عالىمداردىڭ كاسىبي باسقوسۋىن فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك سەرىك سەيدۋمانوۆ اشىپ, فيلوسوفيانىڭ قوعام ساناسىنا اسەرى, رۋحاني-مادەني كەڭىستىكتە, عىلىم-ءبىلىم جانە تاربيە سالالارىندا, يدەولوگيالىق ۇدەرىستە ەرەكشە رولگە يە ەكەندىگىنە توقتالدى. سەرىك سەيدۋمانوۆ اتاپ وتكەندەي, الەۋمەتتىك-مادەني وزگەرىستەردىڭ مەدياتورى جانە رۋحاني-ادامگەرشىلىك وزگەرىستەردىڭ كاتاليزاتورى بولا وتىرىپ, فيلوسوفيا ادام مەن قوعام ءومىرىنىڭ قۇندىلىقتارىن نىعايتۋدا ينتەللەكتۋالدى باعدار ۇستانا وتىرىپ, دامۋىنا ىقپال ەتەدى. ۇلتتىق فيلوسوفيانىڭ تاريحى, رۋحاني, مادەني مول قورى تەرەڭدە جاتىر. بۇل جەتىستىكتەر ديالەكتيكالىق لوگيكا مەن فارابيتانۋدىڭ بەلگىلى عىلىمي مەكتەپتەرى, عىلىمي ءادىسناماسى, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ءومىرى مەن الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق دامۋىنىڭ قازىرگى تۇيتكىلدەرىن زەردەلەۋگە ارنالعان عىلىمي ەڭبەكتەردەن تۇرادى. داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭ – قوعامنىڭ دۇنيەتانىمدىق كوزقاراسى مەن مازمۇنىن رەتتەيتىن ەڭ ماڭىزدى رۋحاني-ينتەللەكتۋالدىق قۇبىلىس ەكەندىگىن ەكشەيتىن ۋاقىت. وسى كەزدە فيلوسوفيا ءموبيلدى بولا وتىرىپ, قازىرگى زاماننىڭ كەدەرگىلەرىن ەڭسەرۋدى, ادامگەرشىلىك قاعيدالارىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋگە قىزمەت ەتەدى.
بۇگىندە قازاق فيلوسوفتارىنىڭ الەمدىك عىلىم كەڭىستىگىندەگى ەڭبەگى وراسان. ۇعا اكادەميكتەرى جابايحان ءابدىلدين, ابدىمالىك نىسانباەۆ, دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ, تاعى دا باسقا عالىمدار وركەنيەت پەن مادەنيەتكە, ءدىن مەن دىلگە, تۇلعا مەن قوعامعا ءبىرتۇتاس دۇنيەتانىمدىق جانە ادىسنامالىق نەگىز بولاتىن فيلوسوفيانىڭ قىرى مەن سىرىن ەڭبەكتەرىنە ارقاۋ ەتتى. جيىن بارىسىندا يتاليا, سونداي-اق رەسەي, بەلارۋس, قىرعىزستان, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى فيلوسوفيا جانە الەۋمەتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىلارى, عالىمدار قازاقستان فيلوسوفتارىنىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسى حاقىندا پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان فيلوسوفياسىنىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جاڭا قۇندىلىقتارى جۇيەسىنە باعىتتالۋىمەن قاتار ۇلتتىق فيلوسوفيانىڭ شىققان تەگىن زەرتتەۋ, انتولوگيا, سانا-سەزىم, ءوزىن-ءوزى تانۋ, عىلىم, مادەنيەت, ءدىن, ياعني زاماناۋي قوعامنىڭ بارلىق سالاسىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. جيىننىڭ مودەراتورى, ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اياجان ساعيقىزى اتاپ وتكەندەي, تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋ كەزەڭىندە الەمدە, قوعام ومىرىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعالار ورىن الۋدا. عىلىم, فيلوسوفيا, سايكەسىنشە ادامزات ءۇشىن دە تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بار. ادام دامىمايىنشا, بارلىق يننوۆاتسيالىق ءۇردىس قۇلدىراۋعا جاقىن, سالدارى زور. پرەزيدەنت جولداۋىندا ادام كاپيتالى, عىلىم, ءبىلىم, قوعام ءومىرىنىڭ الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق سالاسىن دامىتۋعا كوڭىل بولىنگەن. وسى رەتتە ترانسگۋمانيزم, پوستادامزاتتىق يدەيا, روبوتتاندىرۋ, ادامزات ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسى رۋحاني, گۋمانيتارلىق باستامالاردى قاجەت ەتەدى. ادام جانىن دامىتۋ زاماناۋي قوعامنىڭ ستراتەگيالىق مىندەتى. عىلىم, ءبىلىم, تەحنولوگيا, تسيفرلاندىرۋدا رۋحاني يننوۆاتسيالىق باسىمدىق كەرەك. ال الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق عىلىمدى دامىتۋ مەن رۋحاني تاربيە ماسەلەسى قاشاندا وزەكتى.
فيلوسوفيانىڭ جوبالىق ماقساتى بولاشاققا, ادام دامۋىنا باعىتتالعان ءىس-تاجىريبەگە نەگىزدەلەدى. «فيلوسوفيالىق كونگرەسس» ۆيتسە-پرەزيدەنتى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرگەي كولچيگين «تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى جىلداردا فيلوسوفيانىڭ شىعارماشىلىق مىندەتى بوستاندىق ماسەلەسىنە باسىمدىق بەردى. وسى رەتتە قوعامداعى تاريحي وزگەرىستەر سوڭعى 30 جىلدا قازاقستان فيلوسوفياسى عىلىمىنان تەرەڭ زەرتتەۋلەردى تالاپ ەتتى. ويلاۋ ونجىلدىعىنداعى ءبىرىنشى كەزەڭ بۇتىندەي الەمتانۋ يدەياسىنا ارنالدى. تاۋەلسىزدىگىن العان ەل ءۇشىن الەمنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە مادەني كەڭىستىكتى قامتۋعا ۇمتىلىسىمەن بايلانىستى. وسى تۇستا قازاقستاندىق ديالەكتيكالىق لوگيكانى دامىتۋدىڭ, دۇنيەتانىمدىق, ينتەگرالدى فيلوسوفيانىڭ نەگىزدەرى ازىرلەنىپ, شىعىس پەن باتىس ماسەلەسىنە, ەكىنشىدەن, ەۋرازيالىق فەنومەندى زەرتتەۋگە كوڭىل بولىنە باستادى. وسى باعىتتا ماتەريالدار توپتاماسى جارىققا شىقتى. ەۋرازيا كونتەكسىنىڭ پايدا بولۋى ادامداردى بىرىكتىرۋ يدەياسىمەن بايلانىستى بولدى. ول ەۋروپا جانە ازيا ەلدەرىن عانا ەمەس, ەۋرازيالىق رۋحانياتتى قامتيدى. 2003 جىلى اكادەميك جابايحان ءابدىلدين فيلوسوفتاردى رۋحانياتتى زەرتتەۋگە شاقىردى. ول «جان تەورياسى» قاجەت دەپ اتاپ ءوتتى. ۇشىنشىدەن, وسى رۋحانيات ماسەلەسىنە ارنالىپ, بۇگىنگى كۇنى جان-جاقتى زەرتتەلىپ كەلەدى. وسى كەزدە عالىمداردىڭ ەتيكا جوباسى ازىرلەندى. اسىرەسە قازاقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى فيلوسوفياسى زەرتتەلدى. وسىلايشا, وتاندىق فيلوسوفيا بولاشاققا قادام باسىپ, ول تەوريالىق تۇرعىدان عانا ەمەس, قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا كورىنىس بەردى.
تاۋەلسىز قازاقستان فيلوسوفياسىنىڭ قازىرگى زامانعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىنە ينستيتۋتتىڭ فيلوسوفيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك نۇرمۇراتوۆ سيپاتتاما بەردى. ەڭ باستىسى, فيلوسوفيانىڭ مەملەكەتتىك تىلدە جازىلىپ, قازاق تىلىندە سويلەۋى ماڭىزدى. فيلوسوفيا قوعامعا دۇنيەتانىم, دانالىق رەتىندە, تانىمنىڭ ءبىر ادىستەمەسى رەتىندە تانىس بولۋى كەرەك. «سالادا قانداي جەتىستىككە جەتتىك, قالاي دامىپ كەلەدى؟» دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە وي تاستاعان سەرىك نۇرمۇراتوۆ «وتاندىق فيلوسوفيا تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە ءبىرشاما شيرىقتى, كوپتەگەن ماسەلەنى ايقىنداي باستادى. سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق فيلوسوفيانىڭ ورنى بولەك», دەپ اتاپ ءوتتى. بۇگىندە ۇلتتىق فيلوسوفيانى دۇرىس تۇسىنبەيتىندەر بار. نەگىزىندە ۇلتتىق فيلوسوفيا بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك, دەموگرافيالىق, مادەني ورتادا جۇيەلەنەدى. وزىندىك رۋحاني كەلبەتىن تانىتۋى ءتيىس. كانت, گەگەلسىز نەمىس فيلوسوفياسى تانىلار ما ەدى. ولار فرانتسۋزدىڭ, اعىلشىننىڭ فيلوسوفياسىنا, اريستوتەل, پلاتونعا سۇيەنە ءبىلدى. دەسەك تە, نەمىس حالقىنىڭ تابيعاتىن, پسيحولوگياسىن, رۋحاني بايلىعىن, ءداستۇرىن جيناقتاپ الەمگە جارقىراتتى. ۆلاديمير سولوۆەۆ پەن نيكولاي بەردياەۆتى مىسالعا الار بولساق, ولار ورىس حالقىنىڭ رۋحاني بايلىعىنا زەر سالدى. بۇدان ۇلتتىق فيلوسوفيا الەمدىك فيلوسوفيانى جارقىراتا كورسەتە الاتىن قوزعاۋشى كۇشكە تەڭ ەكەنىن كورەمىز. ال ونىڭ وزەگىن ەتنوفيلوسوفيا قۇرايدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءبىراز تۇلعالارىمىزدى تانىتا الدىق. بۇل ءبىر قۇپتارلىق ءىس دەيتىن بولساق, وتىز جىلدىق كەزەڭ العاشقى باسپالداق ىسپەتتى. ال الداعى كەزەڭدە تەرەڭدەتىلگەن, سالىستىرمالىقتى باسشىلىققا الاتىن قادامدار قاجەت. الەمگە رۋحاني بايلىعىمىزدى تانىتۋدا فيلوسوفيالىق مادەنيەتتى, ويلاۋدى دامىتۋ – ۋاقىت تالابى. دانالىعى بار حالىق تەرەڭ ويلى, ساپالى حالىققا اينالۋى كەرەك. ال ول جارقىن بولاشاعىمىزدى ايقىن بەدەرلەيتىن بولادى.
قازاقستان فيلوسوفياسىنداعى ترەندتەر, ماسەلەلەر جانە بولاشاعىن قوزعاي وتىرىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى ىشىندە كۇردەلى كەزەڭدەردەن وتكەندىگىن ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى ناتاليا سەيتاحمەتوۆا نەگىزگە الدى. «قۇندىلىقتار, عىلىم پاراديگمالارى وزگەرىسكە ۇشىرادى. بۇرىنعى جازىلعاندار, ماركستىك-لەنيندىك, تاريحي جانە ديالەكتيكالىق ماتەرياليزم, اتەيستىك قاعيدالار جاپپاي سىنعا الىندى. وسىلايشا, فيلوسوفيادا يدەولوگيالىق ۆاكۋم پايدا بولدى. وسىنداي تۋربۋلەنتتى فيلوسوفيالىق شىندىق جاعدايىندا بۇرىنعى كوگنيتيۆتى قاعيدالار, ادىستەمەلەر مەن عىلىمي نەگىزدەردى قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. الايدا قىسقا مەرزىم ىشىندە مۇنى قالاي جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن ەدى؟ سوندىقتان بۇعان دەيىن جازىلعان ەڭ ۇزدىك ەڭبەكتەردى ساقتاپ قالۋ قاجەتتىگى تۋدى. كەڭەستىك فيلوسوفيا – بۇتىندەي ينتەللەكتۋالدى ويدىڭ فەنومەنى, ونىڭ بارلىعىندا توتاليتاريزم سيپاتى بار دەپ ايتا المايمىز», دەيدى ناتاليا سەيتاحمەتوۆا. فيلوسوفيا وسى سالادا ەڭبەك ەتكەن عالىمدار ءومىرىنىڭ مانىنە اينالدى. ولاردىڭ ارقاسىندا فيلوسوفيالىق ماتريتسالار قۇرىلىپ, جاڭا باعىتتار پايدا بولدى. بۇگىنگى فيلوسوفيانىڭ ەرەكشەلىگى ىلگەرىندى جانە دەموكراتيالىق باعىت ۇستانىپ وتىرعان الەۋمەتتىك جانە مادەني قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەنىمەن بايلانىستى.
ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىندەگى فيلوسوفيانىڭ وزەكتىلىگىنە ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت بەكجان مەيرباەۆ توقتالىپ ءوتتى. «ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتە بىرنەشە ونجىلدىقتىڭ مادەني, الەۋمەتتىك-ساياسي احۋالىن بەينەلەۋگە قابىلەتتى فيلوسوفيالىق ءبىلىم بەرۋ ءداستۇرى وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا قانات جايا باستادى. «فيلوسوفيا» ماماندىعى بويىنشا باكالاۆرياتتىڭ العاشقى باعدارلامالارى قازۇۋ-دا اشىلدى. قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە العاشقى ماگيستر-فيلوسوفتار ۋنيۆەرسيتەت ديپلومىن 1998 جىلى الدى. 2010 جىلدان باستاپ بۇل وقۋ ورنى فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) دارەجەسىن الۋعا جەتەلەيتىن دوكتورانتۋرا باعدارلامالارىن ۇسىنىپ كەلەدى. فيلوسوفيالىق ءبىلىم, قانشالىقتى ىرگەلى بولسا دا, تولىق ماعىناسىندا ماماندىقتى يگەردىم دەپ ايتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. فيلوسوفيا الدىندا تۇرعان مىندەتتەر دۇنيەتانىمدىق سيپاتتا. ەگەر فيلوسوفيا كلاسسيكالىق انىقتاما بويىنشا ويعا ەنگەن ءداۋىر بولسا, وندا بۇل وي ءبىزدىڭ شىندىق پەن رۋحانياتىمىزدى بەينەلەيدى. بۇگىنگى فيلوسوفيا, قوعامداعى ءبىلىم, عىلىم, ەتيكا جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ىرگەلى ماسەلەلەرىن شەشەدى. دەموكراتيالىق قوعامدا فيلوسوفيا ەركىن رەفلەكسيا رەتىندە دامي الدى, ول – تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى.
الماتى
