ول – رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى لەكتەگى اراب ءتىلىنىڭ مامانى, شىعىستانۋشى عالىم. تاشكەنت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇزدىك وقىپ ءجۇرىپ, 1963 جىلى كسرو جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى داماسك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا بولگەن جالعىز ورىندى سايلاۋ باتىرشا- ۇلى جەڭىپ الىپ, سيريادا العاشقى كەڭەستىك ستۋدەنت بولدى. اعانىڭ ايتۋىنشا, ۇلى دالانىڭ ءابۋ ناسىر ءال-فارابي جانە باسقا دا ءبىلىم ىزدەگەن جاستارى باعداتقا, شامعا بارىپ وقىپ, عىلىممەن اينالىسقان. قازاق اۋىز ادەبيەتىندە, حيسسالاردا, حالىق ەرتەگىلەرىندە ءجيى ايتىلاتىن شام – وسى داماسك شاھارى. ءسويتىپ, تاعدىر سايلاۋ اعانى بۇل قيانعا سالعان جازمىش ونى جەرلەسى, ەكىنشى اريستوتەل دەپ اتالعان ۇلى ۇستاز ءال-فارابي ىزىمەن داماسكىگە تەگىن جولىن تۇسىرمەگەن سياقتى. ول – كەڭەس زامانىندا ۇلى عالىم باباسىنىڭ باسىنا بارىپ دۇعا وقىعان العاشقى قازاق.
حالىقارالىق قارىم-قاتىناس سالاسىنداعى العاشقى قادامىن س.باتىرشا- ۇلى 1964 جىلى قازاق شەتەلدەرمەن دوستىق جانە مادەني بايلانىستار قوعامىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى رەتىندە باستادى. 1965-1967 جىلدارى قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. وندا ديپلوماتيالىق قابىلەتىن كورسەتە ءبىلدى, كوپ شەتەلدىڭ دەلەگاتسيالارىن الماتىدا قابىلداپ, ونىڭ ىشىندە يران شاحى موحاممەد رەزا پەحلەۆيمەن كەزدەستى. ول 1967 جىلى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى جولداماسىمەن ماسكەۋدەگى كەڭەس وداعى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جوعارى ديپلوماتيالىق مەكتەبىنە (بۇگىندە ديپلوماتيالىق اكادەمياعا) تىڭداۋشى رەتىندە قابىلداندى. كەڭەستىك كادر جۇيەسىندە ديپلوماتيا سالاسىنداعى جاۋاپتى قىزمەت از ۇلتتار وكىلدەرىنە سيرەك بۇيىراتىن. ناقتىلاي ايتقاندا, كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا قازاق ديپلوماتتارى نەكەن-ساياق, ساۋساقپەن سانارلىقتاي بولاتىن.
جوعارى ديپلوماتيالىق مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, س.باتىرشا- ۇلىن اراب جانە فرانتسۋز تىلدەرىنىڭ مامانى رەتىندە الجير رەسپۋبليكاسىنداعى كەڭەس وداعى ەلشىلىگىنە ءۇشىنشى حاتشى ديپلوماتيالىق قىزمەتىنە جىبەرەدى. وندا جاس ديپلومات ءوز قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى. سونداي-اق ول قازاقستاننىڭ الجيردەگى مادەني كۇندەرىن وتكىزۋگە بەلسەنە قاتىستى. دەلەگاتسيا قۇرامىندا قازاق كسر وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى ك.ايمانوۆ, اتاقتى ارتىستەر ب.تولەگەنوۆا, ە.حاسانعاليەۆ, ءا.ەسقاليەۆ ت.ب. ونەر مايتالماندارى بولدى. قازاق ونەرىن اراب جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىستىرۋدا س.باتىرشا- ۇلى دا ءوز ۇلەسىن قوستى.
ديپلوماتيالىق قىزمەتپەن قاتار, ساكەڭ عىلىمي جۇمىسپەن دە شۇعىلداندى. 1973 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ول كەزدە جابىق مەكەمە بولعان ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىندا قورعادى. 1993 جىلى پلەحانوۆ اتىنداعى حالىق شارۋاشىلىق ينستيتۋتىندا «يندۋسترياليزاتسيا ەكونوميكي ستران سەۆەرنوي افريكي (الجير, ەگيپەت, ليۆيا, ماروككو, تۋنيس)» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى.
ول كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنا قايتىپ كەلىپ, 1978-1981 جىلدارى ارالىعىندا كونگوداعى كەڭەس وداعى ەلشىلىگىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولدى. شەتەلدەگى جاۋاپتى قىزمەتتەر وعان الەمنىڭ تىنىسىن ۇعىنۋعا, ءوز ەلىنىڭ كەلەشەگىن وزگە ەلدەرمەن سالىستىرىپ, دۇنيەنى تاني بىلۋگە ايقارا جول اشتى. حالىقارالىق تاجىريبەسى بار ديپلومات كەڭەس وداعى ىدىراعاندا عانا ەلىمىز دەربەستىك الاتىنىنا كوزى جەتەدى. س.باتىرشا- ۇلى 1990 جىلى 3 ماۋسىمدا قازاق كسر پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆپەن كەزدەسەدى. كەڭەس وداعى داعدارىستى باستان كەشىپ وتىرعانىن, ۇلتتىق مۇددەنى ويلاستىرۋ كەرەكتىگىن بىلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ بولاشاعىن ويلاپ, ديپلومات س.باتىرشا- ۇلىنا: «بۇنداي جاعدايدا سىرتقى ساياساتتاعى تاجىريبەڭدى ەسەپتەپ سەنى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ تاعايىندايمىن, حاراكەت جاسا», دەپ ايتادى.
1990-1993 جىلدارى ساكەڭ قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە تاۋەلسىزدىك ءۇشىن بەلسەندىلىك تانىتتى جانە جاس مەملەكەتتى حالىقارالىق ارەناعا شىعارۋدا تياناقتى دا ابىرويلى ەڭبەك ەتتى.
قازاق ديپلوماتياسى 1990 جىلى مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى جانە تاۋەلسىزدىك جاريالاۋ جونىندەگى قۇجاتتاردى دايىنداۋعا زور ۇلەستەرىن قوستى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بۇل ماڭىزدى قۇجاتتارعا ءوز تاراپىنان «قازاقستاننىڭ شەت ەلدەرمەن ساياسي, ساۋدا جانە مادەني بايلانىستار جاساۋىنا وزىندىك قۇقىعى بار ءارى ءبىزدىڭ ەل دۇنيەجۇزىندەگى قازاقتاردىڭ اتامەكەنىنە ورالۋىنا جاعداي جاسايدى» دەگەن تارماقتى ۇسىندى. س.باتىرشا- ۇلى موڭعولياعا ەكى رەت رەسمي ساپارمەن بارىپ, 50 مىڭنان استام قازاقتىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىنا قول ۇشىن بەرىپ, مۇمكىندىك تۋعىزدى. قازاق مەملەكەتىن كۇشەيتۋگە شەتتەگى قانداستارىمىزدىڭ ورالۋىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى زور ەكەنىن ديپلومات ەرتە ءتۇسىندى.
تاۋەلسىزدىك الماي تۇرىپ-اق, 1991 جىلى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ شەشىمىمەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى س.باتىرشا- ۇلى سەنەگالدىڭ استاناسى داكار قالاسىندا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ سامميتىنە قازاقستاننىڭ اتىنان تۇڭعىش رەت قاتىسادى. ال كورشى ءتورت مۇسىلمان ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى «يسلام» دەگەن سوزدەن شوشىپ, سەنەگالداعى سامميتكە بارۋدان باس تارتتى. يران پرەزيدەنتى رافسانجاني ءوزىنىڭ ۇشاعىمەن بىرگە قازاقستان وكىلىن تەگەراننان داكارعا الىپ بارادى. وسى ءساتتى پايدالانىپ ساكەڭ وننان استام شەتەل دەلەگاتسيا باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, ولارعا قازاقستان تۋرالى مالىمەت بەرەدى جانە پرەزيدەنتتىڭ تاۋەلسىزدىك جاريالاۋ جونىندەگى ويىن جەتكىزەدى. 1991 جىلى 10 جەلتوقسان كۇنى ارنايى شاقىرۋ بويىنشا ساكەڭ جانە ازەربايجان دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى اللاحشۇكۇر پاشازادە تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعىت وزالمەن كەزدەسكەندە ەۋروپا تىلدەرىندە سويلەسۋدەن باس تارتىپ, ورتاق قازاق-ازەربايجان-تۇرىك تىلدەرىندە اڭگىمە بولادى. ءبىزدىڭ ديپلوماتتان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك الۋ تۋرالى ويىن ەستىگەن ت.ءوزال قۋانىپ, تۇركيا ءبىرىنشى بولىپ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىندايتىنىن ايتتى. شىنىندا دا, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتارى رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان سوڭ, جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە انكارادان تۇركيا رەسپۋبليكاسى قازاق كسر-ءنىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىندايتىنىن جانە ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتۋعا دايار ەكەنىن مالىمدەدى.
1991 جىلى 16 جەلتوقساندا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن جۇرگىزىپ, الەم ەلدەرىمەن تەڭ قۇقىلى بايلانىس ورناتۋ ديپلوماتتارعا جۇكتەلدى. جاس مەملەكەتتى الەمدىك قوعامداستىققا مويىنداتۋ جانە حالىقارالىق ۇيىمدارعا كىرۋ مىندەتىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ت.سۇلەيمەنوۆ جانە ونىڭ ورىنباسارى س.باتىرشا- ۇلى ويداعىداي اتقاردى. بۇل – قازاق ديپلوماتياسىنىڭ ەرەكشە سىنالعان كەزى ەدى. ەكونوميكا توقىراۋعا ءتۇستى, كەڭەستىك يمپەريادان قالعان يادرولىق قارۋ بار. ەسكى جۇيە كەلمەسكە كەتىپ, جاڭا جۇيە قالىپتاسۋى وڭاي بولعان جوق. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇرامى شاعىن ەدى, شەتەلدىك تاجىريبەسى, ديپلوماتيالىق دارەجەسى بار ادامدار از بولدى. سول سەبەپتەن كەڭەس وداعىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە جۇمىس ىستەگەن ءبىر توپ قازاق ديپلوماتى ەلگە شاقىرىلدى. ولاردىڭ مينيسترلىك قۇرامىن قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەگىن ساكەڭ جوعارى باعالايدى.
س.باتىرشا- ۇلى ءبىر سۇحباتىندا بوستاندىق جولى تۋرالى بىلاي دەيدى: «قازاقستاننىڭ سىرتقى بايلانىسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن 1991 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك جاريالانباي تۇرىپ-اق, ماسكەۋمەن ساناسپاي اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەردى الماتىعا شاقىرىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىس جاساۋعا كەلىستى».
وسى كەزدەسۋدى جاقسى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن س.باتىرشا- ۇلى اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دج.بەيكەردەن العىس حات الادى. بۇل حاتتا دج.بەيكەر مىرزا الماتىعا شۇعىل ساپارىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا ءمينيستردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ساكەڭنىڭ ەرەكشە كۇش سالىپ, ناقتى ءرول اتقارعانىن ءارى كەلىسسوزدىڭ ءساتتى وتۋىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن شىنايى ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى.
مينيسترلىكتىڭ باسىنا كەلە سالىسىمەن ساكەڭ قازاق كسر-ءنىڭ بۇۇ-عا مۇشە بولۋ ماسەلەسىن كوتەرەدى. ول 1990 جىلعى 6 قازاندا «لەنينسكايا سمەنا» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا بۇۇ-عا مۇشە بولۋعا تولىق قۇقىلى دەگەندى اشىق ايتادى. مىسال رەتىندە بۇۇ-عا رەسەي فەدەراتسياسى, ۋكراينا كسر-ءى, بەلورۋسيا كسر-ءى مۇشە بولعانىن كەلتىرەدى. ال وداق قۇرامىندا بولعان ون بەس رەسپۋبليكانىڭ بارلىعى كەڭەس وداعىن قۇرۋ تۋرالى شارت بويىنشا تەڭ قۇقىلى. سوعان قاراماستان گازەت رەداكتورى كۇمان كەلتىرىپ: «كازاحستان پولنوپراۆنىي چلەن وون: فانتازيا يلي رەالنوست؟» دەپ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارىن «فانتازەر» دەپ جازدى. الايدا ديپلوماتتىڭ ايتقانى اقيقات بولىپ, قازاقستان 1992 جىلعى 2 ناۋرىزدا بۇۇ-عا تولىق مۇشە بولىپ كىردى.
س.باتىرشا- ۇلى 1991 جىلى نيۋ-يورك قالاسىندا وتكەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 46-سەسسيا جۇمىسىنا كسرو دەلەگاتسياسى مۇشەسى رەتىندە قاتىسادى. ول بۇۇ قابىرعاسىندا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن كوكسەگەن سىندارلى ديپلوماتيالىق ارەكەتتەر جاسادى. س.باتىرشا- ۇلى بۇۇ جانىندا تىركەلگەن شەتەل تىلشىلەرىنە ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىن وتكىزەدى. تاسس ءتىلشىسى ەۆگەني مەنكەس ديپلوماتتان سۇحبات الادى. كسرو دەلەگاتسياسى مۇشەسى سايلاۋ اعا بۇۇ قابىرعاسىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن الۋ جانە رەسپۋبليكانىڭ ۇيىمعا كىرۋى تۋرالى ماسەلەسىن اشىق كوتەرەدى. «حالىقارالىق قۇقىققا جانە قازاق كسر كونستيتۋتسياسىنا جانە بۇۇ-نىڭ جارعىسىنا سايكەس, قازاقستان ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە ۇيىمنىڭ تولىق مۇشەسى بولۋىنا قۇقى بار جانە قازاقستان مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيامەن شەكتەلمەي تولىق تاۋەلسىزدىككە بارادى», دەپ تۇڭعىش رەت باتىل مالىمدەمە جاسادى. بۇل سۇحبات تاسس ارقىلى بۇكىل الەمگە تارالدى. نەگىزىندە ول پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتان قازاقستان مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن الاتىنى, سوعان ساي ارەكەت جاساۋ تۋرالى نۇسقاۋ العان بولاتىن. بۇۇ-عا كەڭەس وداعى اتىنان بارا تۇرىپ, ونىڭ بيىك مىنبەرىن پايدالانىپ قازاقستاننىڭ مۇددەسىن كوزدەۋى ساكەڭنىڭ ديپلوماتيالىق ونەردىڭ شەبەرلىگىن جەتىك مەڭگەرگەنىن دالەلدەپ بەردى.
قازاق كسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, كەڭەس وداعىنىڭ بۇۇ-عا كەلگەن دەلەگاتسيا مۇشەسى س.باتىرشا- ۇلى ارنايى ۆاشينگتون قالاسىنا بارادى. ونىڭ سەبەبى اقش بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى, كاۆكاز, ۋكراينا رەسپۋبليكالارىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قولداپ وتىردى. ال قازاقستانعا كەلگەندە اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى ەشقانداي پىكىر بىلدىرمەي وتىرعان ەدى. اقش-تىڭ قازاقستانعا دەگەن كوزقاراسىن انىقتاۋ ءۇشىن ءمينيستردىڭ ورىنباسارى رەسمي تۇردە ۆاشينگتونداعى كەڭەس وداعىنىڭ ەلشىلىگىنەن نوتا جىبەرىپ, مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىمەن شۇعىلداناتىن باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى دجونسونمەن كەزدەسەدى. امەريكالىق ديپلوماتقا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋعا دايىندالىپ جاتىر, سوندىقتان اقش-تان قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن قولداۋدى سۇرانادى. سونىمەن ساكەڭ اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنە كىرىپ رەسمي كەلىسسوز جۇرگىزگەن ءبىرىنشى قازاق بولدى. اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتىن قوسىمشا قاداعالايتىن كونگرەسسكە دە كىرىپ, كونگرەسسمەن دجونستونعا قازاقستاننىڭ ساياساتىن, ورتالىق ازياداعى ونىڭ گەوساياسي ورنىن تولىق ءتۇسىندىرىپ, قولداۋدى سۇرايدى. اقش-تىڭ ديپلوماتى مەن كونگرەسسمەنى جىلى قابىلداپ, قازاقستاننىڭ جوسپارىن جوعارى بيلىككە جەتكىزەمىز دەپ ۋادە بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە الماتىدا ءبىرىنشى بولىپ اقش ءوز ەلشىلىگىن اشتى. ونىڭ رەسمي اشىلۋىن ساكەڭ ءوزى باسقاردى.
تاۋەلسىز مەملەكەت جاريالانعان سوڭ ونى بۇۇ, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار جانە شەت مەملەكەتتەر مويىنداۋى كەرەك. پرەزيدەنت بۇل ماڭىزدى ءىستى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە تاپسىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىر ايدىڭ ىشىندە تاۋەلسىزدىگىمىزدى 40 مەملەكەت, ال ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 100-دەن اسا ەل مويىندادى.
حالىقارالىق جاعدايدى بىلمەيتىن كەيبىر جۋرناليستەر, ساراپشىلار كەڭەستىك يمپەريا ىدىراپ, ونىڭ قۇرامىنداعى ەلدەر جەكە-دارا قالعانىن «تاۋەلسىزدىك بىزگە اسپاننان تۇسكەن سىي», «ەگەمەندىك وڭاي ۋىسقا ءتۇستى» دەپ بۇرا تارتقىسى كەلەدى. دەربەستىككە جەتۋ ءۇشىن عاسىرلار بويى قانشاما ۇلت-ازاتتىق كۇرەس ءجۇردى. بابالاردان ميراسقا قالعان اتامەكەندى ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن تۋعان ەلدى قورعاۋدا تالاي بوزداقتاردىڭ قانى توگىلدى. XX عاسىر باسىندا الاش ارىستارى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسسە, XX عاسىردىڭ سوڭىندا بابالاردىڭ بوستاندىق اڭساعان ۇلى رۋحىن قازاقتىڭ ورىمدەي قىز-ۇلدارى 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە جاڭعىرتتى. دۇنيەدەگى تەڭدەسى جوق قۋاتتى ۇعىم – ازاتتىق , تاۋەلسىزدىك دەپ ەڭىرەگەن ەرلەردىڭ ەرلىگى, 1990-1991 جىلدارى پاتريوتتىق قوعامدىق ۇيىمدار, پارتيالار كۇرەسكە شىقتى, وسىلايشا تاۋەلسىزدىككە قول جەتتى. تاۋەلسىزدىك جولىندا تالماي تەر توككەن قازاق ديپلوماتياسىنىڭ ەڭبەگىن نەگە ايتپاسقا.
ورتالىق ازيادا قۇرىلعان جاڭا مەملەكەتتەرمەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتۋ, ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىك, شەكارا ماسەلەسىن شەشۋ پروبلەماسى تۋىندادى. سوندىقتان 1993 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى تۇڭعىش توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىنە بىلىكتى ديپلومات س.باتىرشا- ۇلى تاعايىندالدى.
س.باتىرشا- ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, تاۋەلسىزدىك جاريالاعان سوڭ ماسكەۋدەن كەلگەن بىلىكتى ديپلومات ءسالىم قۇرمانعوجين جانە بەيجىڭنەن ورالعان قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق كسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارلارى بولىپ تاعايىندالدى. ولار 1992 جىلى 2 شىلدەدە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تۋرالى ۇكىمەتتىڭ جاڭا قاۋلىسىن, ەلشىلەر, ديپلوماتتار تۋرالى زاڭنامالار, ەرەجەلەر دايارلاۋدا جانە شەتەلدەردە قازاقستان ەلشىلىكتەرىن اشۋدا قىرۋار ءىس اتقاردى.
س.باتىرشا- ۇلى وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆكە سەنىم گراموتاسىن قازاق تىلىندە سويلەپ, جازباشا دا قازاق تىلىندە تاپسىرعان ءبىرىنشى ەلشى بولدى. سول كەزدەن باستاپ ءبىزدىڭ ەلشىلەر دە ديپلوماتيا الاڭىندا انا تىلىندە سويلەۋدى ۇلگى تۇتتى.
وزبەكستاندا ەلشى بولىپ قىزمەت اتقارعاندا سايلاۋ اعا قازاق دياسپوراسىمەن بايلانىستى كۇشەيتتى. وزبەكستاندا قازاقتىڭ دارىندى ازاماتتارى كوپ بولاتىن. مىسالعا, وسى ەلدەگى قازاق زيالىلارىن, وقىمىستىلارىن ەلگە تارتتى. ولاردىڭ ىشىندە وزبەكستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن ارحيتەكتور, قازاقستاننىڭ ەلتاڭباسىن جاساعان جانداربەك مالىبەكوۆ, وزبەكستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن ارحيتەكتور, قازاق حالقىنىڭ حاندارى, بيلەرى جانە باتىرلارىنىڭ العاشقى پورترەتتەرىن سالعان سۋرەتشى ءا.بۇحارباەۆ سىندى تۇلعالار بولدى. قازىر ج.مالىبەكوۆ نۇر-سۇلتان قالاسىندا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ارحيتەكتۋرا ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەيدى. ءا.بۇحارباەۆ بۇگىندە الماتى قالاسىنىڭ جانىنداعى رايىمبەك اۋىلىندا ەڭبەك ەتۋدە. ولارعا قازاقستان ازاماتتىق پاسپورتىن قولدان تاپسىرعان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز بولدى.
قازاقستان مەن وزبەكستان شەكاراسىن بەلگىلەۋ كۇردەلى دە قيىن ماسەلە بولدى. ەلشى شەكارانى بەكىتۋدە تاباندىلىق تانىتىپ, بۇرىنعى چەرنياەۆكا, قازىرگى «جىبەك جولى» بەكەتىنە بارىپ, ءوز اياعىمەن شەكارانى تۇگەل ارالاپ شىعىپ, الماتىعا حابار جەتكىزىپ وتىردى. ۇكىمەتارالىق دەلەگاتسيا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ەكى جاق مامىلەگە كەلىپ, شەكارا بەكىدى.
سايلاۋ اعا 1997-2002 جىلدارى قازاقستاننىڭ يزرايلدەگى ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشىسى جانە ءبىر مەزگىلدە قازاقستاننىڭ پالەستيناداعى ارناۋلى وكىلى قىزمەتىن اتقاردى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتتارىن پالەستينا بيلىگىنىڭ ليدەرى ياسير ارافاتقا تاپسىرىپ, ءبىزدىڭ ەل پالەستينا حالقىنىڭ بوستاندىعىن قولدايتىنىن جەتكىزدى. 1999 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكىنشى رەت پالەستيناعا رەسمي ساپارىندا سايلاۋ باتىرشا- ۇلى كەزدەسۋدى ۇيىمداستىردى. سول جىلداردا تاياۋ شىعىستا جۇمىس ىستەۋ قاۋىپ-قاتەرگە تولى ەكەنىن سەزىنە تۇرا تاجىريبەلى ديپلومات وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ ەل مۇددەسىن مۇلتىكسىز قورعادى. قانشا قيىن ساتتەر بولسا دا, مينيسترلىكتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداپ, مالىمەت جينادى.
ديپلوماتيالىق قىزمەتپەن قوسا ساكەڭ انا ءتىلىمىز ءۇشىن دە تاباندى كۇرەسىپ كەلە جاتقان ازامات. ول مەملەكەتتىك ءتىلدى ديپلوماتياعا ەنگىزۋدى قولعا الادى. ول 2007 جىلى سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مارات ءتاجيننىڭ قابىلداۋىنا كىرىپ, قازاق تىلىنە قاتىستى كەلەلى ۇسىنىستار جاسايدى. قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ەنگىزۋدى, قۇجات اينالىمىن, ەلشىلىكتەردە نوتانىڭ قازاق تىلىندە جۇرگىزىلۋىن سۇرايدى. ونىڭ بۇل ۇسىنىسىن مينيستر م.ءتاجين وڭ قابىلداپ, سودان باستاپ سىرتقى الەممەن حات-حابار الىسۋ سيپاتى انا تىلىمىزدە جۇرگىزىلەدى. بىرنەشە شەت ءتىلىن بىلەتىن ديپلوماتتار اۋەلى ءوز ءتىلىن قۇرمەتتەۋى قاجەت. ساكەڭنىڭ ۇسىنىسىمەن ديپلوماتيالىق كاسىبي مەرەكەنى اتاپ ءوتۋدى سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر مينيستر م.ءتاجين ەنگىزدى.
بۇگىندە س.باتىرشا- ۇلى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. ول حالىقارالىق قاتىناستار سالاسى ماماندارىن دايارلاۋعا بەلسەندى اتسالىسۋدا. قازاق تىلىندە العاش رەت ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتارعا ارنالعان «ديپلوماتيالىق قىزمەت جانە حالىقارالىق قاتىناستار» اتتى وقۋلىق (2011 ج.) جازدى. تۇڭعىش رەت بۇۇ-نىڭ جارعىسىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ شىعاردى. «تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ديپلوماتيا» ەسسە-ديالوگ كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى 2017 جىلى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ديپلوماتياسى: قالىپتاسۋى, دامۋى جانە پەرسپەكتيۆالارى» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ اياسىندا ءوتتى. كونفەرەنتسياعا قاتىسقان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ر.ۆاسيلەنكو ءوز سوزىندە س.باتىرشا- ۇلى ءوزىنىڭ تەرەڭ ءبىلىمى مەن جان-جاقتى بىلىكتىلىگىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن نىعايتۋعا ەڭبەك ءسىڭىردى, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ۇلەس قوستى, دەپ باعا بەردى. ونىڭ ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ديپلوماتيالىق قىزمەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىن الدى.
ەلباسى ن. نازارباەۆ: ء«سىز – قالتقىسىز قاجىرلى ەڭبەگى وسىنداي بەرىك ىرگەگە ورىلگەن ورەلى جاننىڭ ءبىرىسىز. وسىناۋ قيىندىعى كوپ جولدا جانىمدا وزدەرىڭىزدەي زامانداستارىمنىڭ بولعانىن مەن ماقتان ەتەمىن», دەپ ساكەڭنىڭ ەڭبەگىن اتاپ ءوتتى. ال پرەزيدەنت ق.توقاەۆ: ء«سىز, بىلىكتى ديپلومات رەتىندە تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىن سارابدال جۇرگىزۋگە اتسالىسىپ, ءوزىڭىزدىڭ ايرىقشا قابىلەتىڭىزدى تولىق كورسەتە ءبىلدىڭىز. كاسىبي شەبەرلىگىڭىز, پرينتسيپشىلدىگىڭىز جانە تاباندىلىعىڭىز ءتارىزدى بىرقاتار قاسيەتتەرىڭىزدىڭ ارقاسىندا لايىقتى قۇرمەتكە بولەندىڭىز», دەپ جوعارى باعالادى.
بۇگىندە ول جاس بۋىن ديپلوماتتارعا باعدار بەرىپ, دارىستەر وقىپ, عىلىمي جەتەكشىلىك ەتەدى. سونىمەن قاتار سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ شتاتتان تىس كەڭەسشىسى, «ديپلومات ءنازىر تورەقۇل ۇلى» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى. قازاقتان شىققان بەلگىلى تاريحشى «قادىرعالي بي جالايري» حالىقارالىق قورى پرەزيدەنتىنىڭ ورىنباسارى. ساكەڭ رەسەيدىڭ افريكا ينستيتۋتىنىڭ قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى. كوپتەگەن مەملەكەتتىك, حالىقارالىق, ۆەدومستۆولىق ناگرادالارمەن ماراپاتتالعان. اتاپ ايتساق, «قۇرمەت» جانە «پاراسات» وردەندەرىنىڭ, ءنازىر تورەقۇلوۆ اتىنداعى مەدالدىڭ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 25 جىل» مەرەيتويلىق مەدالىنىڭ يەگەرى. وزبەكستاننىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ساكەڭدى ەكى ەل اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتۋعا جاساعان ەڭبەگى ءۇشىن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قۇرمەت» گراموتاسىمەن ماراپاتتادى.
بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا بەلسەندى ەڭبەك ەتكەن كورنەكتى ديپلومات سايلاۋ باتىرشا- ۇلىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى. ونىڭ ونەگەلى ءومىر جولىنا قاراپ جاس ۇرپاق رۋحتانىپ, ۇلگى الارى ءسوزسىز.
گۇلسىم ەڭسەپوۆا
