– ءسات بەسىمباي ۇلى, وتانىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ باياندى بولۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى – كۇشتىك قۇرىلىمدار ەكەنى انىق. كەڭەس وداعى ىدىراعان تۇستا جاس مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى قالاي ءجۇردى؟
– جالعىز قازاقستان عانا ەمەس, تمد اۋماعىنداعى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك كەڭەس وكىمەتىنىڭ شەكپەنىنەن شىقتى عوي. ول ۋاقىتتا ءوندىرىس ورىندارى تىكەلەي ماسكەۋگە باعىناتىن ەدى. بۇعان قوسا شەگەندەلگەن شەكارامىز دا بولعان جوق. شەكاراسى بولماسا – مەملەكەت تە بولمايدى. سوندىقتان جاس مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان باستى ماسەلە – شەكارانى بەكىتۋ بولدى. بۇل رەتتە, رەسەيدىڭ وسى شەكارا ماسەلەسىنە جاۋاپتى ورگان باسشىلارى قازاقستانعا ارنايى كەلىپ, كەلىسسوز جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. سول كەزدە رەسەي تاراپى قازاقستاننىڭ شەكاراسىن كۇزەتەيىك دەگەن ۇسىنىس جاسادى. سەبەبى كسرو قۇرامىنان ەندى-ەندى ءبولىنىپ شىققان بىرقاتار مەملەكەت شەكارا كۇزەتىن ناق وسى رەسەي فەدەراتسياسىنا تابىستاعان بولاتىن. مەن وعان كەلىسپەدىم. سەبەبى تاۋەلسىز ەلدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى وسى شەكارا. ونى وزگە مەملەكەتكە كۇزەتتىرىپ قويۋعا بولمايدى. بۇعان رەسەي تاراپى بىردەن كەلىسە كەتكەن جوق. ەندەشە رەسەيدىڭ باتىس شەكاراسىن ءبىز كۇزەتەيىك دەپ قارسى ۇسىنىس تاستادىم. وسى سوزىمنەن كەيىن كورشى مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن قابىل المايتىنىمدى ءتۇسىندى. ءتىپتى وسى ماسەلە تۋرالى ەلباسىنا دا باياندادىم. «بۇل تۋرالى ءوزىڭ نە ويلايسىڭ؟», دەدى. «ەگەمەن ەلىمىزدىڭ شەكاراسىن ءوزىمىز كۇزەتپەسەك, كىم كۇزەتەدى؟» دەپ ەدىم, نۇرسۇلتان نازارباەۆ «وتە دۇرىس» دەپ ءسوزىمدى قوشتادى. ول ۋاقىتتا پرەمەر-مينيستر سەرگەي تەرەششەنكو بولاتىن.
ارينە قاي كەزدە بولسىن شەكارانى بەلگىلەۋ ماسەلەسى اسا قيىن. شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋ دەگەن ۇعىمدار بار. قوس تاراپ شەكارانى الدىمەن كارتاعا, سودان كەيىن بارىپ ناقتى ورنالاسقان جەرىندە بەلگىلەيدى. ماسەلەن, شەكارانى بەلگىلەپ كەلە جاتقان كەزدە قارسى الدىڭنان ءۇي شىعۋى مۇمكىن. سوندىقتان شەكارانى بەلگىلەۋ ماسەلەسى وپ-وڭاي شەشىلە سالعان جوق. ۇلتاراقتاي جەر ءۇشىن تارتىستىق. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى وسى ىسپەتتەس قيىندىقتارمەن ورناعان-دى.
– ەگەمەن ەلدىڭ كۇشتىك قۇرىلىمدارىن قالىپتاستىرۋ كەزەڭىندەگى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى جايلى نە ايتاسىز؟
– نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان كپ وك ءبىرىنشى حاتشىسى بولعانىن بىلەسىزدەر. سول تۇستا قازاق كسر مقك-نىڭ توراعاسى نيكولاي ۆدوۆين ەسىمدى ازامات ەدى. مەن سول كەزدە اتالعان ورگاننىڭ باسقارما باسشىسى ەدىم. توراعادان «ىشكى جاعدايدى جاقسى بىلەسىڭ. سونى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بارىپ باياندا» دەگەن تاپسىرما الدىم. كەلىسىلگەن ۋاقىتتا ءبىرىنشى حاتشىنىڭ كابينەتىنەن تابىلىپ, اسكەري تارتىپپەن ورىسشالاپ «زدراۆيا جەلايۋ! وسىلاي دا وسىلاي كەلىپ تۇرمىن» دەي بەرىپ ەدىم نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ورنىنان تۇرىپ, «اسسالاۋماعالەيكۋم, ساكە» دەپ قازاقى داستۇرمەن امانداستى. ءاپ-ساتتە الگى اسكەري ءتارتىپ جايىنا قالىپ, ۇزىن ۇستەلدىڭ جانىنا جايعاستىردى. «بارلىعىن ايت, جاسىرما» دەدى. كەڭەس زامانىندا مەملەكەت وزگە ەمەس, ءتىپتى ءوز حالقىنا سەنىمسىزدىكپەن قارايتىن ەدى. باسقارما باسشىسى رەتىندە مەن دە كىمنىڭ قالاي جۇمىس ىستەپ جاتقانىن جاقسى بىلەتىنمىن. سول كەزدە ەل تىزگىنىن ۇستاپ تۇرعان تۇلعاعا بۇدان سوڭ قاشان جولىعامىن دەيسىڭ دەگەن وي كەلىپ, بارلىق جاعدايدى جاسىرماي جايىپ سالدىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇندەمەي تىڭداپ وتىردى دا, باياندامامنىڭ سوڭىندا ورنىنان تۇرىپ «بايانداماڭ ءۇشىن راحمەت. كوپ جايتتى جاسىرماي باياندادىڭ. الداعى ۋاقىتتا دا شىندىقتى ايتىپ وتىر», دەپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ەلباسىمەن ەڭ العاش تانىستىعىم وسىلاي باستالدى. وسى جۇزدەسۋدەن سوڭ كوپ ۋاقىت وتپەي نيكولاي ءۆدوۆيننىڭ ورنىنا بولات باەكەنوۆ ەسىمدى ازامات ۇقك-نىڭ باستىعى بولىپ بەكىتىلدى. ال مەن وسى ورگاننىڭ الماتى قالاسى جانە الماتى وبلىسى بويىنشا باسقارما باسشىسى بولىپ تاعايىندالدىم.
قازاق حالقى «جاي ادام پاتشا بولمايدى» دەيدى عوي. راسىمەن دە نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاي ادام ەمەس. كوپ جىل قاتار قىزمەت ەتكەن ادام رەتىندە ايتىپ وتىرمىن مۇنى. ۇقك-نى باسقارعان كەزىم دە بولدى. سول كەزدە ءتۇرلى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەردى جيناپ الىپ «سىزدەر الپاۋىت ەلدەردەگى ارىپتەستەرىڭىزدەن ءبىر مىسقال دا كەم ەمەسسىزدەر», دەپ جىگەرىمىزدى جانىپ, ايبىنىمىزدى اسىرىپ وتىراتىن ەدى. اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, ءتالىم-تاربيەسىن بەرىپ, باعىت-باعدارىن نۇسقاي ءبىلدى. «الدىمىزدا تۇرعان ەڭ نەگىزگى ماسەلە – تاۋەلسىزدىكتەن ايرىلىپ قالماۋ. بابالارىمىز اڭساعان ەركىندىككە ءبىزدىڭ قولىمىز جەتتى. ەندى سونى ۋىسىمىزدان شىعارىپ الماۋىمىز كەرەك», دەپ ۇنەمى ايتىپ كەلدى. بۇل رەتتە, بۇرىن مقك-دا قىزمەت ەتكەنىمدى ەسكەرىپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قانداي ماسەلە بارىن سۇرادى. «مەن كسرو-نىڭ مەكتەبىنەن وتكەن اداممىن. ونىڭ تاجىريبەسىن جاقسى بىلەمىن. الايدا اقش سىندى الپاۋىت ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرگەن دە ءجون بولار ەدى», دەدىم. بىرەر كۇن وتكەن سوڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆ شاقىرىپ الىپ, اقش-قا اتتاناتىنىمدى, بۇل تۋرالى ارنايى كەلىسىم جاسالعانىن جەتكىزدى. سونداعى ماقساتىمىز اقش-تىڭ ارناۋلى ورگانىنىڭ قىزمەتىمەن تانىسۋ بولدى. قاسىما وزىممەن بىرگە تاعى ەكى ازاماتتى قوسىپ بەرىپ, ۇشەۋمىز امەريكاعا تابان تىرەدىك. وسى مەملەكەتتەگى پرەزيدەنتتىڭ كۇزەت قىزمەتىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستىق. وندا ءبىزدى ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ ديرەكتورى روبەرت ۆۋلسي قابىلدادى. شىنىن ايتايىن, اسا جىلى قابىلداۋ بولدى. نەگىزى, ارناۋلى ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرى وزگە ەلدەگى ارىپتەستەرىنە قۇپيالارىمەن بولىسە بەرمەيدى عوي. الايدا بۇل جولى باسقارما ديرەكتورى ونداي ارەكەتكە بارعان جوق. كوپ تاجىريبەسىمەن ءبولىستى. جولعا شىعاردا وزىممەن بىرگە قازاقتىڭ قامشىسىن جانە ارنايى تاپسىرىسپەن ازىرلەنگەن شاعىن كىلەمگە روبەرت ءۆۋلسيدىڭ بەينەسىن بەدەرلەپ, سىيلىق رەتىندە الا بارعان بولاتىنمىن. ونىڭ ءوزى ايتارلىقتاي قيىندىق تۋدىردى. نەگە دەسەڭىز, الدىمەن بارلاۋ باسقارماسى ديرەكتورىنىڭ سۋرەتىن تابۋ كەرەك بولدى. امالسىز قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن ماسكەۋدەگى ءبىر دوسىما ءوتىنىش جاسادىم. ول كەلىسىمىن بەرىپ, سۋرەتتى ۇقك-نىڭ باسشىلىعىنا جىبەرەتىنىن ايتتى. اقىرى وسى قامشىنى روبەرت ۆۋلسيگە تاپسىرىپ تۇرىپ, ونى ءتارتىپتىڭ نىشانى رەتىندە تانىستىرىپ, تابىستادىم. بارلاۋ باسقارماسىنىڭ ديرەكتورى وتە رازى بولدى.
اقش-تا جۇرگەنىمىزدە ەلباسى ۇنەمى حابارلاسىپ, جاعدايدى ءبىلىپ وتىردى. سول كەزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قازاقستانعا روبەرت ءۆۋلسيدى شاقىرساق قالاي بولار ەكەن دەگەن ۇسىنىس جاساپ ەدىم, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز بىردەن كەلىسىمىن بەردى. روبەرت ۆۋلسي دە شاقىرۋدى شىن ىقىلاسپەن قابىلدادى. ءسويتىپ, قازاقستانعا قايتىپ ورالامىز دەگەنىمىزشە 2 بوينگ ۇشاعىمەن بارلاۋ باسقارماسىنىڭ ديرەكتورى دا سوڭىمىزدان كەلىپ قوندى. ەلباسىنىڭ قابىلداۋىندا دا بولدى. الىپ مەملەكەتتىڭ ارناۋلى ورگانىمەن بايلانىسىمىز وسىلاي نىعايا باستادى. مىنە, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەل ەگەمەندىگىن قىزعىشتاي قورىپ, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جولىندا ماڭىزدى قادامدار جاساي بىلگەنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى. ەلباسى ەگەمەن ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەدى. كەيىن وسى تاجىريبە ەسكەرىلىپ, ەلىمىزدە پرەزيدەنتتىڭ كۇزەت قىزمەتى, رەسپۋبليكالىق گۆارديا قۇرىلدى. پرەزيدەنتتىڭ كۇزەت قىزمەتى تەك ەلباسى مەن ۇكىمەت مۇشەلەرىن عانا ەمەس, سونداي-اق ايرىقشا ماڭىزى بار نىسانداردى دا كۇزەتتى.
– ءسىز ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالدىڭىز. جاڭادان قۇرىلعان ارناۋلى ورگاننىڭ جاڭا باسشىسى رەتىندە كادر دايارلاۋ ماسەلەسىندە قانداي قادامدار جاسادىڭىز؟
– ەلىمىز ەگەمەندىك العان جىلدارى ەڭ الدىمەن مامان تاپشىلىعى سەزىلە باستادى. كوشەتىنى كوشىپ, كەتەتىنى كەتىپ جاتقان ۋاقىت قوي. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كادرلارى دايىندالا قويماعان, جوقتىڭ قاسى. نە اسكەري, نە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە مامان دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورنى بولعان جوق. سول تۇستا ءتۇرلى ۋچيليششەلەردىڭ بازاسىندا ارنايى وقۋ ورىندارىن قۇرا باستادىق. ەندىگى قيىندىق – پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ جوقتىعى ەدى. وسى كەزدە كورشى ەلدەردىڭ پروفەسسورلارىن, گەنەرالدارىن ءدارىس وقۋعا شاقىرتتىم. ال قاراماعىمداعى جىگىتتەرگە سول دارىستەردى جازىپ الۋدى تاپسىردىم. سول دارىستەردى كەيىن كىتاپ رەتىندە پايدالانا باستادىق. بۇل ۋاقىتتا رەسەيدەگى فەدەرالدىق قارسى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى سەرگەي ستەپاشين, رەسەي سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى ەۆگەني پريماكوۆ سىندى ارىپتەستەرىمىزبەن وتە جاقسى قارىم-قاتىناستا ەدىك. وسى كەزدە ەۆگەني پريماكوۆ قازاقستاننىڭ بارلاۋشىلارىن تەگىن دايارلايتىنىن جەتكىزدى. ارينە, ءار مەملەكەت ءوز بارلاۋشىسىن ءوزى دايارلاۋ كەرەك قوي. الايدا امالدىڭ جوقتىعىنان ەۆگەني پريماكوۆتىڭ ۇسىنىسىن قابىلداۋعا تۋرا كەلدى. وسىلايشا ەلىمىزدىڭ العاشقى 10 بارلاۋشىسى رەسەيدە دايارلاندى. ال قارسى بارلاۋشىلارىمىزدى سەرگەي ستەپاشين رەسەي مەملەكەتىنىڭ ەسەبىنەن دايارلاي المايتىنىن جەتكىزگەن سوڭ, قاراجاتىن تولەپ وقىتتىق. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا وسىنداي قيىنشىلىقتاردى باستان وتكەردىك.
– كۇشتىك قۇرىلىمنىڭ باسشىسى رەتىندە شەت مەملەكەتتەردىڭ ارنايى ورگاندارىمەن بايلانىس ورناتۋ قانشالىقتى قيىن بولدى؟ ولار جاس مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا تالپىندى ما؟
– تاۋەلسىز ەلدىڭ ارناۋلى ورگانىنىڭ وكىلى رەتىندە وزگە مەملەكەتتەردەگى ارىپتەستەرىممەن تانىستىق جۇمىسى ءار جىلدارى جالعاسىن تاۋىپ جاتتى. اقش-تان سوڭ رەسەيگە, قىتايعا, گەرمانياعا ساپارلادىم. ول ۋاقىتتا قىتايدا قاۋىپسىزدىك قىزمەتى بولعان جوق. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى عانا قىزمەت ەتىپ تۇرعان ەدى. ءدال ءبىز ساپارلاعان ۋاقىتتا ۇقك ىسپەتتى قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگى قۇرىلدى. ونىڭ باسشىلارىمەن دە جولىعىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك. كەيىن 3 ادام بولىپ گەرمانياعا اتتاندىق. وندا ءبىزدى فەدەرالدىق بارلاۋ قىزمەتى پرەزيدەنتىنىڭ ورىنباسارى قارسى الىپ, باستىعىنىڭ قولى تيمەيتىنىن, ءبىرىنشى ورىنباسارى كەزدەسەتىنىن جەتكىزدى. مەن بۇل كەزدەسۋدەن باس تارتتىم. «قازاقستان قاتارداعى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى ەمەس. گەرمانيا سەكىلدى ۇلكەن مەملەكەت. مەن سول مەملەكەتتىڭ ارناۋلى قىزمەتىنىڭ باستىعىمىن. ديپلومات ەمەس, اسكەري ادام بولعان سوڭ تۋراسىن ايتامىن. فەدەرالدىق بارلاۋ قىزمەتىنىڭ پرەزيدەنتىمەن كەزدەسە المايتىن بولساق كەرى قايتامىز», دەپ سالەم جولداپ جىبەردىم. ارادا جارتى ساعاتقا جۋىق ۋاقىت وتەر-وتپەستە وزگە ادام كەلىپ, ورىنباساردىڭ دۇرىس جەتكىزبەگەنىن ايتىپ اقتالعان بولدى. باسشىسىنىڭ ەرتەسىنە ەكى-اق ساعات ۋاقىتى بار ەكەن. ەكى ساعات ارتىعىمەن جەتەتىنىن جەتكىزدىم. اقىرى گەرمانيانىڭ فەدەرالدىق بارلاۋ قىزمەتىنىڭ پرەزيدەنتى كونراد پورتسنەرمەن جۇزدەستىك. قارىم-قاتىناسىمىز وتە جاقسى بولدى. كەلىسىلگەن ەكى ساعاتىمىز ۇمىت قالىپ, كەشكە دەيىن اڭگىمەلەستىك. بارلىق ماسەلەنى شەشتىك. شەشىپ قانا قويماي, سول كەزدە دۇنيە جۇزىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعداي جاساپ, تىكەلەي تەلەفون ارقىلى بايلانىس ورناتتىق.
ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ەلىمىزدە بۇرىن ءتۇرلى سەبەپتەرمەن 1 ملن-عا جۋىق نەمىس حالقى مەكەندەدى. كسرو ىدىراعان سوڭ ولار دا ءوز وتانىنا اسىقتى. الايدا اتاجۇرتىنا ورالعانداردىڭ كەيبىرى وسى ەلدىڭ ارناۋلى ورگانىنا بارىپ بۇرىن رەسەيدىڭ, ەندى قازاقستاننىڭ بارلاۋشىسى ەكەندەرىن ايتىپتى-مىس. ونى كەي جۋرناليستەر ءىلىپ اكەتىپ, كوپىرتىپ كوپ دۇنيە جازدى. وسى جاعداي ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىنا زيان تيگىزۋى دە بەك مۇمكىن ەدى. مىنە, وسى ماسەلەنى دە كونراد پورتسنەرمەن بىرگە وتىرىپ شەشتىك. گەرمانيانىڭ فەدەرالدىق بارلاۋ قىزمەتىنىڭ پرەزيدەنتى ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن بىردەن ۇعىنىپ, ول تاقىرىپقا ودان سوڭ قايتىپ ورالعان جوقپىز. ەڭ باستىسى, وسى وقيعا ەكى ەل اراسىنا سىنا قاعۋعا جول بەرمەدى. وسىنداي جۇزدەسۋلەر كەيىن فرانتسيادا, ۇلىبريتانيادا جالعاسىن تاۋىپ, اتالعان ەلدەردەگى ارىپتەستەرىممەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ورناتتىق.
– ەل ەگەمەندىگىنىڭ بىردەن-ءبىر نىشاندارى – تۋ, ەلتاڭبا جانە پرەزيدەنتتىڭ شتاندارتى. وسى نىشانداردى ءبىر كەزدەرى الماتىدان بۇگىنگى ەلوردا تورىنە ءوزىڭىز جەتكىزگەن ەدىڭىز. وسى جونىندە نە دەيسىز؟
– وقيعا بىلاي بولدى. ەلباسى وزىنە شاقىرىپ, ەل استاناسى ەسىلدىڭ بويىنا كوشىرىلەتىنىن جەتكىزدى. ماعان جۇكتەلگەن مىندەت اتاعان نىشانداردى امان-ەسەن ەلوردا تورىنە الىپ كەلۋ ەدى. وزدەرىڭىز جاقسى بىلەتىندەي, ءاربىر اسكەري پولكتا, ديۆيزيادا ءوزىنىڭ جالاۋى بولادى. اسكەري قۇرىلىم ودان ايرىلىپ قالسا, ونى بىردەن تاراتىپ جىبەرەدى. مۇنداي قاعيدا ءتىپتى ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە دە بولعانى بەلگىلى. سوندىقتان ماعان جۇكتەلگەن مىندەت اسا جاۋاپتى بولدى. ءدال وسى تۇستا ءبىر ماسەلە پايدا بولدى. ەلورداعا جەتكىزىلەتىن نىشانداردى بارىپ قاراپ ەدىم, ەلتاڭبانى كوتەرۋگە ەكى جىگىت تۇرماق, ءتورت جىگىتتىڭ شاماسى جەتپەيدى ەكەن. اسا اۋىر. ال ەرتەسىنە رامىزدەرمەن رەسمي قوشتاسۋ شاراسى جوسپارلانعان. ەندى قايتپەك كەرەك؟ ىلە-شالا ونىڭ اۆتورى جانداربەك مالىبەكوۆتى شاقىرتىپ, ەلتاڭبانىڭ كوشىرمەسىن جاساپ بەرۋىن ءوتىندىم. جانداربەك مالىبەكوۆ جاعدايدى ءتۇسىنىپ, بىرەر ساعاتتا ەلتاڭبانىڭ دالمە-ءدال كوشىرمەسىن ازىرلەپ بەردى. ال تۇپنۇسقانى ءبىر ۆزۆود جاۋىنگەرمەن بىرگە پويىز ارقىلى ەلورداعا جىبەردىك. ەڭ باستىسى, ەلتاڭبانىڭ كوشىرمەسىن ەكى سارباز ەش قيىندىقسىز كوتەرىپ, ورتاعا الىپ شىقتى. سەبەبى كوشىرمەنىڭ سالماعى تۇپنۇسقاعا قاراعاندا الدەقايدا جەڭىل بولاتىن.
ەلدىگىمىزدىڭ نىشاندارى ەلورداعا امان-ەسەن جەتكىزىلگەن سوڭ, ەل استاناسىندا ۇلان-اسىر توي بولدى دەسەم دە بولادى. اقساقالدار اق باتاسىن بەرىپ, حالىق ىستىق ىقىلاسىن جاۋدىردى. سالتاناتتى تۇردە تۋدى, ەلتاڭبانى الىپ جۇردىك. مىنە, قاستەرلى نىشاندارىمىزعا قاتىستى وسىنداي ساتتەر ويىمدا قالعان.
– قورعانىس ءمينيسترى بولعان كەزىڭىزدە ارميانىڭ كۇش-قۋاتىن نىعايتۋ ماقساتىندا قانداي قادامدارعا باردىڭىز؟
– 1999 جىلى قورعانىس ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعان سوڭ ءۇش اي بويى ەلىمىزدەگى اسكەردىڭ جاعدايىن زەرتتەدىم. گەنەرالدارمەن عانا تىلدەسپەي, سەرجانت, ستارشيناعا دەيىن تانىستىم. اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ تۇرمىس جاعدايىنان باستاپ, جاتىن ورنىنا دەيىن نازارعا الدىم. كەڭەس وداعى كەزىندە سان قيلى ساياسات بولدى عوي. ماسەلەن, بىردە جاۋ اقش دەسە, ەندى بىردە ىرگەدەگى قىتاي دا جاۋ اتانىپ شىعا كەلەتىن. سوعان بايلانىستى, ەل شەكاراسى قىتايعا ءتيىپ تۇرعان سوڭ, اسكەرىمىزدىڭ باسىم بولىگى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا شوعىرلانعان ەدى. ەسەسىنە, قازبا بايلىققا تولى كاسپي ماڭايىندا بىردە-ءبىر سارباز جوق. ءدال سول تۇستا اۋعانستاندا قيىن جاعداي ورىن الىپ جاتقان. ال وڭتۇستىك وڭىردە سول كەزدەگى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ 1 بريگاداسىنان باسقا (15 مىڭ ادام) ەشقانداي قۇرىلىم بولمادى. سوندىقتان كۇن تارتىبىندە سولتۇستىك-شىعىستاعى اسكەردى وڭتۇستىك وڭىرگە كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە تۇردى. وسى ماسەلە تۋرالى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزگە بايانداپ ەدىم, «اسكەردى اكەلۋىن الىپ كەلەسىڭ عوي. الايدا وسى ارەكەتىمىز تۋرالى كورشىلەر نە ويلايدى؟ سوعىسقا ازىرلەنىپ, جاۋلاپ الۋدى ويلاپ وتىر دەپ توپشىلاۋلارى دا مۇمكىن عوي», دەدى ەلباسى. «وندا, وڭتۇستىك, شىعىس, باتىس, ورتالىق سىندى ءتورت وكرۋگ قۇرايىق», دەگەن ۇسىنىس ايتتىم. بۇعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ رۇقساتىن بەردى. ارينە, وكرۋگ قۇرىلعان جەردە اسكەريلەر بولادى. اسكەريلەر بولاتىن بولسا, جەرگىلىكتى حالىققا دا جۇمىس ورىندارى بۇيىراتىن ەدى. ول ۋاقىتتا تۇرمىس اۋىر بولدى عوي. وسىلايشا ەلىمىزدە ءتورت وكرۋگ قۇرىلعان.
حالىقتىڭ عانا ەمەس, اسكەري ادامداردىڭ دا تۇرمىسى تۇزەلە قويماعان كەز ەدى. ۇيات تا بولسا ايتايىن, ساربازدار تاماققا دا, اسكەري فورماعا دا جارىماي جاتقان ۋاقىت قوي. وسى تۇستا ەلىمىزدەگى پرەزيدەنت جانىنداعى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسى ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ الدىندا ەلباسى ماعان قارۋلى كۇشتەردى رەفورمالاۋ جونىندە بايانداما جاساۋدى تاپسىردى. جيىنعا بۇرىننان ىستەپ كەلە جاتقان ەكى گەنەرالدى ەرتە كەلدىم. ءسويتىپ, بايانداما بارىسىندا قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرىن رەفورمالاۋدان بۇرىن, قايتا جاساقتاۋ, قايتا قۇرۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدىم. «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, جاستاردى اسكەرگە شاقىرۋىن شاقىرامىز عوي. الايدا ولار ەكى جىلدان سوڭ ۇيلەرىنە ءبىر وق اتپاي قايتىپ ورالادى. سەبەبى وق جوق. اۆياتسيانىڭ 98%-ى, ارتيللەريا مەن تانكتەردىڭ 98-99%-ى قاڭىراپ بوس تۇر», دەدىم. سول كەزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا كوزى جەتكەن سوڭ مەملەكەتتىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 1%-ىن قارۋلى كۇشتەرگە بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بارلىق ماسەلە وسىلاي شەشىلدى.
– ەلباسى ءبىر سوزىندە «بىزگە سانى جاعىنان شاعىن, بىراق زامانعا ساي قارۋ-جاراقپەن جابدىقتالعان, جوعارى ۇتقىر, ءبىلىمدى, ەگەمەن ەلىمىزدى قورعاۋ مۇددەسى ءۇشىن كەز كەلگەن جاعدايدا ءتۇرلى ءىس-قيمىلعا دايار ارميا قاجەت» دەگەن ەدى. وسىنداي ارميا بار ما بىزدە؟
– وسىدان 20-30 جىل بۇرىنعى اسكەر مەن بۇگىنگى قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. ەلباسى قازاقستاننىڭ اسكەرى ءموبيلدى بولسىن دەگەن ءسوزىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت ايتتى. تۇڭعىش پرەزيدەنت شاعىن بولسا دا, قاجەتتى جەردەن تەز تابىلا قوياتىن جىلدام, ءموبيلدى اسكەردىڭ ماڭىزىن ۇنەمى العا تارتىپ وتىردى. سايكەسىنشە, قارۋلى كۇشتەرىمىز قاجەتتى تەحنيكامەن, ۇشاقتارمەن قامتىلدى. بۇل ماسەلەدە مەملەكەتتىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 1%-ىن قارۋلى كۇشتەرگە اۋدارۋدىڭ پايداسى كوپ بولدى دەپ ويلايمىن. ارينە, بۇل سالادا ەڭبەك ەتپەگەنىمە دە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. وسى ارالىقتا دا الۋان ءتۇرلى وزگەرىستەردىڭ بولعانى انىق. قارۋلى كۇشتەردىڭ دە ءوز قۇپياسى بار. ول زاڭدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى وسى قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ وركەندەپ, دامىپ كەلە جاتقانىن ءجيى ەستيمىن. سوعان قۋانامىن. ءموبيلدى اسكەر قۇرا العانىمىزدى بىلەمىن. زامان تالابى سولاي.
تاۋبە, قازاق ەلى قاي مەملەكەتپەن بولسىن دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بىزگە جاۋىعىپ وتىرعان مەملەكەت جوق. الايدا بوساڭسۋعا بولمايدى. تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ارناۋلى ورگاندارىمىز دا, قارۋلى كۇشتەرىمىز دە كوشتەن قالماۋعا, ساقاداي ساي تۇرۋعا ءتيىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
