وبلىستىڭ وڭتۇستىك بۇيىرىندە جاتقان ويىل اۋدانى مال شارۋاشىلىقتى ءوڭىر. كۇنى كەشەگى كولەم قۋشىلىقتىڭ قۇرىعىن ۇستاعان كەڭەستىك كەزەڭدە مۇندا دا ەگىنشىلىكپەن اينالىسىپ كورگەن. ەگىنشىلىككە جارامسىز جەرلەردىڭ ءوزىن اۋىل-اۋىلدىڭ ىرگەسىنە دەيىن جىرتىپ, ەگىس سالعانىمەن تۇقىم مەن جانارماي شىعىنىن وتەمەيتىن تىرلىكتى نارىقتىق قاتىناستار تالابى ىعىستىرىپ شىعارعان-دى. ويىلدىقتاردىڭ ەندىگى تۇرمىس-تىرشىلىگى ءتورت ت ۇلىككە قاراپ قالعانى دا راس. وندا دا تەرىسى مەن ءجۇنى كادەگە اسپايدى, ەتى مەن ءسۇتى بولماسا. ءوندىرىسى جوق, ونەركاسىپتى شاھارلاردان شالعايدا جاتقان ويىل ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى قيىنشىلىقتىڭ نەبىر اۋسەلەسىن دە كوردى. دەگەنمەن قازىرگى وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆتىڭ باستاماسىمەن ويىل مەن قوبدا اراسىنداعى 140 شاقىرىمعا قاتتى جامىلعى توسەپ, اۋدان ورتالىعىندا وسى زامانعى مەديتسينالىق قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان اۋرۋحانا سالىپ بەرگەننەن كەيىن-اق اۋىلدىقتاردىڭ ۇدەرە كوشۋى توقتاپ, ادامداردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە سەنىمى نىعايا تۇسكەن-ءدى. مۇنداي يگىلىكتى ءۇردىس اۋدانداعى جەتى سەلولىق وكرۋگتە جالعاسىن تاۋىپ, تۇرمىسقا بەرەكە كىرە باستاعان بولاتىن. اقتوبەدەن ارنايى ات باسىن بۇرعان ساربيە سەلولىق وكرۋگىندە وسىنداي يگى ىستەردىڭ ءىزى اشىلعانىن ەستىپ ءجۇرگەنبىز. وبلىستان – 300, اۋدان ورتالىعىنان 60 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان بۇل اۋىلعا ەش قيىندىقسىز جەتتىك تە.
ساربيە سەلولىق وكرۋگىنىڭ اكىمى رىسباي ەسمۇحانوۆ كەڭسەسىندە كۇتىپ وتىر ەكەن. ونىڭ وسى اۋىلدىڭ تۋماسى ەكەنىن بۇرىننان بىلەتىنبىز. الماتى مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىندا ستۋدەنتتەر قالاشىعىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قاتارلاستارى اراسىنان ىسكەرلىگىمەن تانىلعانىنان دا حاباردار بولاتىنبىز. كىسىلىگىنىڭ كەمدىگى جوق كەڭقولتىق جىگىت اعاسى اماندىق-ساۋلىقتان كەيىن بۇيىمتايىمىزدى ايتتىرماي ۇعىپ, وكرۋگتىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىمەن تانىستىرا باستادى. بۇعان دەيىن شارۋاشىلىقتاردا مال مامانى بولىپ ىستەگەن ونىڭ اۋىل شارۋاسىنىڭ قىر-سىرىن جەتىك بىلەتىنى اڭعارىلادى. وسى وكرۋگتەگى ەكى اۋىلدىڭ تۇرعىندارىنىڭ ەڭبەكتەگەن جاسى, ەڭكەيگەن كارىسىنە دەيىن جاتقىزىپ, ورگىزەدى. تۋعان اۋىلى, ونىڭ ۇستىنە اكىمدىك قىزمەتتىڭ دە اۋىلدىقتارمەن قويان-قولتىق قاتىناستا بولۋدى مىندەتتەيتىنى جانە بار.
– وكرۋگ ورتالىعى ساربيە اۋىلىندا – 233, قاراكول ەلدى مەكەنىندە 24 ءتۇتىن بار. وسى ەلدى مەكەندەردەگى 1668 ادامنىڭ 702 -ءسى ەڭبەككە جارامدى, ساپاقكول مەكتەپ بالاباقشاسى, قاراكول نەگىزگى مەكتەبىندە 323 وقۋشى ءبىلىم الۋدا, وتىزعا جۋىق ءبۇلدىرشىن بالاباقشاعا بارادى. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالاباقشا ءۇش مەزگىل تاماقپەن تولىق قامتىلعان. بىلتىر 6,5 ملن.تەڭگە ءبولىنىپ, ورتا مەكتەپتىڭ جىلۋ جۇيەسى جاڭارتىلدى, بيىل 32 ملن.تەڭگە ءبولىنىپ, مەكتەپكە كۇردەلى ءجوندەۋ جۇمىستارى باستالماقشى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ول.
اۋىلدا بىرقاتار الەۋمەتتىك ماسەلەلەر وڭ شەشىمىن تاۋىپتى. اۋىل تۇرعىندارى ءتورت كانال بويىنشا تەلەديدار كورەدى ەكەن. بيىل تەلەفون ستانساسى ساندىق جۇيەگە كوشىرىلىپ, 72 ابونەنتكە قىزمەت كورسەتۋدە. مۇندا ۇيالى تەلەفون بايلانىسى جۇرگىزىلىپ, اۋىلدىقتار الىس-جاقىنداعى اعايىن-تۋىسپەن ايشىلىق الىس جەرلەردەن جىلدام حابار الىپ تۇرعان كورىنەدى. وكرۋگ بويىنشا بيۋدجەت سالاسىندا 129 ادام قىزمەت ەتەدى ەكەن. اۋىلدا ءتورت دۇكەن, وسىنشاما جەكە كاسىپكەر جۇمىس ىستەيدى. وكرۋگتەگى 35 شارۋا قوجالىعى مەن ءبىر وندىرىستىك كووپەراتيۆتە 179 ادام ەڭبەك ەتەدى. وسى اگروقۇرىلىمدار بىلتىر 12000 توننا ءشوپ دايىنداپ, 480 گەكتار جەرگە ەگىن ءوسىرىپتى. ونىڭ 390 گەكتارى ماقسارى داقىلى. “جاقىپ”, “راقىم” شارۋا قوجالىقتارى بيىلعى ەگىسكە جەر جىرتىپ, تۇقىم دايىنداپ قويىپتى. جەر دەگدىسىمەن بۇل شارۋاعا كىرىسىپ كەتپەكشى. قازىر وكرۋگ بويىنشا 3620 ءىرى قارا بار. جىل سايىن مالدىڭ سانى كوبەيىپ, ءوندىرىلەتىن ءونىم كولەمى دە مولايا ءتۇسىپتى, 457 تسن. ەت ءوندىرىلىپتى. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ماقساتىندا “اتامەكەن” وندىرىستىك كووپەراتيۆى تاۋارلى نەسيەگە ەدىلباي تۇقىمدى 615 قوي الىپ وسىرسە, “راحىم”, “جاقىپ”, جانە “نۇر” شارۋا قوجالىقتارى اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ الىپتى.
وتكەن جىلى ەڭبەك بيرجاسىنا 15 ادام تىركەلىپ, 9 ادام كاسىپتىك قايتا دايارلاۋدان وتكەن. جاڭادان 18 جۇمىس ورنى اشىلىپتى. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا ءۇش شارۋا قوجالىعى 11 ادامدى جۇمىسقا تارتىپتى, ەكى ادام جاستار تاجىريبەسى بويىنشا ەڭبەك ەتىپتى.
– كوشەلەردىڭ سانيتارلىق تازالىعىنا, كوگالداندىرۋعا, جارىقتاندىرۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. وتكەن جىلى 5000 توننا قوقىس شىعارىلىپ, اۋىلدى كوشپەلى قۇمنان ساقتاۋ ءۇشىن ويىل ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنىڭ كۇشىمەن 100 گەكتار جەرگە اعاش كوشەتتەرى ەگىلدى. بيىل شىقپاي قالعان كوشەتتەردى جاڭادان وتىرعىزۋ كوزدەلۋدە. ءبىزدى ويلاندىراتىن پروبلەمالاردىڭ ءبىرى اۋىز سۋ ەدى, قازىر سۋ قۇبىرىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اياقتالا كەلەدى. مال وسىرگەن سوڭ ونىڭ جەتكىلىكتى جەمشوبى بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ وڭىردە كولتاباندار كوپ. بىراق, تاۋاسار بوگەتى بۇزىلىپ, سوڭعى جىلدارى ولارعا سۋ شىقپاي ءجۇر ەدى. بيىل 1,5 مىڭ گەكتار القاپقا سۋ جىبەرۋ مۇمكىندىگى بار وسى بوگەتتىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى جاسالدى. بۇيىرتسا, قىركۇيەك ايىنا دەيىن كۇردەلى جوندەۋدى اياقتايمىز, – دەدى رىسباي ەسمۇحانوۆ ءسوزىن تۇيىندەي كەلە. سوڭعى جىلداردا اۋىلدا قولعا الىنعان يگى ىستەردىڭ ءبىرازىنان حاباردار ەتكەن وكرۋگ باسشىسى “ماقتانىپ تۇر دەپ ويلارسىز, سولاردىڭ ءبىر-ەكەۋىن ءوز كوزىڭىزبەن كورىڭىز” دەپ اكىمشىلىك كەڭسەسى مەن ەڭسەلى قۇرىلىس ورتاسىندا ورنالاسقان اق شاڭقان ۇيگە قاراي باستادى. جاڭادان سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس 50 ورىندىق بالاباقشا عيماراتى,وعان بيۋدجەتتەن 140 ملن. تەڭگە ءبولىندى, بيىل بىتەدى. ال ءبىز كەلە جاتقان وتباسىلىق امبۋلاتوريا بىلتىر پايدالانۋعا بەرىلگەن وتباسىلىق امبۋلاتوريا دەپ ءتۇسىندىردى.
وتباسىلىق دارىگەرلىك امبۋلاتوريا ءۇيى ماقتاۋعا تۇرارلىق-اق ەكەن. ءىشى مۇنتازداي تازا, قاجەتتى قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان. كۇندىزگى ستاتسيونار ءبولمەسىنە توڭازىتقىشقا دەيىن قويىلىپتى. سەلولىق دارىگەرلىك امبۋلاتوريا اعا دارىگەرى امانعوس قيسىقوۆ بۇعان دەيىن اۋداندا قىزمەت ىستەگەن تاجىريبەلى ءدارىگەر. زەينەتكەرلىكتە جۇرگەن ول ءوزىنىڭ الدىنداعى ادام باسقا جاققا قونىس اۋدارعاننان كەيىن بوس قالعان ورىنعا اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى جولداس قامباروۆتىڭ وتىنىشىمەن كەلگەن ەكەن. وعان قۋانباسا, وكىنبەيدى.
– ءبىزدىڭ ۇجىم ۇيىمشىل, مۇندا جۇمىس ىستەيتىن مەدبيكەلەر ءوز كاسىبىن جەتىك مەڭگەرگەندەر. ءۇش مەدبيكە, ءبىر فەلدشەر جۇمىس ىستەيدى, جەدەل جاردەم ءماشينەسى بار. فەلدشەر گۇلسارا مۋسينانىڭ ەڭبەك ءوتىلى 28 جىلدان استى. ول جاستاردىڭ جاقسى تالىمگەرى. سولاردىڭ كۇشىمەن ادامداردى ەكىنشى قايتارا مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىپ جاتىرمىز. اياعى اۋىر ايەلدەردىڭ دەنساۋلىعىن ۇدايى قاداعالاپ تۇرامىز, ايى-كۇنى جاقىنداعاندا اۋداندىق اۋرۋحاناعا جاتقىزامىز. سونىڭ ارقاسىندا سوڭعى جىلدارى انا مەن بالا ءولىمى بولعان جوق. بىلتىرعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا دۇنيەگە كەلگەن سابيلەر سانى ۇشەۋگە ارتتى. بۇل تۇرمىستىڭ جاقسارعانىنىڭ, مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسىنىڭ ارتقانىنىڭ ناتيجەسى. تۇرعىندار جۇقپالى اۋرۋلارعا, تۋليارەمياعا, گەپاتيتكە قارسى, ت.ب. ءتۇرلى اۋرۋلارعا قارسى ۋاقىتىندا ەگىلدى, – دەيدى امانعوس قيسىقوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قاراكولدەگى مەديتسينالىق پۋنكت مامان جوقتىقتان جابىلۋعا جاقىن قالعان ەكەن. وسى اۋىلعا مەدبيكە ءايسانىم جۋمينا كەلىن بولىپ تۇسكەن سوڭ مەدپۋنكتتى ۇستاپ قالۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپتى. كلۋبتىڭ ەكى بولمەسىنە ورنالاسقان مەدپۋنكتتىڭ جۇمىسىن شىر اينالدىرعان جاس ماماننىڭ اياق الىسى ءتاۋىر كورىنەدى. وسىنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇمىسىن قازىردىڭ وزىندە جولعا قويىپ ۇلگەرىپتى. وتباسىلىق دارىگەرلىك امبۋلاتوريا قىزمەتكەرلەرى اۋىلدىڭ تازالىعى, اۋرۋدىڭ الدىن الۋ, جەكە باس گيگيەناسى ماسەلەلەرى جايىندا لەكتسيالار وقىپ, سانيتارلىق بيۋللەتەندەر شىعارىپ تۇرادى ەكەن. جىل وتكەن سايىن اۋرۋعا شالدىعۋشىلاردىڭ ازايىپ, اۋىلدىڭ تازالىعى ارتىپ كەلە جاتۋى وسىنداي جۇمىستاردىڭ ارقاسى ەكەنى ءسوزسىز.
بيىل بۇل وڭىردە قار ءتۇسىپ جارىمادى. سودان دا بولار كۇن جىلىپ, توڭ ءتۇسىپ كەتىپتى. بوقتىارال قىستاعىندا وتىرعان “جاقىپ” شارۋا قوجالىعىنىڭ مالشىلارىنىڭ قىستان قىسىلماي شىققانىن مۇرتى بۇزىلماعان ىستەردەن-اق اڭعارۋعا بولادى. مۇندا 187 ءىرى قارا قىستاتىلىپتى, سيىرلاردىڭ الدى بۇزاۋلاي باستاپتى. شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى جۇماباي جاقىپوۆپەن اڭگىمەمىز اتاكاسىپتىڭ جاي-كۇيىنە اۋىسا بەردى. كەزىندە مارقۇم اكەسى جارىلقاسىننىڭ قىزمەت بابىمەن كوشىپ كەلگەن ەكەن. ول كىسى وسىندا شارۋاشىلىقتىڭ باس ينجەنەرى بولىپتى. كەيىن كەڭشار تاراعاندا وندىرىستىك كووپەراتيۆتە مەحانيزاتور بولىپ ەڭبەك ەتكەن جۇماباي بۇل قۇرىلىمنىڭ دا كۇنى وتكەندە “جاقىپ” شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, ءبولىنىپ شىعىپتى.
باستاپقىدا ءبىر عانا ەسكى “متز” تراكتورى ەنشىسىنە تيگەن جاس جىگىت ءىسىنىڭ ۇتىرىن تابا ءبىلدى. ىلدەبايلاپ جوندەپ العان كومباين دا كادەگە استى. ءشوپ شاپتى, ەگىن سالدى. اۋىسقان پىشەن, استىقتى مالعا اۋىستىردى. اۋىلدا قايناپ وسكەن ەڭبەكقور جاس جىگىت جاتپاي-تۇرماي تىربانىپ جۇمىس ىستەدى. شارۋاسى ءجۇرىپ, ءبىر مال ەكەۋ بولا باستادى. قولىم بايلىققا جەتتى دەپ استىنا قىمبات ءماشينە ءمىنىپ, قىمبات دۇنيە جيناۋدان بويىن اۋلاق سالدى, باستاعان ءىسىن ءبىر بيىككە كوتەرۋگە ۇمتىلدى. ىلكىمدىلىك پەن ىزدەنىس ءوز ناتيجەسىن بەردى دە. قازىر “جاقىپ” شارۋا قوجالىعىندا ەكى “متز”, ءبىر “دت-75” تراكتورى, ەكى “كتپ-4” شوپشاپقىش اگرەگاتى, ءبىر شوپتايلاعىش, سەگىز تىركەمەسى, كومباينى بار. وسىنىڭ ءبارىن تىرنەكتەپ جيناپ, كادەسىنە جاراتۋىنىڭ ءوزى جىگىتتىڭ قولىنىڭ ىسمەرلىگىن كورسەتسە كەرەك. ءشوپ شاۋىپ, تاي-تاي پىشەندى كورشىلەس ميالىعا اپارىپ وتكىزدى, اۋىلداعىلارعا مالعا ايىرباستادى. قازىر شارۋا قوجالىعىندا ەكى جۇزگە جۋىق ءىرى قارا, 900 قوي وسىرىلۋدە. وسى مالدىڭ باعىم-كۇتىمىنە سەگىز ادام قارايدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنا 20 مىڭ تەڭگە ايلىق بەرىپ, جەمشوپتەن قىستىق وتىننان قاراسىپ تۇرعان دا ءوزى. اۋىلداعى از قامتىلعان وتباسىلارىنا دا ارزاننان جەمشوپ, وتىن بەرۋدەن قاشپايدى. اكىمدىك وتكىزگەن شارالارعا دا دەمەۋشىلىك جاساپ ءجۇر.
وزگەلەر ءبىزدىڭ وڭىردە بۇرىن-سوڭدى وسىرىلمەگەن داقىل دەپ ات-تونىن الا قاشقاندا ماقسارى ەگىپ, تىم-ءتاۋىر ءونىم الدى. ونى اۋدان شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا تۇقىمعا وتكىزگەنى دە پايدا اكەلدى. ەندى وسى ماقسارىنى سىعىپ, شەمەشكى مايىن وندىرمەكشى. ول ءۇشىن شىمكەنت اسىپ, ماي سىعاتىن قوندىرعى اكەلىپ قويدى. ونى قوندىرىپ, ىسكە قوسۋ عانا قالىپ تۇر. وعان بۇگىن-ەرتەڭ كىرىسپەكشى, ماقسارىنىڭ مايىن العاننان كەيىنگى قالدىعىن سەمىرتىلەتىن مالعا جەم رەتىندە پايدالانۋدى كوزدەۋدە.
جۇماباي جارىلعاسىن ۇلى تەك مال سانىن كوبەيتۋدى عانا مىسە تۇتقىسى جوق. اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مەن قوي وسىرۋگە باعىت ۇستاۋدا. وتكەن جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى “بىرلىك” اسىل تۇقىمدى قوي شارۋاشىلىعىنان ون جەتى قوشقار اكەلىپ, كۇيەككە جىبەرگەن. ەندى تاعى دا جيىرما – وتىز اسىل تۇقىمدى قوشقار اكەلۋگە بەل بۋىپ وتىر. ءىرى قارانىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءۇشىن وسى وبلىستىڭ “اڭقاتى” شارۋاشىلىعىنان 300 مىڭ تەڭگەگە ەكى اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ اكەلدى, بيىل تاعى دا ەكەۋىن تابىنعا قوسپاقشى. جالپى تالعامى بيىك تالاپتى جاستىڭ عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ وزىق ۇلگىلەرىن كادەگە جاراتاۋعا دەگەن ۇمتىلىسى نارىقتىڭ الىپپەسىن يگەرگەندىگىنەن بولسا كەرەك. پايدالانىلماي تۇرعان ەسكى عيماراتتاردىڭ ماتەريالدارى قولىنا تيسە مال سەمىرتۋ الاڭىن سالۋدى قولعا الماقشى.
ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرىپ, ساپالى ەت وندىرۋمەن اينالىسۋعا بەلىن بۋعان شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى بۇل باعىتتاعى ءبىراز جۇمىستاردى تىندىرعانى كورىنىپ-اق تۇر. اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى اتانۋ ءۇشىن قويىلاتىن مالدارىگەرلىك تالاپتاردىڭ ءبىرازىن تاپ-تۇيناقتاي ورىنداپ تا قويىپتى.
– وسى بوقتىباي قىستاعىنان تاعى ءبىر تۇرعىن ءۇي سالۋدى ويلاستىرىپ ءجۇرمىن. بۇل جەر مالعا شۇيگىن, شارۋاعا جايلى, اۋىلعا جاقىن. جالپى, ەلىمىزدىڭ بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋگە تالاپتانۋى, كەدەن وداعىنا كىرۋى مال ونىمدەرىن ەۋروپالىق ستاندارتقا ساي وندىرۋگە مىندەتتەيدى. ال, وعان تاڭەرتەڭ ايداپ سالىپ, كەشكە قاماۋمەن جەتە المايمىز. سوندىقتان اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرىپ, ساپالى ءونىم ءوندىرۋدىڭ جولىن تاڭداۋىمىز عانا ۇتىمدى بولماق. مەنىڭ قازىرگى نيەتىم دە وسى تالاپ ۇدەسىنەن شىعۋدىڭ قامى, – دەيدى “جاقىپ” شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى جۇماباي جاقىپوۆ.
الىستاعى اۋىلدىڭ اجارلى تۇرمىسىن, الاڭسىز كورىپ, كوڭىلىمىز مارقايىپ قالدى. ساربيەنىڭ ءۇش وبلىستىڭ قولتىعىندا شالعايدا جاتقانىن مەڭزەپ جول قاتىناسى بولماسا دەپ يشارا جاساعانىمىزدا وكرۋگ اكىمى رىسباي ەسمۇحانوۆ “بۇدان دا جاماندا تويعا بارعانبىز” دەگەندەي ازىرگە جول قاتىناسى ونشا قيىندىق تۋدىرىپ تۇرعان جوق. ماسكەۋ دە بىردەن سالىنعان ەمەس. قازىر اۋىلعا قارجىلاي قاراسۋ جاقساردى. ەكونوميكامىز قۋاتتانىپ كەلەدى. اۋدانمەن ەكى ورتاداعى جول بۇدان گورى دە جاقساراتىن كەز كەلەر, دەپ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن ءبىلدىردى. ارتتا مالىن تولدەتىپ, ەگىس سالۋدىڭ قام-قاراكەتىنە كىرىسكەن اۋىل قالىپ بارا جاتتى. ولاردىڭ بۇرىنعىداي وكىمەت ولتىرمەيدى دەگەندى مالداناتىن اۋىلدىقتار ەمەس, وگىز قارا كۇشىم بار دەپ تىربانىپ, ەڭبەك ەتىپ جاتقانى قۋانتتى ءبىزدى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي.
اقتوبە وبلىسى.