءبىرى ونىڭ جايباراقات, ۇساق-تۇيەككە, مەتافورالار مەن كەيىپكەرلەرگە (2 مىڭعا جۋىق كەيىپكەر قامتىلعان) تولى سيپاتتاۋ مانەرىنە ءتانتى بولسا, ەكىنشىلەرى ونىڭ پروزاسىن جالىقتىراتىن ءھام وقۋعا تۇرمايتىن دەپ سانايدى. پرۋستتىڭ دارىنىن جوققا شىعارعان جازۋشىلار قاتارىندا يۆلين ۆو, دجەيمس دجويس, ماكسيم گوركي, كادزۋو يسيگۋرو جانە باسقالارى بار. گوركي ول تۋرالى: «كوكمىلجىڭ مارسەل پرۋست», دەيدى.
ول دجويس ەكەۋى – ادەبي مودەرننىڭ باستى تۇلعالارى سانالدى. سويتە تۇرا, ەكى تۇلعانىڭ اينالاسىندا «ەستەتتەر قاستاندىعى» ورىن العان. يرلاندىق دجويس جونىندە ايتىلعان ايگىلى ءازىل: ء«وزىن قۇرمەت تۇتاتىن ءار يرلاندىقتىڭ ۇيىندە ول ەشقاشان وقىمايتىن ەكى كىتاپ تۇرۋى ءتيىس: ءىنجىل مەن دجويستىڭ ء«ۋليسى».
ۆيكتورياندىق داۋىردە (1837-1907 جىلدار) انگليادا ەرەكشە سالون ويىنى كەڭ تارالا باستادى. ونىڭ ءمانى «ويلاردى, سەزىمدەردى جانە ت.ب. جازۋعا ارنالعان البوم» دەپ اتالاتىن ارنايى البومداعى بىرنەشە سۇراققا جاۋاپ بەرۋدەن تۇراتىن. ول كۇللى ەۋروپاعا تەز تاراپ, ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ وكىلدەرى اراسىندا كوپكە دەيىن قولدانىلدى. ساۋالداماداعى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەن ادامداردىڭ ىشىندە نەمىس فيلوسوفى كارل ماركس, فرانتسۋز اكتەرى جەرار فيليپ, امەريكالىق جازۋشى دجون اپدايك, كەڭەستىك رەجيسسەر اندرەي تاركوۆسكي, امەريكالىق عالىم ارتۋر حەللەر جانە باسقا دا تانىمال تۇلعالار بار.
الايدا بۇل ساۋالدامانىڭ اتاعى مارسەل پرۋستتىڭ جاۋاپتارىنان كەيىن كەڭگە جايىلدى. ول ساۋالداما سۇراقتارىنا ءجاسوسپىرىم كەزىندە بىرنەشە رەت جاۋاپ بەرگەن. سودان ەكى ساۋالداما عانا كۇنى بۇگىنگە سول قالپىندا جەتىپ وتىر: بىرەۋى 1886 جىلى, ياعني مارسەلدىڭ 13-14 جاسىندا, ەكىنشىسى – 1891-1892 جىلدارى 19-20 جاسىندا تولتىرىلعان.
بالكي, بۇعان دەيىن دە ادامنىڭ تالعامىن, ىشكى ويىن, ادەبي كوزقاراسىن بىلدىرەتىن ساۋالدامالار بولعان شىعار. ال «پرۋستتىڭ ساۋالداماسى» اتانعان بۇل سۇراقتاردىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ ارينە, بولاشاق ءرومانيستىڭ شىنايى دا شىعارماشىل جاۋاپتارىندا.
وقىرمان, ءسىز دە «پرۋستتىڭ ساۋالداماسىنا» جاۋاپ بەرىپ كورىڭىز. ال ودان بۇرىن جازۋشىنىڭ جاۋابىن وقۋدى دا ۇمىتپاڭىز. Merci.
