اڭىز ادام

ول تۋرالى, ونىڭ داڭقى تۋرالى ءالى دە تالاي-تالاي تاريحي قىزىقتى دۇنيەلەردىڭ جازىلارى حاق. ويتكەنى, تالعات اعا بيگەلدينوۆ – ەلدىڭ ۇرانىنا اينالعان حالىق باتىرى, شامشىراعى, ماقتانىشى. دەگەنمەن دە, ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا باتىر اعامىزدىڭ وتكەن ءومىر جولىنا ءبىر شولۋ جاساپ قويعاننىڭ ايىبى بولا قويماس. بايقاپ وتىرسام, ءار جىلدار كەزەڭىندە ول كىسىمەن جۇزدەسكەن, سۇحبات العان, سىرلاسقان ساتتەردىڭ ءوز عاجايىپ قىزىقتارى مەن جاس ۇرپاققا ۇلگى بولار اسەرلى اڭگىمەلەر جيىنتىعى قۇرالىپ قالىپتى. اجەپتاۋىر وي يىرىمدەرى ءتۇزىلىپتى. بۇل جولعى اڭگىمەنى ونىڭ قالاي اسكەري ۇش­قىش بولعانىنان باستا­عاندى ءجون سانادىم... ءومىر قىزىق. سول كۇنى... پىشپەكتەگى اەروكلۋب­تىڭ ەڭ ۇزدىك, ەڭ شى­مىر, اسا قابىلەتتى, وتە شاپشاڭ جاس ورەنىنىڭ بولاشاقتا ۇشقىش بولۋ-بولماۋ تاعدىر-تالايى قىل ۇشىندا تۇردى. ساراتوۆتىڭ اسكەري ۇشقىشتار مەكتەبىنە ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەپ, قابىلداپ جاتقان كوميسسيا بيگەلدينوۆكە كەلگەندە, ايتەۋىر, قىرسىق­تى دا قالدى. قاتارلاستارىنان وق بويى وزىق تۇراتىن شاكىرتىنىڭ ساراپتان وتە ال­ماعانى جانىنا باتسا كەرەك, جاتتىقتى­رۋشىسى شىر-پىر بولىپ اراعا ءتۇستى, بىراق كوميسسيا بەت باقتىرمادى. سول تۇس­تا 17 جاسار قايسار جىگىت شەگىر كوز كو­ميس­سيا توراعاسىنىڭ الدىنا ەكى اتتاپ بارىپ “بارلىق سىناقتان ءوتتىم, مەنى سوندا نە ءۇشىن قابىلدامايسىزدار؟” دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قويادى عوي. جانارى جالت ەتە تۇسكەن تۇيعىن جاستىڭ توسىن مىنەزىنە سەلت ەتپەگەن كوميسسيا توراعاسى: – سەنى پىشپەكتەگى ەڭ اتاقتى بايدىڭ بالاسى دەيدى عوي!.. – دەپ قىسقا قايىردى. ونىسىمەن قويماي تالعاتتىڭ اياعىنداعى جىرتىق باتىڭكەسى مەن بۇتىنداعى تىزەسى جامالعان كونەتوز شالبارىنا كوز ءسۇزىپ: “وزدەرى كوزبوياۋعا كەلگەندە شەبەر-اق” دەپ مىسقىلمەن تۇيرەيدى. نامىستان جارىلارداي بولعان “باي بالاسى” ۇيگە قاراي قۇستاي ۇشادى. كەلە سالا اكەسىنىڭ الدىنا وتىرا قالىپ: ء“سىزدىڭ ءبىز تاقىر كەدەيمىز دەگەنىڭىز قايدا, اتا؟” – دەپ جەر تەپكىلەپ ال جىلاسىن جاس تالعات. ءمان-جايعا قانىققان جاقىپبەك اقساقال العاشىندا اجەپتاۋىر ءابىرجىپ, كۇيگەلەك­تەنىپ قالادى دا, سويتە ءجۇرىپ ۇيدەگى بار بۋىنشاق-تۇيىنشەكتەردى اسىعىس اقتارىپ, ىشىنەن ءبىر جاپىراق سارى قاعازدى سۋى­رىپ الادى: – ول ناداندارعا مىنا قاعاز­دى اپارىپ بەر, كوزدەرىن اشىپ وقىسىن! جەتكىنشەك جەلدەي ەسىپ اەروكلۋبقا جەتىپ كەلسە, كوميسسيا بار ءىسىن ءبىتىرىپ, قاي­تۋعا ارەكەت جاساپ جاتىر ەكەن. سارى قاعازدى توردە وتىرعان الگى دوكەيدىڭ تۋرا ءوز قولىنا ۇسىنادى. “مىنە, مەن بايدىڭ بالاسى ەمەسپىن!” دەگەن بالاقايدىڭ قى­ران داۋسى شاڭق ەتكەندە, ساراتوۆتان كەلگەن قوناقتار ابدىراپ قالادى. تالعات اعامىزدىڭ اسقان باتىرلىققا العاشقى قادامى ءدال وسى جەردە ءپىش­پەكتە (بىشكەكتە), اەروكلۋبتىڭ اۋلا­سىن­دا, كوميسسيانىڭ الدىندا باستاۋ العان شىعار, بالكىم!؟. سودان نە كەرەك, تەز ارادا ءبىر جاپىراق قاعازدى كوزبەن شولىپ شىققان كوميسسيا باسشىسى ورنىنان تۇرىپ كيتەلىن تۇزەيدى دە, ۇستەلدىڭ ۇستىمەن سىرعىتىپ, ارىپتەستەرىنە بەرەدى. اتاسى بەرگەن قۇپيا قاعازدىڭ قۇدىرەتىن ايتسايشى, كوميسسيا ءتۇپ-تۇگەل ورىندا­رىنان كوتەرىلىپ, ەكى وكپەسى دامىل تاپپاي القىنىپ, ماڭداي تەرى جىلتىراپ تۇرعان بالاڭ جىگىتكە, ءبىراۋىزدان: “كۋرسانت بيگەلدينوۆ تالعات, جولعا دايىندال!” دەپ بۇيرىق بەرەدى. ساراتوۆتا باستالعان اسكەري ۇشقىش­تىق ءىلىم ورىنبورداعى اسكەري اۆيا­تسيالىق ۇشقىشتار مەكتەبىندە جالعاستى. 1943 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ مايدانعا كىردى. ءا دەگەننەن كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى س.پ.پوشيۆالوۆتىڭ ەس­كادريلياسىندا ۇشقان جاۋجۇرەك جاس كوپ ۇزاماي كومانديردىڭ ورىنباسارى بولدى. اسكەري ۇشقىش تالعات بيگەلدينوۆ مايدانعا كىرگەن العاشى كەزەڭنەن باستاپ, ۇلى وتان سوعىسى تاريحىنىڭ جاڭا پا­راقتارى جازىلا باستادى... الگى ءبىر جاپىراق قولحات-قاعاز تۋرالى تالعات اعام ماعان 75 جاسقا تولعان مە­رەي­تويىنىڭ قارساڭىنداعى ەكەۋارا اڭگى­مەدە: “بالام, بۇرىن ەشكىمگە اشپاعان سىرىم ەدى...” دەپ ايتقان ەدى. ول كىسىنىڭ 70-كە كەلگەندەگى ايتقان قىزىقتى-قىزىق­تى ەستەلىك اڭگىمەلەرىن دە ۇمىتا قويعان جوق­پىن. ءوزى ەكى مارتە باتىر اعامىزدىڭ دا ءوز باسى ەرەكشە ءپىر تۇتقان, ءتىپتى, تا­بىن­عان دەيىكشى, مايدانداس ءبىر قازاق ۇش­قىش بولىپتى! ءيا, ءيا, ول شىندىق! بەي­بىت ومىردە تالعات اعامىزدىڭ وتباسىمەن ارا­لاسىپ-قۇرالاسىپ تۇرعان اتاقتى ماي­دانگەر اسكەري ۇشقىش, پولكوۆنيك قۇ­بايىس الياروۆ تۋرالى العاش سوندا ەستى­گەن ەم. تالعات اعامىزدىڭ سول ارىپتەسى تۋ­رالى اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ ماساتتانىپ, ماق­تانىپ ايتقان اڭگىمەلەرىن تىڭداعانمىن... قىزىعى سول, ۇشقىش بولۋعا تۇساۋىن كەسكەن قۇپيا سارى قاعازدىڭ سىرىن تال­عات اعانىڭ ءوزى دە ورىنبورداعى اسكەري ۇشقىشتار مەكتەبىن بىتىرگەندە, مايدانعا اتتانار ساتتە ءبىر-اق بىلگەن. بىلدەي شتۋر­موۆيك-ۇشقىش دەگەن مانساپپەن بىرگە ومىرباياندىق ءىس-قاعازدارىن قولىنا ۇستات­قاندا قۇجاتتاردىڭ اراسىنان ءوزىنىڭ تاعدى­رىن شەشكەن تىلدەي قولحاتقا كوزى تۇسپەي مە؟! وندا بىلاي دەپ جازىلىپتى. “مەن, تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ باس قولباسشىسى ميحايل فرۋنزە, جۇسىپبەك پەن جاقىپبەك ەسىمدى مالشىلاردان 12 مىڭ باس قوي-ەشكى, 500 باس ءىرى قارا, جىلقى مەن تۇيەنى ءوز اتىما تۇتاستاي قابىلداپ الدىم. قولى.” ايتپاقشى, تالعات اعامنىڭ تاپايدىڭ تال تۇسىندە “قىرعىز” اتانىپ كەتۋىنە دە ءدال سونداي, ءيا, ءدال وسىنداي, تىلدەي قولحات-قاعاز سەبەپشى بولعان. ول تۋرالى ءسال كەيىنىرەك ايتارمىن... * * * نەبارى 22 جاسىندا التىن جۇلدىزدى كەۋدەسىنە قاداپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان تالعات جاقىپبەك ۇلى بيگەلدينوۆتىڭ 23 جاسىندا ەكىنشى مارتە باتىر بولعانى بارشامىزعا تاريحتان ايان. جاس جىگىتتىڭ وجەتتىگى, كوزسىز باتىلدىعى, ارىپتەستەرىنىڭ الدى بولۋى ونىڭ اتا-باباسىنان قانىنا سىڭگەن قادىرلى قاسيەتى ەكەنى داۋسىز. دەگەنمەن ۇشقىر ۇشاققا مىنە سالىپ, “اتويلاپ” قول استىنداعى ەسكادريليا قىراندارىن باستاپ جاۋعا لاپ قويۋ ناعىز ەرلىكتىڭ ۇلگىسى دەسەك تە, ءدال سول ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلە سالماسى بەسەنەدەن بەلگىلى! اقي­قاتىن ايتساق, ارداقتى دا اسىل اعامىز­دىڭ ناعىز قازاقتان شىققان باتىر ەكە­نىن جۇزدەگەن باقىلاۋشىنىڭ كوز ال­دىن­دا دالەلدەپ, قازاقشا ايتقاندا با­تىر­لىقتى “قولدارىنان ج ۇلىپ العا­نىنا” مەنىڭ كوزىم الدەقاشان جەتكەن. ول بىلاي. تالعات اعام ەڭ الدىمەن ۇشاققا وتىرىپ كوككە كوتەرىلگەن ساتتەن باستاپ, وق پەن وتتىڭ وتىندە ءجۇردى. سەبەبى, ول ۇشقىش-شتۋرموۆيك قانا ەمەس, ارناۋلى ماق­ساتتاعى بارلاۋ ەسكادريلياسىنا جە­تەكشىلىك ەتكەن. تالعات بيگەلدينوۆ باس­قار­عان توپ مايدان شەبىندە جەردەگى اۋىر زەڭبىرەك پەن تانكىگە, جاياۋ اسكەرگە جول ار­شىپ بەرىپ وتىرعان. ونسىز كەڭەستىك ءاس­كەر العا قاراي ءبىر قادام دا ادىمىن اش­پاق ەمەس. ەندى ءبىر ەسكەرەر جايت سول, ار­ناۋ­لى ۇشاق مىنگەن ەرەكشە قىزمەتتەگى ازاماتتار, كەيدە ءتىپتى پولك كومانديرىنىڭ دە ءوزى ارا-تۇرا تالعاتتان باستاپ بارلىق ۇشقىشتاردىڭ اسپانداعى “قىزمەتىن” تەكسەرەتىن مىندەتى بولعان. ەرەكشە ماقساتتاعى ەسكادريليا كومان­ديرى تالعات بيگەلدينوۆتىڭ “يل-2” ۇشاعىنىڭ بورتىندا اركەز 4 رەاكتيۆتى سنارياد, 600 كيلوگرامدىق بومبا, تانكىگە قارسى اتاتىن ەكى زەڭبىرەك پەن ەكى پۋلە­مەت وق-دارىسىمەن تيەلىپ ساقاداي-ساي دايىن تۇراتىن. تالعات اعامنىڭ: “بۇل ۇشاقتى جەردەگىلەر “ۇشاتىن تانك” دەۋى بەكەردەن بەكەر ەمەس, جاۋ تۇگىلى “گۇر” ەتىپ ۇشا جونەلگەندە ءوزىمىزدىڭ ازاماتتار­دىڭ زارە-قۇتى قالماي قورقىپ, ءۇرپيىسىپ قالاتىن,” دەپ وسى كۇنگە دەيىن قىزبالانا ك ۇلىپ ەسكە الۋىنىڭ وزىندە ۇلكەن سىر جاتسا كەرەك-اۋ! قاراپايىم اريفمەتيكالىق ەسەپكە جۇگىنسەك, سول “ۇشاتىن تانكىمەن” جاۋ شەبىنە كەمى 80 رەت كىرىپ, ودان امان شىعۋ كەرەك. جاۋ شەبىنە وتكەن سوڭ, ارينە, قۇر اينالىپ جانارماي جاعىپ ۇشىپ قايتپايسىڭ عوي. جاۋ شەبىنە كىرگەندە الگى ۇشاقتىڭ بويىنداعى بەس قارۋدى “كادەگە” جاراتۋ شارت. ءارى قارشا بوراعان وق پەن سناريادتان امان-ەسەن اۋەجايعا ورالىپ كەلۋگە مىندەتتىسىڭ!.. كەم دەگەندە, اسا قاۋىپتى 300 جاۋ نىسانىنىڭ كوزىن جويۋ شارت! سوندا عانا توسىڭە “التىن جۇلدىز” تاعاسىڭ! ال ەندى ءبىزدىڭ تالعات اعامىزدىڭ “ە, ارۋاقتاپ” جاۋ شەبىنە كىر­گەندەگى ءاربىر ءىس-ارەكەتى مايدان دالاسىن­داعى باسشىلاردان تىس, ءتىپتى, كرەملگە, ستالينگە دەيىن جەتىپ جاتاتىن. ارينە, مايدان دالاسىنىڭ داقپىرتى ءبىر باسقا, بارشا باقىلاۋشى قالاي دەگەندە دە ەڭ الدىمەن قولداعى بار مالىمەت-دەرەككە سۇيەنەدى ەمەس پە!؟ تالعات اعامىزدىڭ ۇشا­عىندا قارۋ-جاراقتىڭ الگى ايتقان قۋات­تى ارسەنالىمەن بىرگە “كوزى قىراعى” فوتواپپارت ورنالاستىرىلاتىن. ۇشقىش جاۋ نىسانىنا جەر باۋىرلاي جەتىپ كەلىپ, قارۋلاردىڭ تيەگىن (گاشەتكاسىن) باسىپ قالعاندا فوتواپپاراتقا دا ء“تىل” ءبىتىپ, بەينەدەرەك جيناي باستايدى. جەردەگى جويقىننىڭ بار بەينەسى تاسپاعا ىلىنە بەرەدى, ىلىنە بەرەدى... مۇندايدا ۇشقىش ءوز مىندەتىن, فوتواپپارات ءوز مىندەتىن ات­قا­رادى! اەرودرومعا ورالعان سوڭ ارناۋلى قىزمەتتەگىلەر ۇشاقتان فوتواپپاراتتى سۋىرىپ الىپ, ۇشقىشتىڭ ەڭبەگىن سارا­لاپ, “ەسەپتەيدى”. وسى ارادا باتىر اعا­مىز­دىڭ ەرلىگىنە سۇيسىنبەسكە ءلاجىڭ جوق! ول جەردەگى وت ويناتقانى بىلاي تۇرسىن, اسپانداعى جەكپە-جەك ايقاستا جاۋدىڭ 7 ۇشاعىنىڭ كوزىن جويعان. ءبىر مارتە ءوز ۇشاعى وتقا ورانىپ, اپات بولعان. امان قالعان. بىراق, سوندا دا جاۋ شەبىنە جەر باۋىرلاپ ۇشۋىن توقتاتپاعان. تالعات اعامنىڭ ارتىن الا 250-گە جەتەر-جەتپەس جاۋ نىسانىن تالقانداعان تالاي-تالاي ورەندەر كەۋدەسىنە قوس-قوستان التىن جۇل­­­دىز تاقتى. ماسكەۋ جاعالاعاندا­رى­نىڭ ءبىرتالايى اۆياتسيا مارشالى اتاندى. ال, تالعات اعام “ەشتەن كەش جاقسى” دەگەن ەمەس پە, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا, جاسى 70-كە تولعاندا, ياعني 1992 جىلدىڭ 5 تامىزىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ جارلىعىمەن وزىنە وتە لاي­ىق­تى اۆياتسيا گەنەرال-مايورى اتاعىن الدى. سوعىستان سوڭ تالعات اعامىز ماسكەۋ­دىڭ جوعارى اسكەري اۋە اكادەمياسىن ءبىتىردى, ۋكراينادا اۆياتسيالىق سىناق پولكىندە قىزمەتىن جالعاستىردى. ول ءاي­گىلى “ميگ” اسكەري ۇشاقتارىنىڭ ومىردەن ورنىن ەندى تاۋىپ جاتقان تۇسى ەكەن. 1956 جىل بولسا كەرەك. جاپ-جاڭا ۇشاق جەردەن زىرقىراي كوتەرىلگەن. شتۋرۆالدا وتىرعان كەڭەس وداعىنىڭ ەكى مارتە باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ! كەنەت, باتىردىڭ كوز الدىندا ۇشاق­تىڭ تۇمسىعىنان وت شىعىپ, الاپات جارىلىس بولدى... ودان ارعىسى ەسىندە جوق. اۋرۋحانادا ءبىر-اق كوز اشتى. ۇشاقتىڭ ساۋ تام­تىعى قالماپتى! “قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجال­دى ولەدى” دەگەن. قاراعاي­دىڭ باسىنا سالبىراپ ءىلىنىپ قالعان قازاق باتىرىنىڭ ج ۇلىنىنا زاقىم كەلىپ, ءبىر­نەشە قابىرعاسى سىنىپتى. تالعات بيگەلدينوۆ اسكەري ۇشاقپەن سول “ميگ” اپاتى­نان سوڭ ءبىرجولاتا قوشتا­سادى. مىنا قىزىققا زەر سالىڭىز, مىنا بايلانىس پەن ۇندەستىككە نازار اۋدا­رىڭىز! تالعات اعا ەرلىگىنىڭ رۋحىمەن وسكەن الەمگە تا­نىمال سىناقشى-ۇشقىش توق­تار اۋباكىروۆ كەيىن ءاس­كەري وندىرىسكە سول كىلتي­پاندى “ميگ” ۇشاعىنىڭ 50 ءتۇرىنىڭ تۇساۋىن كەسىپ, دۇ­رىس­تاپ, جونگە ساپ بەردى. بى­لايشا ايتقاندا, باتىر اعاسىنىڭ ء“وشىن” قايتاردى... * * * مەملەكەت قايراتكەرى جۇ­ماباي شاياحمەتوۆتىڭ ەكىنشى حاتشى كەزى بولسا كەرەك. سول كىسى ءبىر كۇنى ماسكەۋدىڭ تەمىرجول ۆوكزا­لىندا ەرەكشە ءبىر شىعارىپ سالۋ سالتا­نا­تىنىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. كەۋدەسى وردەن-مەدالعا تولى, ونىڭ ۇستىنە ەرەكشە قوس التىن جۇلدىز تاققان باتىر جىگىتتى دۋىلداي قاۋمالاعان توپقا جاقىندايدى. بارىپ امانداسادى. “جول بولسىن, باۋى­رىم, قايدا؟” “الەي بول­سىن, قىر­عىزستانعا!” ء“سىز وسى قازاق ەمەسسىز بە؟” ء“يا... قازاقپىن!” ەل باس­شىسى قۇشاعىن ايقارا اشىپ, باتىردى باۋىرىنا باسادى! ەلگە دەرەۋ تەلەفونوگرامما جونەل­تى­لەدى. قىرعىزستاننىڭ استاناسى فرۋنزەنى بەتكە العان قازاق باتىرى مىنگەن پوي­ىز­دى العاش اقتوبە تۇرعىندارى ەرەكشە سال­تاناتپەن قارسى الادى. حالىق كوپ جي­نالىپ قازاق باتىرىن دارىپتەگەن ميتينگى وتەدى. ءدال وسىنداي شارا ودان كەيىن شالقار ستانساسىندا, باسقا دا ءىرىلى-ۇساق­تى ستانسالاردى قوسپاعاندا قىزىلوردا مەن شىمكەنتتە, تاراز بەن لۋگوۆويدا وتەدى. پويىز لۋگوۆويداعى جول ايرى­عىنان فرۋنزەگە بۇرىلماي توتەلەي شۋعا ءبىر توقتاپ, قازاقستاننىڭ استاناسى الماتىدان ءبىر-اق شىعادى. قازاق باتىرى تۋعان وتانىنىڭ استاناسىمەن العاش رەت سوعىستان كەيىن وسىلاي قاۋىشادى. ءاري­نە, توي تارقاعان سوڭ تالعات بيگەلدينوۆ ءوزى ءوسىپ-ونگەن پىشپەگىنە جول تارتادى. “سول شاياحمەتوۆ كەيىن فرۋنزەگە ار­نايى ءبىر ۆاگون جىبەرىپ بۇكىل وتبا­سى­مىزبەن الماتىعا قوناققا شاقىردى, –دەيدى تالعات اعامنىڭ ءوزى. – جاقىپبەك اتام مەن تۋعان اپكەم ءبارىمىز كەلدىك. مەن الماتىدا ءبىرجولا قالىپ قويدىم دا, جاقىندارىم بىشكەككە كەرى قايتتى.” ...قازان توڭكەرىسى الدىندا اقمولا وڭىرىندە عاليباي ەسىمدى الپاۋىت باي بولعان دەيدى. اعايىندى جۇسىپبەك پەن جاقىپبەك الگى بايدىڭ مالىن باعادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە ەلدە ازامات سوعىسى باس­تا­لىپ جانى قىسىلعان عاليباي: ء“جۇ­سىپبەك, جاقىپبەك! سەنەرىم سەندەر عانا. مىنا مىڭعىرعان مالدى تۋرا پىشپەككە قاراي ايداڭدار, مەن سەندەردى سول جەردەن توسىپ الامىن”, دەيدى. بۇرىندارى ونداعى مال بازارىنا ءتورت ت ۇلىكتى تالاي-تالاي ايداپ اپارىپ جۇرگەن اعايىندى قوس جىگىت بايدىڭ ءسوزىن ەكى ەت­پەي, پىشپەكتى بەتكە الادى. 1922 جىلدىڭ كۇزگە سالىم كەزى. تالعات اعامىزدىڭ ءوز ايتۋىنشا, ول سول ساپار ۇستىندە دۇنيەگە كەلىپتى. نەشە كۇن, نەشە ءتۇندى ارتقا تاستاپ, دىتتەگەن جەرگە جاقىنداعاندا مالدى قوردايدىڭ اسۋىنا ءيىرىپ تاستاپ, اعايىندى ەكى جىگىت شاپقاننان شاۋىپ وتىرىپ پىشپەككە كەلەدى. عالي­بايدى سۇرايدى. ەشكىم بىلمەيدى. ابىر-سابىر جۇرت. سويتسە, بۇل جەردە كەڭەس وكىمەتى ورناپ قويىپتى. ەسكى تانىستاردان سۇراپ بىلسە, باس ساۋعالاعان عاليباي الدەقاشان قىتاي اسىپ كەتكەن ەكەن. كەدەي بايعۇسقا بايتال تۇگىل, باس قايعى. جانتا­لاسا ءجۇرىپ, قالاداعى وكىمەتتىڭ ەڭ دوكەيىن تاۋىپ الادى. تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ باس قولباسشىسى ميحايل فرۋنزە اعاي­ىندى ەكى جىگىتكە جاقسى ماراپات كورسەتەدى. باستارىنا قىزىل جۇلدىزدى “بۋدەننوۆكا” تۇماعىن كيگىزىپ, قولدارىنا ءبىر-ءبىر ۆينتوۆكا بەرەدى. قولحات جازىپ, ءوزىنىڭ كومەكشىسىمەن تانىستىرادى. كومەكشى ولارعا “كەڭەس اسكەرى ءۇشىن مەن سۇراعان مال باسىن بوساتىپ تۇرىڭدار” دەگەن ءوتىنىش ايتادى. ودان ارعى “باي بالاسى” تۋرالى وقيعا وقىرمانعا ءمالىم... قوس جۇلدىزدى باتىردىڭ ماسكەۋدەگى جوعارى اسكەري اۋە كۇشتەرىنىڭ اكادە­ميا­سىندا وقىپ جاتقان كەزى. ءبىر كۇنى سوكپ ورتالىق كوميتەتىنەن شاقىرتۋ الادى. بارسا: “جدانوۆقا كىرىڭىز”, – دەيدى. حاتشىنىڭ قابىلداۋىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى قازاقباەۆ پەن ونىڭ سونداي قىزمەتتەگى قىرعىزستاندىق ءارىپ­تەسى وتىر ەكەن. اڭگىمە تالعات بيگەل­دينوۆتىڭ تۋعان جەرىن ايعاقتاۋ توڭىرەگىندە بولادى. ەكى جاق باتىردى بولىسە الماي ابدەن ابىگەرگە تۇسەدى. جدانوۆ قازاق­باەۆقا بۇرىلادى: “قانداي ءۋاج ايتاسىز؟” “بيگەلدينوۆتىڭ بۇكىل تۋىسقان-باۋىرلارى قازاقستاندا, ونىڭ قازاق جەرىندە – اقمولا وڭىرىندە تۋعانىن, قازاق ەكەنىن سولار ايتىپ وتىر”, دەيدى. جدانوۆ: “ونىڭىزدى راستايتىن قاعاز كانە؟ قا­زاقباەۆ: “سوڭىرا الىپ كەلەمىز” جدانوۆ: “سوڭىرا دەگەن بولمايدى.” سول ارادا قىرعىز كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءتورا­عاسى: “مىناۋ ءبىزدىڭ قۇجات”, دەيدى. اراب ارپىنەن حابارى جوق جدانوۆ: “مۇ­نى كىم جازعان؟” دەمەي مە. قىرعىز جو­عار­عى كەڭەسىنىڭ توراعاسى: “مۇنى جەرگى­لىكتى مولدا جازعان, مولدا...” دەيدى. ءسوي­تىپ, وسى ءبىر اۋىز سوزبەن تالعات اعامىز “قىر­عىزعا” اينالادى. وسىلايشا, قىر­عىز­دار ەل استاناسى فرۋنزەگە (قازىرگى بىشكەككە) ەكى مارتە كەڭەس وداعى باتى­رىنىڭ تۋعان جەرىنە قويىلاتىن قولا بيۋست ورناتۋ مارتەبەسىنە قول جەتكىزەدى. * * * الماتىدا اباي داڭعىلىمەن جول تارتقان جولاۋشى مەنمۇندالاپ تۇراتىن رەسپۋبليكالىق تسيرككە ءبىر كوز سالماي وتپەيدى. تسيركتىڭ توبەسىندەگى ەرەكشە كۇمبەزدى تالعات بيگەلدينوۆتىڭ سالدىر­عانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەس... ۋكرايناداعى “ميگ” وقيعاسى-اپا­تى­نان قاتتى زاقىمدانعان وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اۆيا­تسياسىنا باسشىلىق قىزمەتكە اۋىستى. ول كەزدە الماتىدان ماسكەۋگە ۇشاتىن “يل-12” قوس موتورلى ۇشاعى جولاي قونا جاتىپ, دىتتەگەن جەرىنە ءبىر جارىم كۇندە جەتەتىن. ماسكەۋگە اسىققان ۇكىمەت باسشىلارى تاشكەنت ارقىلى ۇشاتىن. ىسكە كىرىسكەن كەزدەن بويىن نامىس بۋعان قازاق باتىرى بار بەدەلىن سالىپ ماسكەۋدەگى “اەروفلوت” عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا كۇنى بۇگىنگى الماتى اۋە­جايى­نىڭ جوباسىن سىزدىرتادى. “اينا­لايىن-اۋ, اعاڭنىڭ بەدەلىنىڭ ارقاسى. ايتپەسە, 8 ميلليون سوم تۇراتىن ۇلكەن جوبانى كىم ءبىر تيىنسىز سىزىپ بەرىپ, قولىما ۇستاتادى” دەيدى سول كۇندەردى ەرەكشە كوڭىلدەنىپ ەسكە العان تالعات اعام. ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىندا ءجۇ­رىپ, 1968 جىلى ماسكەۋدەگى ينجەنەرلىك-قۇرىلىس ينستيتۋتىن سىرتتاي ءتامامداپ تاستايدى. قازاقستان قالالارىندا اۋە­جايلاردىڭ جاپپاي سالىنا باستاعانى دا وسى تۇس. ويتكەنى, بۇل كەزدە تالعات اعامىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇ­رى­لىس سالاسىندا باسشىلىق قىزمەت اتقاردى. ...ەل استاناسىنداعى تۇڭعىش رەسپۋب­لي­كالىق تسيركتىڭ توبەسى جابىلماي ءۇڭى­رەيىپ تۇرىپ قالادى. تاپسىرما ورىن­داۋشى روۆەنسك قالاشىعىنداعى (ماسكەۋ وبلىسى) ارنايى جابدىقتار جاسايتىن زاۋىت سوزبۇيدالىققا سالىپ, دايىنداۋ مەرزىمىن كەيىنگە سىرعىتا بەرەدى. سوندا عوي جاۋدان بەتى قايتپاعان باتىردىڭ ارنايى زاۋىتتىڭ ديرەكتورىنىڭ ەسىگىن جۇلقىپ اشىپ, اشۋ­لانا كىرىپ باراتىنى. اعامىزدىڭ جاقسىلاپ تۇرىپ “ورىس­شالاپ” سىباپ سالاتىنداي ءسوز قورى دا, شۇكىر, جەتكىلىكتى. قاتتى قىسىل­عان زاۋىت ديرەكتورى جوسپارداعى بار جۇ­مى­سىن تەجەپ, قازاق تسيركىنىڭ كۇمبەزىن جا­سايدى. وعان قوسا قوس جۇلدىزدى باتىردىڭ كوڭىلىن تاۋىپ, قۇرمەتتەپ جىبەرەدى. وسى ورايدا قارت مايدانگەردىڭ ءوزى ايتقان ءبىر ءسوزىن ەسكە سالا كەتكەننىڭ وعاشتىعى جوق قوي دەپ ويلايمىن. باتىر اعامىز ءبۇي دەيدى: “ۋادە ەتتىڭ بە, ورىندا. ءتىپتى, قازىر دە ءوز ورتامىزدا, جيىن-تويعا كەشىگىپ كەلىپ جاتاتىنداردى تۇسىنبەيمىن. مەن ەڭ الدىمەن ولاردى ءوزىن سىيلامايتىندار دەپ سانايمىن. ۋادە دە ءبىر, بۇيرىق تا ءبىر. ايتىلدى ما, ول دەر ۋاقتىسىندا ورىن­دالۋعا ءتيىس.” ...قىستىڭ كۇنى ەدى. اعاممەن بىرگە “تۇركىسىب” ءساناتوريى ماڭىنداعى ساياجايىنا باردىم. قولىما كۇرەك بەردى, ءوزى دە بىرەۋىن الىپ, ءۇي جاعالاي قىستاپ تۇرعان ارانىڭ ۇياسىنىڭ ءۇستىن جاپقان قالىڭ قاردى كۇرەي باستادىق. قۇلشىنا كىرىسىپ بەرگەنىم دە سول-اق ەدى, باسەڭ داۋىسپەن جەكىرە ايقايلاپ, “ويبايلاپ” تايعاناقتاپ, قاسىما ەنتىگىپ جەتىپ كەلدى. “ويباي, ارالاردى وياتاسىڭ! ولاي كۇرە­مەي­دى, نەمەنە تامنىڭ توبەسىنەن قار كۇرە­گەن­دەي بولىپ... بىلاي, مىنە, بىلاي باياۋلاپ, بايقاپ, قىرناماي...” ك ۇلىپ جىبەردىم. جاساۋراعان كوزىن جەڭىنىڭ ۇشىمەن ءسۇرتىپ جاتىپ, ءوزى دە ال كۇلسىن كەلىپ... بال اراسى قىستىڭ كۇنى ۇيىقتاماي, ۇياسىندا ماناۋراپ, توبىمەن تىزبەك قۇرىپ, شەڭبەر جاساپ, باياۋ قوزعالىپ جاتاتىنىن مەن سوندا العاش سول كىسىدەن ەستىدىم. “قازىر ويانىپ كەتسە ولار دالاعا شىعادى دا, ودان سوڭ ءۇسىپ ولەدى عوي, بەي­شارالار”, دەپ بايەك بولعان ومارتا­شى-باتىرعا تاڭ-تاماشامىن. كۇن جىلىنىپ, جەر قىزىنىپ الماتىدا اعاشتار ءبۇر جارعاندا وسىناۋ بارلىق بال اراسىنىڭ ۇياسىن “نيۆاعا” جەككەن قوس دوڭعالاقتى ارباعا تيەپ, قالادان بالقاش باعىتىن ۇستاپ 300 شاقىرىم جەرگە بارادى. سوندا ارالاردى كۇن كوزىنە شىعارىپ, كوككە “جايادى”. وسىلايشا ەكى اپتادان اسا كۇندى وتكىزگەن ومارتاشى, الاتاۋ ەتەگىندەگى سايا­با­عىنا ارالاردى قايتا اكەلىپ سالادى. “ال­ماتىنىڭ ءتۇتىنىن جۇتتىرماي ادەيى الىسقا “جايلاۋعا” اپارىپ, كۇش-قۋات جي­ناتىپ اكەلەمىن, – دەيدى قارت. – ودان كەيىن بۇلار دا بوي بەرمەي, ءوز بەتتەرىنشە گۇل تەرىپ كەتەدى.” نە دەگەن ەڭبەكقورلىق؟! نەتكەن بايقام­پازدىق! سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە الدەقاشان شىق­قان اعامىز بيىل, اللا جازسا, 5 تامىزدا 88-گە كەلەدى. “مەنىڭ ءدال قازىر مىنا زاماندا ەشبىر الاڭسىز لايىقتى ءومىر سۇرۋىمە ەشكىم دە كەدەرگى جاساپ وتىر­عان جوق. ءومىر دەگەنىمىز – كۇرەس. ءومىر سۇرگىڭ كەلە مە, كۇرەسە ءبىل, كوپ ەڭ­بەك­تەن. ءوز ومىرىمە سونداي ريزامىن. ءويت­كەنى, مەن وسى جاسىما قاراماي شارشا­ماي ەڭبەكتەنەمىن. ۇيدە وتىرمايمىن. ماعان ەشكىم قول ۇشىن بەرىپ جاتقان جوق. مەن دە ەشكىمگە قول سوزىپ وتىر­عا­نىم جوق. ويتكەنى, مەن كوپ ەڭبە­ك­تەنەمىن” – دەيدى ءومىردىڭ بار سىنىن باسىنان وتكەرگەن دانا قاريا. * * * كەشەگى قان مايداندا اسپاننان ءتونىپ جاۋىنىڭ زارە-قۇتىن قاشىرعان باتىر قازاقتىڭ بۇگىنگى بار بولمىسى, بار ءبىتىمى, بار ايتارى وسى. ول جالىنداعان جاستىق شاعىندا ءوزىنىڭ كوزسىز ەرلىگىمەن, ەرەكشە قابىلەتىمەن كوزگە ءتۇسىپ, قان مايداندا ءوزىنىڭ عانا ەمەس كۇللى قازاق حالقىنىڭ اتاعىن شىعاردى, داڭقىن اسىردى. بۇگىنگى وتپەلى كەزەڭدە حالقىنا, قازاعىنا: “سوعىستا جەڭۋ ءۇشىن قانداي كۇرەسسەڭ, بەيبىت ومىردە سولاي كۇرەسە ءبىل” دەيدى. تەك قانا ءوزى ءۇشىن كۇرەسە بىلگەن, تازا ەڭبەكتىڭ ءدامىن تۇشىنعان ادام عانا تازا باقىتتى ءومىر سۇرەتىنىن ەسكە سالادى. باتىر اعا, اڭىز ادامنىڭ ايتقانىنا الىپ-قوسارىمىز جوق. تالعات ءسۇيىنباي. الماتى.