رۋحانيات • 19 قاڭتار، 2022

ەسىمنەن كەتپەس ەكى ەتيۋد

2068 رەت كورسەتىلدى

ء«بىر وتانىم دەپ...»

7 سىنىپتا جۇرگەنىمدە سەرىك شاكى­باەۆ­تىڭ «ۇلكەن تۇركىستاننىڭ كۇي­رەۋى» دەگەن كىتابى شىقتى. اۋىل كىتاپ­حا­ناسىنان ۇيگە اكەپ باس الماي وقىدىم. كىتاپ باستان-اياق مۇستافا شوقاي­عا ارنالىپتى، ول اكەم ايتقانداي ءبىزدىڭ اۋىل­دان شىققان ءبىرتۋار ازامات ەمەس، تۋعان ەلىنىڭ باقىتىنا كەرەعار تۇرعان دۇشپان، وتانىن ساتقان ناعىزدىڭ ءوزى ەكەن. 

اكەمنىڭ اۋزىنان مۇستافا تۇسپەيدى. ەكەۋى ءبىر توپىراقتا ومىرگە كەلگەن قاتار-قۇربى، 1938 جىلى تۋعان جەرگە ات باسىن بۇرعاندا ەل-جۇرتتى ارالاپ، بىرگە جۇرگەن ۇزەڭگى جولداس.

− سوندا ۇستىنە اق كاستوم-شالبار كيىپ، قولىنا قوڭىرقاي تاياق ۇستاعان مۇستافا ەل ىشىنە بارعاندا قاسىنداعى جورا-جولداس، اعايىنعا قاراپ ءبىر ءسوز ايتتى. «قويدى سويا بەرمەڭدەر، وسىرىڭدەر. گۇل وسىرىڭدەر»، − دەدى. «قويدى سويا بەرمەڭدەر» دەگەنىن تۇسىندىك، مال باسىن كوبەيتىڭدەر دەگەنى عوي. ال «گۇل وسىرىڭدەر» دەگەنى نەسى ەكەن، مىناداي بوز توپىراققا گۇل قايدان ءوسسىن دەپ تاڭعالدىق. سويتسەك، گۇلگە سۋ قۇيسا، وسپەيتىن جەرى بولمايدى ەكەن. مادەنيەتتى بولىڭدار دەگەنى ەكەن عوي، جارىقتىقتىڭ. ۇزاماي مۇستافا ەلدەن كەتىپ، فرانتسۋز اسىپتى دەگەندى ەستىدىك. سويتسەك، بۇل ەل-جۇرتپەن قوشتاسا كەلگەن بەتى ەكەن. 

− اكە، وسى مۇستافا اۋزىڭىزدان تۇسپەيدى، مىنا كىتاپتان وقىدىم، ول وتانىن ساتقان ساتقىن ەكەن عوي، − دەدىم قاراقوڭىر كىتاپتى قولىما ۇستاپ تۇرىپ.

اكەم ماعان كوز استىمەن قاراپ وتىرىپ قالدى. كەنەت تاماعىن ءبىر كەنەپ اپ ءبىر-اق اۋىز ءسوز ايتتى.

− اكەڭە سەنەسىڭ بە، كىتاپقا سەنەسىڭ بە؟!.

جىلجىپ جىلدار ءوتتى. ابدەن شاۋ تارتقان شاعىندا اكەم پەرزەنتىن تاعى دا سوزگە تارتتى.

− مۇستافانىڭ بار قىزىعىن ءىبىراھىم كوكەڭ كوردى عوي، − دەدى كوز استىمەن قاراپ. – ايتەۋىر امان قالدى...

يبراگيم شوقاەۆ – اكەمنىڭ نەمەرە ءىنىسى. وقىعان كىسى، زەردەلى ازامات، جاستىق شاعىن فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور دوسمۇحانبەت كىشىبەكوۆپەن بىرگە وتكىزگەن پارتالاس دوسى. وكىمەتتىڭ قۇرىعىنا تۇسكەندەگى بار ايىبى – مۇستافا شوقايمەن ءبىر توپىراقتا تۋىپ، اكەلەرىنىڭ اتتاس بولۋى. شوقاەۆ كوكەم ء(بىز وسىلاي اتايتىنبىز) ستالين ولگەنشە نكۆد-نىڭ قارماعىنا ءىلىنىپ، باقىلاۋدا ءجۇرىپتى. پارتيا قاتارىنان شىعارىپ، مەكتەپ ديرەكتورى، بالالار ءۇيىنىڭ باستىعى قىزمەتىنەن بوساتىلىپ، اقىرىندا باستاۋىش سىنىپتىڭ مۇعالىمى بوپ زەينەتكە ىلىگىپتى. ماعان دا باستاۋىشتا قارا تانىتىپ، كوزىمدى اشقان ءوزىمنىڭ شوقاەۆ كوكەم. 

− ايتەۋىر يتجەككەنگە ايدالماي، زوبا­لاڭدا اتىلماي امان قالدى. ايتپەسە بۇلار ويىنا كەلگەندەرىن ىستەدى عوي، − دەپ اكەم بىرەۋدى ىزدەگەندەي اينالاسىنا اڭتارىلا قارادى.

ۇلكەن تاريحتى ءىشىنارا بىلسەك تە، ءۇي اي­نالاسىنداعى كىشكەنتاي تاريحتى بىلمەيدى ەكەنبىز. تاۋەلسىزدىك الىپ، اتىمىز ارقانىن ۇزگەن سوڭ ءبىز دە بىلگەنىمىزدى ايتىپ، ۇلكەن تاريحقا ءۇن قوسۋعا تىرىستىق. 1991 جىلى مادەنيەت مينيسترلىگى جاريالاعان «استانا – بايتەرەك» ادەبي بايگەسىنە قاتىسىپ، اكەم ايتقان الگى ەستەلىكتى كوركەمدىك دەڭگەيگە جەتكىزىپ، «قوي مەن گۇل» دەگەن اڭگىمە جازىپ، باس بايگەنى يەمدەندىم. سوندا قاتار جۇرگەن بەل قۇرداس «مۇستافا شوقاي پرەداتەل عوي» دەگەنى جايباراقات تۇرىپ. مەن دە اكەم سياقتى وتىرىپ قالدىم. تاۋەلسىزدىك قايىعىن ەركىن ەسىپ، اساۋ تولقىندى باعىندىرا باستاعان كەزدە الگى تاتۋ جولداس مۇستافا ءومىرىن ارقاۋ عىپ ساحنالىق شىعارما جازىپتى. قويىلىم تۇساۋكەسەرىنە مەنى شاقىرمادى، ءسىرا، ءسوز ەستىپ قالام با دەپ سەسكەنسە كەرەك.

اكادەميك مامبەت قويگەلدى كوگىلدىر ەكراننان ءبىر سارى التىنداي سالماقتى ءسوز ايتتى. «شاپاندى كيتەلگە، مۇسىل­مان­دىقتى حريستياندىققا ايىرباستاپ كەتكەندەردىڭ بەتىن اشاتىن كەز كەلدى»، دەدى. مۇستافا ومىردە تىك ءجۇرىپ، تۇل ءوتتى، جۇرگەن سوقپاعىنان تابانىن تايدىرمادى. وعان «جولىڭنان قايت، باعىتىڭدى وزگەرت» دەگەن نۇسقاۋ كوپ بولدى. ول باس يمەدى، ويتكەنى بولشەۆيزمگە سەنبەدى. جۇرەگى شيەلىدە، سۇيەگى بەرليندە قالدى.

اكەمنىڭ ايتقان ءسوزى قۇلاعىمدا. ء«بىر وتانىم دەپ ءوتتى عوي ومىردەن»، دەدى مۇستافا تۋرالى ءسوزدى قايىرىپ. ونىڭ پەرزەنتى دە، سۇيگەن جارى دا، اعايىن-تۋماسى دا ءبىر وتانى بولدى.

اكەم قاسىمدا جوق.

كىتاپقا ەمەس، وزىنە سەنگەنىمدى ەستي الماي كەتتى.

كوپتيراجدى گازەتتىڭ قۇدىرەتى

قيىن وتكەلدەردىڭ بارىنەن جەڭىسپەن وتكەن اكادەميك، لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى شاحماردان ەسەنوۆ ءوزى جوعا­رى ءبىلىم العان ىستىق ۇياسى – قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا كافەد­را مەڭگەرۋشىسى بوپ قايتا ورالدى. ستۋ­دەنت قاۋىم مەن وقىتۋشىلار ەكى رەت گەولوگيا ءمينيسترى، مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى، عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعان تۇلعانى جاقىننان كورگەندە جاندارى تولقىپ، سىرتىنان قاراتاۋداي بيىك تۇلعاسىنا كوزدەرى تولعانشا سۇيسىنە قاراپ وتەتىن. ءبىرتۋار عالىم، قانىش ساتپاەۆتىڭ سوڭىنان ەرگەن تىكەلەي شاكىر­تى، گەولوگيا سالاسىنىڭ بىلگىرى اۋديتوريا­دا لەكتسيا وقىعاندا تىڭداۋشىلارعا قازاق عىلىمى وسى جەرگە كوشىپ كەلگەندەي كورى­نە­تىن. ونىڭ ءار لەكتسياسى ومىرمەن تىعىز بايلانىستى ەدى.

ءبىر كۇنى ينستيتۋتتىڭ «زا ينجەنەرنىە كادرى» دەگەن كوپتيراجدى گازەتىنە تۇلەكتەر قايتا ورالدى دەگەن سارىندا ماقالا جاريالانىپ، ەسەنوۆتىڭ اتى اتا­لىپ، ۇستازدىق ۇلاعاتى ءسوز بولادى. سول-اق ەكەن، ەل دۇرلىگىپ، «بۇل نەگە بۇن­داي سارىندا جازىلادى؟» دەگەن ۇيمە تاباق پىكىر ايتىلىپ، باستاۋىش پارتيا ۇيى­مىنىڭ كۇن تارتىبىنە ماسەلە بوپ قويى­لىپ، «توعىز بالدىق» تالقىلاۋ سوڭى جارعا سوعىلىپ تىنشىدى. اكادەميك كافەدرا مەڭگەرۋشىلىگىنەن دە بوساتىلىپ، پروفەسسور-وقىتۋشى بوپ قاتارعا قو­سىلدى.

سول كەزدەرى ءباسپاسوزدىڭ كۇشى تاۋسو­عاردىڭ ەكپىنىندەي كۇشتى-اق ەدى. ء«باسپاسوز – ۇجىمدىق ۇگىتشى، ۇجىمدىق ناسيحاتشى عانا ەمەس، سونداي-اق ۇجىمدىق ۇيىمداستىرۋشى دا» دەگەن لەنيننىڭ سوزىنە دە جۇگىنەتىنبىز. سول جولى دا ناسيحات سوڭى جۇدىرىقتاي جۇمىلعان ۇيىمشىلدىققا ۇلاستى، ء«وز جاقسىمىز» تاعى ءبىر كەدەرگىگە تاپ بولدى. ءسويتىپ، جۇيكەگە تيەر قارەكەتتىڭ سوڭى اجال بوپ كەلىپ، ءبىر كۇنى نازىك جۇرەكتىڭ ءلۇپىلىن توقتاتتى. 

ءباسپاسوزدىڭ قارا قىلدى قاق جارعان داۋرەنى قايتىپ ورالسا عوي، شىركىن! بۇگىندەرى «حات سوڭىندا ادام بار»، ء«بىر حاتتىڭ ىزىمەن»، «سىناپ ەدىك، قورىتىندىسى قانداي؟» دەگەن ايدارلاردى اڭسايمىز. فەلەتون جازىلعان جەردىڭ تاعدىرى دا گازەتتىڭ قولىندا بولاتىن. كوپتيراجدى گازەتتىڭ قۇدىرەتىنىڭ ءوزى وسىنداي ەدى. ال قازىر جەكەمەنشىك گازەتتەردىڭ جەلكەنى «تۇماندى تەڭىز تورىندە جالت-جۇلت ەتىپ جەلكىلدەپ» تۇر. 

سول ادام تاعدىرىن تارازىعا سالعان پۇشپاقتاي گازەت كەيىن ەسەنوۆ ەسىمىن العان ماڭعىستاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مۇرا­جايىندا جادىگەر رەتىندە ساقتاۋلى. سارعايعان گازەتتە وتكەن كۇندەردىڭ سارىجولاق سىرى بار.

 

قۋاندىق تۇمەنباي، 

جازۋشى



سوڭعى جاڭالىقتار

اسكەردەگى ادەبي كۇن

ايماقتار • كەشە

دامۋدىڭ كىلتى

قوعام • كەشە

ەل سەنىمىن ارقالاعان

قازاقستان • كەشە

تورعاي سۇڭقارى

ادەبيەت • كەشە

ۇلى شايقاس

ونەر • كەشە

يكبال الەمى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار