العاشقى ادميرال

لەۆ ۆلاديميرسكي تۋرالى نە بىلەمىز؟ بۇرىن لەۆ ۆلاديميرسكيدىڭ فلوت ادميرالى بولعانىن ەنتسي­كلو­پەديالىق دەرەكتەن ءبىلۋشى ەدىك. اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەنتسيك­لو­پەدياسىندا فلوت ادميرالى­نىڭ 1903 جىلى گۋرەۆ قالاسىن­دا تۋعا­نى, اسكەري ناگرادالارى عانا ايتىلادى. ارينە, ەنتسيكلو­پەديا­لىق شاعىن دەرەك كەيىپكەر ءجونىن­دە تەرەڭدەپ جازۋعا ازدىق ەتەدى. سول سەبەپتەن بۇل ادام جايىن­دا تىڭ دەرەكتەر ىزدەۋگە تىرىستىق. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى ولكە تاريحىن زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ايتۋعان باتىراشەۆا سارعايا باستا­عان گازەت قيىندىسىن ۇسىنىپ تۇ­­رىپ: “وسىنداعى ماقالانى وقىپ كورىڭىز. ادميرال تۋرالى از-كەم ايتىلعان”, دەگەن-ءدى. ەلەڭ ەتە قال­دىق. بۇل “الماتى اقشامى” گا­زەتى­نىڭ 1992 جىلعى 1 شىلدەسىندە جارىق كورگەن سانىندا جۋرناليست بورىبەك قىرىقبايدىڭ “18 جاسى­نان شتۋرۆالدا بولعان قۋان تەڭىز­شىنىڭ ءتورت ءساتى” دەگەن ماقالاسى باسىلىپتى. مىنا قىزىقتى قارا­ڭىز, ءدال وسى ماقالادان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز, فلوت ادميرالى لەۆ ۆلاديميرسكيگە قاتىستى دەرەكتى كەزىكتىردىك. استراحان ءوڭىرىنىڭ تۋ­ما­سى, باكۋدەگى تەڭىز ۋچيليششەسىن مەرزىمىنەن جارتى جىل بۇرىن ءبىتى­رىپ, مايدانعا ءوزى سۇرانىپ بارعان تەڭىزشى قۋان يحاروۆ فلوت ادمي­را­لى لەۆ ۆلاديميرسكي تۋرالى نە ايتقان ەدى؟ ەندى سول ماقالا­داعى قۋان قاريانىڭ ايتقانىن سوزبە-ءسوز كەلتىرگەندى ءجون كوردىك. ء“بىر كۇنى اۋرۋحاناعا ادميرال ۆلاديميرسكيدىڭ ءوزى كەلىپتى, –دەيدى قۋان اقساقال وتكەن كۇندى ەسكە الىپ. –ول كىسى اتىراۋ وبلى­سىندا تۋىپ-وسكەن ەدى. بويى 2 مەترگە جۋىق, الىپ دەنەلى ءارى تازا قازاقشا سويلەيتىن. مەن جات­قان بولمەگە ادميرالمەن ەمدەۋ­شى ءبولىم باستىعى دارىگەرى­مەن جانە بىرنەشە وفيتسەر ىلەسە كىرىپ كەلىپ, ماعان اڭتارىلا قاراپ: “استا­پىراللا, مەن جەرلەسىمدى كەزدەس­تىردىم” دەپ قازاقشالاپ جانىندا تۇرعان جاياۋ اسكەرلەر قولباس­شىسى يۆان ەفيموۆيچ پەتروۆقا ماقتانىپ قويدى. ولار ادميرالعا تاڭىرقاي قاراپ, قاي تىلدە سويلەپ جاتقانىن سۇرادى. – مەن قازاقشا سويلەپ تۇر­مىن. مەنىڭ شىققان جەرىم قا­زاق­ستاننىڭ گۋرەۆ وبلىسىن­داعى قىزىلقوعا اۋدانى. سون­دا ءدۇ­نيە­گە كە­لىپ, ەر­جەت­تىم. اكە-شەشە سول جاقتا, ءبى­رى –فەل­­شەر, ەكىن­شىسى –اكۋ­شەر بو­لىپ جۇ­مىس ىستەدى. مەن قا­زاق ءتىلىن ورىس ءتى­لىنەن ار­تىق بىلەم. جازا دا, وقي دا الام. مەنى مۇندا اياق باستىرعان جەرلەسىمنىڭ ەرلىگى. العاشقى ۇرىستا-اق ونىڭ جاۋدى قالاي اتقانىن كورىپ, قاتتى ريزا بولدىم, – دەدى لەۆ ۆلاديمير­سكي. سول جولى ادميرال ماعان “قى­زىل جۇلدىز” وردەنىن تاپ­سىرىپ, بەتىمنەن ءسۇيدى.” سارعايا باستاعان گازەت بەتىندەگى دەرەكتەر وسىلاي دەيدى. قارت تەڭىزشى قۋان يحاروۆ فلوت ادمي­رالى ل. ۆلاديميرسكيدى كورگەن, ونىمەن جۇزبە-ءجۇز كەزدەسكەن, قولىنان اسكەري ناگرادا العان بىردەن-ءبىر قازاق. قارا تەڭىز فلو­تىنا قولباسشىلىق ەتكەن ادميرال لەۆ ۆلاديميرسكيدىڭ ونىمەن تازا قازاقشا سويلەسكەنىنە قارا­عاندا, سوعىس دالاسىندا ءجۇر­سە-داعى, مايدانداس قازاقتاردىڭ ەرلىگىنە كوڭىل بولگەندىگى اڭعارى­لادى. الدە تۋعان جەرگە, اتا-اناعا دەگەن ساعىنىشىن قازاقشا ءسوي­لەسىپ, ءسال دە بولسا باسۋعا تىرىس­تى ما ەكەن؟ ادميرالدىڭ: “مەن قازاق ءتىلىن ورىس تىلىنەن ارتىق بىلەم. جازا دا, وقي دا الام”, دەۋىنىڭ ءجونى بار سەكىلدى. ويتكەنى, ادمي­رال “تۋىپ-ءوستىم, ەرجەتتىم” دەگەن قىزىلقوعا تازا قازاقى اۋدان. ءحىح عاسىردىڭ باستاپقى جىل­دارىن ايتپاعاندا, قازاق مەكتەپ­تەرى جاپپاي جابىلعان كەيىنگى كەزەڭدە دە بۇل اۋداندا بىردە-ءبىر ورىس مەكتەبى بولعان جوق. ەندەشە, ورىس مەكتەبى جوق جەردە تۋىپ-وسكەن, ەرجەتكەن ادميرالدىڭ قازاق­شا تازا ءسوي­لەۋىن ورىنسىز دەۋ­دىڭ قيسىنى جوق. ال اكە-شەشە­سى­نىڭ ءبىرى – فەلشەر, ەكىنشىسى –اكۋشەر رەتىندە قازاق دالاسىنا كەلگەن العاشقى مەدي­تسينا سالاسىنىڭ وكىلدەرى بولۋى مۇمكىن. –ادميرال لەۆ ۆلاديميرسكي 17 جاسىنان وتان قورعاۋدا اسكەري بورىشىن وتەي باستاعان, –دەيدى مۇراجايداعى ولكە تاريحىن زەرت­تەۋ ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەت­كەرى ايتۋعان باتىراشەۆا. سوعان قاراعاندا, ول كامەلەتكە تولىسى­مەن اسكەري تەڭىزشى بولۋدى ماقسات تۇتقانىن تومەندەگى دەرەك­تەردەن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سەبەبى, اۋەلى ورتا ازيا مەملە­كەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ اسكەري فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. مۇنى بىتىرمەگەن, 1922 جىلى پەتروگرادتاعى م.فرۋنزە اتىنداعى جوعارى اسكەري-تەڭىز ۋچيليششەسىندە ءبىلىم الۋعا اۋىسا­دى. وسى وقۋ ورنىن 1925 جىلى اياقتاعاننان سوڭ, سوعىس-تەڭىز فلوتى كوماندالىق قۇرامىنىڭ ارنايى كۋرسىندا 2 جىل بويى ءبىلىم جەتىلدىرگەن. دەمەك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعانعا دەيىن اسكەري-تەڭىز فلوتىندا ءتاجى­ريبە جيناقتاي العان. سوعىس باستالعان ساتتە قارا تەڭىز فلو­تىن باسقارىپ, سەۆاستوپول, ودەسسا قالالارىن ازات ەتۋگە كەڭەس تەڭىزشىلەرىن جۇمىلدىرۋدا ەرەك­شە باتىلدىق پەن باتىرلىق تانى­تا­دى. 1941 جىلعى قىركۇيەكتە گەورگيەۆكا مۇيىسىنە دەسانت ءتۇسىرۋ­گە باسشىلىق ەتكەن. ال 1944 جىلى ۆىبورگ وپەراتسياسىنا قا­تىس­قان. سوعىس جىلدارىندا قارا تەڭىز جانە بالتىق تەڭىزى فلوت­تارىنا قولباسشىلىق جاسا­عان. اسكەري تەڭىز وپەراتسيالارى­نا, جالپى كەڭەس داۋىرىندەگى اسكە­ري-تەڭىز فلوتىنداعى 49 جىل­دىق جۇمىس وتىلىندە كورسەت­كەن ەرلىگى, ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن ەكى مارتە لەنين, ءۇش رەت جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ, ءىى-دارەجەلى سۋۆوروۆ, ءىى-دارەجەلى ۋشاكوۆ وردەندەرىمەن ناگرادتال­عانى كۋا بولاتىنداي. قالاي دەسەك تە, ءبىر نارسە انىق. لەۆ اناتولەۆيچ ۆلادي­مير­سكي –قازاقستاننان شىققان العاشقى فلوت ادميرالى. ول اسكەري تەڭىز فلوتىندا 1921 جىل­د­ان جارتى عاسىرعا تاتىعان 49 جىل بويى قىزمەت ەتكەن. سوعىس اياقتالىسى­مەن, دالىرەك ايتقاندا, 1947 جىلدان كسرو قارۋلى كۇش­تەرىنىڭ اسكەري-تەڭىز فلوتى ءجو­نىن­دەگى باسشىلىق لاۋازىمداردى اتقارسا, 1952 جىلدان عىلىمي-پەداگوگي­كالىق جۇمىستارمەن اينالىسىپتى. بىرنەشە رەت مۇحيت زەرتتەۋ ەكسپە­ديتسيالارىنا جەتەك­شىلىك ەتكەن. تەك 67 جاسىندا عانا وتستاۆكاعا شىعىپ, 1973 جىلى ءومىر­دەن ءوتىپتى. قازىر اتىراۋ قالا­سىندا ادميرال اتىمەن ءبىر كوشە اتالادى. وبلىستىق تاريحي-ولكە­تانۋ مۇراجايىنداعى “1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى” زالىندا فلوت ادميرالى لەۆ ۆلاديميرسكيدىڭ اسكەري كيىمى مەن كۋالىگى عانا جادىگەر رەتىندە ساقتالىپ تۇر. ودان وزگە دەرەك بولار ەشتەڭە كوزگە تۇسپەدى. جولداسبەك شوپەعۇل. اتىراۋ وبلىسى.