تاريح • 17 قاڭتار، 2022

فاتيما حانىمنىڭ كويلەگى

85 رەت كورسەتىلدى

وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا باتىس قازاقستان وبلىستىق حان ورداسى تاريحي-مادەني، ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعى ەلوردا تورىندە «بوكەي ورداسى – ەل مۇراسى» اتتى كورمە ۇيىمداستىردى. كورمە ەكسپوزيتسياسىنا مۋزەي-قورىق قورىندا ساقتاۋلى تۇرعان 17 مىڭ ەكسپوناتتان ىرىكتەپ الىنعان 120 جادىگەر اكەلىندى. سونىڭ ءبىرى – جاڭگىر حاننىڭ ءۇشىنشى ايەلى فاتيما حانىمنىڭ التىن زەرلى بال كويلەگىنىڭ دالمە-ءدال جاڭعىرتپاسى.

اتالعان جادىگەر يەسى فاتيما حانىم جايلى ايتار بولساق، ول ورىنبور ءمۋفتيى مۇحامەدجان حۋسەينوۆتىڭ قىزى. ەۋروپاشا ءبىلىم العان، ورىسشاعا جەتىك جانە نەمىس، فرانتسۋز تىلدەرىن بەلگىلى دارەجەدە مەڭگەرگەن. سونىمەن قاتار بي، مۋزىكا قاتارلى ونەر سالاسىنا دا وتە جاقىن بولعان كورىنەدى. 1826 جىلى حان جاڭگىر جۇبايى فاتيمامەن رەسەي پاتشاسى نيكولاي ءبىرىنشىنىڭ تاققا وتىرۋ راسىمىنە قاتىسقانىن تاريحتان بىلەمىز. وسى سالتاناتتا فاتيمانىڭ بىلىمدىلىگى مەن مادەنيەتتىلىگىنە ورىس ينتەلليگەنتسياسى، ءتىپتى فاتيمانى بيگە شاقىرعان نيكولاي پاتشانىڭ ءوزى دە، تاڭدانىپ، ءتانتى بولعان. وسى وقيعا جايلى: «توي-دۋماننىڭ ءبىر ساتىندە ەۋروپادان كەلگەن اۋلەتتىك اتاعى بار كەربەزدەر مەن ورىس ەليتاسىنىڭ قىپشا بەلدەرىن بي زالىنىڭ شەتىنە ىعىستىرىپ، نيكولاي مەن فاتيما ۆالس­پەن قالىقتادى»، دەپ سيپاتتايدى بەلگىلى جۋرناليست تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى «جاڭگىر حان» اتتى تاريحي كىتابىندا. بۇل پىكىردى «قازاق حانىمدارى» اتتى تاريحي ەسسە جازعان سارباس اقتاەۆ تا راستايدى. ءتىپتى قازان توڭكەرىسىنە دەيىن فاتيما حانىمنىڭ پورترەتى كرەملدىڭ گەورگيەۆ زالىندا ءىلۋلى تۇرىپتى. جان­سىز بەينەنىڭ استىندا: «فاتيما (1809/11 ج.ش.، ورىنبور – 2.10.1845 بوكەي ور­داسى)» دەگەن انىقتاما بولعان.

ماقالا باسىندا ايتىلعان فاتيما حانىمنىڭ بال كويلەگى جايلى ايتار بولساق، بۇل كويلەكتى كونە فوتو نۇسقاسىنا قاراپ جاڭعىرتقان ىسمەر – الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى، اۆتورلىق «زەرلەۋ» ءۇيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ەلىمىزگە تانىمال شەبەر ايجان ابدۋبايتوۆا. اتالعان مۋزەي-قورىق بۇل بۇيىمدى №59 اكت ارقىلى قابىلداپ الىپتى. كويلەكتىڭ كوركەمدىگىنە توقتالار بولساق، بۇل بۇيىم تۇتاستاي كوك مۋار ماتادان تىگىلگەن. تىك جاعالى. ەكى يىعىنان تومەن قاراي بۇيرالانا ورنالاسقان فونارلى بۇكتەمە شىنتاق تۇسىنان ىركىلىپ، جەكە-جەكە ىلگەكتەنگەن. كويلەكتىڭ قىپشا بەلى شىعىس حالىقتارىنىڭ شەكسىزدىك يدەيا­سىن بەينەلەيتىن بۇكتەمەلى ورنەكپەن ادەپتەلىپ، استى مەن ءۇستى قىزىل تۇسپەن جيەكتەلە سىرىلعان. كويلەكتىڭ كەڭ ەتەگى بەلدەن تومەن قاراي توگىلە شەڭبەرلەنگەن. ەتەك قوس بۇرمەلەنىپ، ۇستىڭگى بولىگى – شىعىس مانەرلى گۇلدى ويۋمەن كوركەمدەلسە، استىڭعى جاعى – التىن زەرلى جىپپەن جيەك­تەلگەن.

ايجان تويشىبەكقىزى بۇل جادى­گەردى ءتورت اي تاپجىلماي وتىرىپ زەرلەپ، 2010 جىلى جەلتوقسان ايىندا حان ورداسى تاريحي-مادەني، ارحي­تەك­تۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورى­عىنا تاپسىرىپتى. شەبەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇل جادىگەردىڭ جاڭعىر­تىلۋىنا كاسىبي تۇرعىدان كومەكتەسكەن ادام، تانىمال مۋزەيتانۋشى ءارى كونە قازاق ايەلدەر كيىمىنىڭ بىلگىرى سارا ەسقايىرقىزى كورىنەدى. بۇل اپامىز ا.ابدۋبايتوۆانى ءى نيكولايدىڭ تاققا وتىرۋ راسىمىنە قاتىسقان اعىلشىن ديپلوماتىنىڭ پاتشامەن ۆالس بيلەگەن فاتيما حانىمنىڭ كويلەگىن قولمەن ۇستاعانداي سۋرەتتەپ جازىپ شىققان قۇجات­پەن تانىستىرعان. شەبەر وسى جاز­با نەگىزىندە جادىگەردى جاڭعىرتىپ شىققان.

سوڭعى جاڭالىقتار

وتكەن تاۋلىكتە 8 ادام كۆي جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:35

ۇقساس جاڭالىقتار