بوزداقتار

(جالعاسى. باسى) بريگادانىڭ ۆەليكيە لۋكي ۇرىسىندا دا جولى بولمادى. پولكوۆنيك ۆورونكوۆ ءوز بريگاداسىن جۇمعان جۇدىرىقتاي تەگەۋرىندى كۇش ەتىپ ۇستايمىن دەگەنىمەن, وعان ەرىك بەرىلمەدى. ارميا باسشىلىعى ۇلتتىق بريگادانىڭ بۇتىن-بۇت, قولىن-قول ەتىپ, بولشەكتەپ جىبەردى. ارتديۆي­زي­ون مەن مينديۆيزيوندى ءوزى تەڭدەس 47-اتقىشتار بريگاداسىنا ءبولىپ بەردى. باتالونداردى بولشەكتەپ, 257 جانە 32-ديۆيزيالارعا جىبەردى. ولار: “بايدىڭ مالىن اياما...” دەگەندەي, “بوتەن” بريگا­دانىڭ ادامدارىن ەڭ قاۋىپتى ۋچاس­توكتەرگە سالدى – قالاداعى گارنيزوندى قۇتقارىپ الۋ ءۇشىن جوڭكىلىپ كەلە جاتقان جاۋ تانك­تەرىنىڭ الدىنا توستى. 100-بريگادانىڭ ءۇشىنشى باتارەياسى سول شايقاستا مەرت بولدى. اق قار, كوك مۇزدا شابۋىل­شى­لاردىڭ الدىنا بارىپ جايعاسقان جاياۋ اسكەر شەگەدەي بولىپ قاتىپ قالعان جەردى قازىپ, وزدەرىنە وكوپ جاساي الماي, قار­دان سوعىلعان اق قالانىڭ ىرگەسىندە جات­تى. جاۋ كوكتەن بومبالاپ, جەردەن اتقى­لاپ شابۋىلعا شىققاندا قورعانسىز اشىق الاڭدا جاتقان جاياۋ اسكەر ولارعا ءتو­تەپ بەرە المادى. قالاعا قاراي شە­گى­نۋ­گە ءماجبۇر بولدى. شەگىنگەن سولدات­تاردى تانكتەردەن سۋماڭداي اتىلعان قى­زىل وقتار قۋالادى. 100-بريگادانىڭ ار­تىن­دا بۇرىن وكوپ قازىپ, ىرگە تەۋىپ, بەكى­نىپ جاتقان باسقا ديۆيزيالاردىڭ جاۋ­ىنگەرلەرى جاۋ تانكتەرىن قالاعا كىرگىزبەدى. مىنەكي, بريگادانىڭ سول سۇراپىلدان ءتىرى قالعاندارى ۇرىستان شىعىپ, ميلوليۋب, بەلكوۆو, نوۆوە پەرشينو دەرەۆنيالارىنا ورنالاسىپ جاتىر. بريگادا شتابى پەرشينودا. وسى جەردە بريگاداعا ەكى-ءۇش رەت تولىقتىرۋعا كەلگەن جاڭا جاۋىنگەرلەر قوسىلدى. فەۆرال ايىنىڭ اياعىندا بريگادانىڭ قاتارى تولىعىپ, ونداعى جاۋىنگەرلەردىڭ جالپى سانى 3579 ادامعا جەتتى. فەۆرال ايىنىڭ اياعىندا 3-ەكپىندى ارميانىڭ شتابىنان بريگادانى قىسقارتىلعان شتاتقا كوشىرۋ تۋرالى بۇيرىق كەلدى. ەندى بريگادادا بۇرىن­عىداي ءتورت باتالون ەمەس, ءۇش اتقىشتار باتالونى عانا بولاتىن بولدى. اۆتو­ماتشىلار باتالونى مەن پۋلەمەت با­تالو­نى جانە بار. ارينە, مۇنداي ءۇش ات­قىشتار باتالونىنان تۇراتىن بريگاداعا سوعىس ۋاقىتى كەزىندە 3,5 مىڭنان اسا ادامعا يە بولۋ دا از كۇش ەمەس. مەنىڭ ءبىرىنشى زەڭبىرەك راسچەتىم 9 قاڭتاردا تەگىس قازا بولىپ, ودان جالعىز ءوزىم عانا قاتاردا قالدىم. ودان كەيىن يە بولعان ەكىنشى راسچەتىمدەگى ادامدار دا جارالانىپ, وققا ۇشىپ, تەك زاتۆور اشۋ­شى ريزۋان قاليەۆ ەكەۋمىز عانا ۆەليكيە لۋكيدەن امان شىقتىق. مەنىڭ سول جاق قولىمنىڭ ساۋساعىنا تۇسكەن جەڭىل جارا قاراقوتىرلانىپ, جازىلا باستاعان بولاتىن. بريگادانى تولىقتىرۋعا كەلگەن جاڭا ادامداردان مەنىڭ راسچەتىمە دە جاۋىنگەرلەر بەرىلدى. ولار: يۆان شەۆى­رەۆ, سەرگەي شەستاكوۆ, الەكساندر ودي­نوكوۆ, ۆاسيلي چيجوۆ, سەرافيم سپي­ريدونوۆ, كيريلل كراشەنينيكوۆ, سەيىت­قالي تاسباەۆ, پەترە تسارەزانۋ بولاتىن. سوڭعى ۇشەۋى ات ايداۋشىلار دا, وزگەلەرى وگنەۆيكتەر ەدى. بۇلارعا مەنىڭ ءوزىم مەن سوڭعى كۇندەردە زەڭبىرەك كوزدەۋشىسى ما­مان­دىعىن مەڭگەرىپ العان قاليەۆتى قوس­ساق: بارلىعى ون ادام – جەتەۋى راسچەت, ۇشەۋى ات ايداۋشىلار. بۇلار ارتيل­لە­رياعا جىبەرىلگەنىمەن, ونىڭ نە ەكەنىن مۇلدە بىلمەيتىن ادامدار ەدى. مەن ولارعا زەڭبىرەكتىڭ بارلىق بولشەكتەرىن كورسەتىپ, ونى قالاي كوزدەپ اتۋ, كۇتۋ جۇمىستارىمەن تانىستىرا باستادىم. بۇرىن, الماتىدا جاساقتالعان راسچەت ادامدارى 18-19 جاستاعى, ساۋاتتى, ورتا ءبىلىمدى قازاق جاستارى ەدى. ولار ىقىلاستى, ۇعىمتال بولاتىن. ال مىنا راسچەت ءار ۇلتتان قۇرالعان, كوپشىلىگى قارتاڭ ادامدار بولىپ شىقتى. بىردە-ءبىرى بۇرىن اسكەردە بولماعان. شەستاكوۆ پەن تاسباەۆ تۇرمەدەن كەلگەن, تەنتەك, ال شەۆىرەۆ بۇرىن كولحوز پرەدسەداتەلى بولعان, ءوز ايتقانىنان باسقاعا كونبەيتىن ادام بولىپ شىقتى. مەن ءوزىمنىڭ پەداگوگتىق, كومانديرلىك تاجىريبەمدى جۇمساپ, ولارمەن ايانباي جۇمىس ىستەپ, جاڭا راسچەتتى دە ديۆيزيوننىڭ الدىڭعى قاتارىنا شىعاردىم. 1942 جىلدىڭ قاقاعان قىسى مەن اقىرعان ايازى ءوتىپ, 1943 جىلدىڭ كوكتەمى باستالدى. الىپ دالا يىعىنداعى اق تون سەتىنەپ, تاۋ, دوڭەستەردىڭ كۇنگەيى قاراي­ىپ, توبەلەرى تەسىلە باستادى. كوكتەم كۇ­نى­نىڭ قۋاتىمەن سىرەسىپ جاتقان بۇلاق­تارعا جان كىرىپ, قار استىمەن جىبىرلاي اعىپ, ىلديعا قاراي ەنتەلەي جۇگىردى. ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىنان اۋا 76-ارتديۆيزيوننىڭ ادام قۇرامى ستۋپينو بيىگىنىڭ ەتەگىندە باتارەيا-باتارەيا بولىپ ساپقا ءتىزىلدى. بريگادا كومانديرى پولكوۆ­نيك مورەتسكي, كومانديردىڭ ساياسي جۇ­مىس جونىندەگى ورىنباسارى پودپولكوۆ­نيك بايىشەۆ, شتاب باستىعى مايور موس­توۆوي, تاعى باسقا ادامدار كەلدى. بريگادا كومانديرى ارتيللەريا ديۆي­زيونىنىڭ جاۋىنگەرلەرىمەن جۇزدەسىپ, تانىسۋعا كەلگەن ەكەن. اسكەري ءراسىم بويىنشا ديۆيزيون كومانديرى مايور ءساحوننىڭ راپورتىن قابىلداپ, سولدات­تار­مەن سالەمدەسكەننەن كەيىن كومبريگ مورەتسكي ءسوز باستادى. – جىگىتتەر! مەنى سىزدەرگە مايدان كوماندوۆانيەسى جىبەردى. 100-بريگاداعا بار, ەگەر قابىلداسا ونداعى جىگىتتەرگە اعا بول. اعا عانا ەمەس, ءار سولداتقا اكە بولۋ­عا تىرىس. ال, جىگىتتەر قابىلداماسا, ءار سولداتقا اكە بولا الماساڭ, وندا قۇلا­عىڭ­نان سۇيرەپ كەرى قايتارىپ الامىز, – دەدى. وسىلاي دەپ ۇزىن بويلى, قىزىل شىرايلى پولكوۆنيك وڭ قولىن كوتەرىپ, قۇلاعىن ۇستادى دا, ءوزىن ءوزى قۇلاعىنان سۇيرەگەندەي بەلگى جاساپ, قولىن ءيىرىلىپ تۇرعان دوڭگەلەك ساپتىڭ قاقپا تارىزدەس اشىق جاعىنا قاراي نۇسقادى. پولكوۆ­نيك­تىڭ بۇل قيمىلىنا ساپتا تۇرعان سول­داتتار ءۇن شىعارماي, مىرس ەتىپ ك ۇلىسىپ قالدى. سودان سوڭ پولكوۆنيك ءسوزىن ىلگەرى قاراي جالعاپ, قىسقاشا ءومىربايانىن ايتتى. اناتولي الەكساندروۆيچ مورەتسكي 1900 جىلى وزبەكستاننىڭ فەرعانا قالاسىندا تۋعان ەكەن. تاشكەنتتەگى قۇ­رىلىس تەحنيكۋمىندا وقىعان. 1919 جىل­دان باستاپ 1930 جىلعا دەيىن قىزىل ار­ميا­دا قىزمەت ەتكەن. ازا­مات سوعىسىنا قاتىسقان: زاكاسپي, بۇحارا, حيۋا جانە فەرعانا مايداندارىندا قا­تار­داعى قىزىلاسكەر بولىپ, باسما­شى­لارعا قارسى كۇرەسكەن. 1930 جىلى ال­ما­تىعا كوشىپ كەلىپ, قازاق سسر جەر حالىق كوميسسا­ريا­تىندا 1943 جىلعا دەيىن قىز­مەت ەت­كەن. 1933 جىلى ارمياعا شاقى­رىلىپ, 1935 جىلعا دەيىن حاباروۆسكىدەگى 55-دەربەس باتالوندا روتا كومانديرى بولعان. ودان قازاقستانعا قايتىپ كەلىپ, جەر حالىق كوميسسارياتىندا قايتادان قىزمەت ەتكەن. 1939 جىلدان 1941 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن الماتىداعى ستالين قالالىق-اۋداندىق ۆوەنكوماتىندا اسكەري كوميسسار بولعان. وسىلاردى ايتىپ كەلدى دە, پولكوۆنيك جىميىپ كۇلدى. – ال ەندى, مەنىڭ سىزدەرگە تاعى ءبىر جاقىنشىلىعىمدى ايتىپ, ماقتانايىن, – دەدى ول سودان سوڭ. – ايەلىم الما­تى­نىڭ قىزى, سىزدەردىڭ اپالارىڭىز. ءۇيىم الماتىدا. وندا ليۋدميلا, ۆيك­توريا, نينا دەگەن ءۇش قىزىم بار. سوعىس بىتكەننەن كەيىن, امانشىلىق بولسا, مەن دە سىزدەرمەن بىرگە الماتىدا تۇراتىن بولامىن. ەگەر وسى جىگىتتەردىڭ ءبىر-ەكەۋى­نىڭ مەنىڭ قىزدارىما كوزى تۇسەتىن بولسا, ۇلكەن قىزىم ون التىدا, كىشى قىزىم ءالى جاس, وندا قۇدالارىن جىبەرە بەرسىن. مەن سىزدەر سياقتى قىران جىگىتتەرگە قىزدا­رىمدى قۋانا ۇزاتاتىن بولامىن. جىگىتتەر ىقىلاستانا دۋ كۇلدى. پول­كوۆ­نيك تە ك ۇلىمدەپ, وڭ قولىن جوعارى ءبىر كوتەرىپ قويدى دا, ءسوزىن قايتا جالعادى. – ارينە, بۇنىڭ ءبارى سوعىس بىتكەن­نەن كەيىن بولاتىن شارۋا. مەن سىزدەر كۇل­سىن دەپ ايتىپ تۇرمىن. ويتكەنى, فەلد­مارشال الەكساندر سۋۆوروۆ: “سول­داتتارىمنىڭ ءبىر كۇلگەنى مىڭ ءدىلدادان قىمبات”, – دەگەن. ءبىز ەڭ الدىمەن جەڭىسكە جەتۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن الدىمەن نە كەرەك؟ ءبىرىنشى – تەمىردەي ءتارتىپ كەرەك. ەكىنشى – ءار سولداتتىڭ ءوز قارۋىن بەس ساۋساعىنداي ءبىلۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە, ءۇشىنشى – جاۋىن­گەردىڭ جۇرەگىندە وتتاي ىستىق وتانشىلدىق سەزىم, ياعني پاتريوتيزم بولۋى شارت. مىنە, وسى ءۇش قۋاتتى قارۋعا: تەمىردەي ءتارتىپ, اسكەري ءبىلىم جانە جالىندى پاتريوتيزم – وسى ۇشەۋىنە يە بولعان جاۋىنگەر جاۋىنان جەڭىلمەيدى, جاۋدى جەڭبەي جانە قويمايدى. ماسەلەن, مىنا قارۋدى بىلمەسەڭ, – پولكوۆنيك بەلىندەگى پيستولەتتىڭ قابىن ءتۇرتتى, – ءبىر قادام ات­تاپ باسا المايسىڭ. ال ءبىزدىڭ فاشيس­تەردەن جەرىمىزدى تازارتۋ ءۇشىن تالاي مىڭ قادام ىلگەرى باسۋىمىز كەرەك. تەمىر قارۋدى ءتان يگەرەدى. ايتايىق: قول ونى كوتەرەدى, كوز – نىسانانى كورسەتەدى, ساۋ­ساق – شۇرىپپەنى باسادى. ال تانگە بۇي­رىق بەرەتىن مىنا جۇرەك, – پولكوۆ­نيك سۇق ساۋساعىمەن كەۋدەسىن تۇرتكىلەدى, – جان عوي. سولداتتىڭ جانى مەن ءتانىنىڭ قيمىلىن ۇيلەستىرەتىن نە؟ ول – ءتارتىپ. – كوماندير ەندى مالاقايىنىڭ ماڭدايىنان ءتۇرتتى. – تارتىپتىلىك وسى باستان شىعادى. تۇسىنىكتى مە, جولداستار؟ – تۇسىنىكتى, – دەپ داۋىستادى ساپتاعى سولداتتار. – تۇسىنىكتى بولسا سىزدەردىڭ قولدا­رىڭىزعا ەڭ كۇشتى سوعىس قارۋى بەرىلگەن. ونىڭ اتى – ارتيللەريا! ارتيللەريا – سوعىس ءتاڭىرىسى دەگەن قاناتتى ءسوز تاعى بار. ارتيللەريا تەتىگى كوپ, ء“تىلى” بولەك قارۋ. سوندىقتان دا سىزدەر سياقتى ەڭ ساۋاتتى, ءبىلىمدى جىگىتتەر جىبەرىلىپ وتىر. كەشەگى ۆەليكيە لۋكي شايقاسىندا ءسىز­دەردىڭ جاۋىنگەر جولداستارىڭىز بولعان بيمۇرزين 5 تانكتى, ەرنازاروۆ 3 تانكتى جويدى. بۇل – ۇلكەن ەرلىك. ولاردى ناعىز باتىر دەۋگە بولادى. ال ولار بۇل جەڭىسكە قالاي جەتتى؟ بويلا­رىندا جوعارىدا ايتىلعان ءۇش قاسيەت بولعاندىقتان جەتتى. مەن سىزدەردىڭ ءبار­لە­رىڭىزدى سولارداي ءبىلىمدى, ءتارتىپتى, پات­ريوت بولۋعا شاقى­رامىن. ديۆيزيونعا جا­ڭا كەلگەن جولداس­تار سىزدەر ەرلىكتى, ەڭ­بەك­شىلدىكتى, پاتريوت­تىقتى بريگادا اردا­گەر­لەرى – ساقا سول­داتتاردان ۇيرەنىڭىز­دەر. ولار قاستارىڭدا تۇر. ولار سىزدەر ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ. ال تا­لاي ۇرىستارعا قاتىسقان تارلان سول­داتتار, سىزدەر, ءوز ءبىلىم­دەرىڭىزدى جاڭادان كەلگەن جىگىتتەرگە ۇيرەتىڭىزدەر. ولار سىزدەردىڭ شاكىرتتەرىڭىز. مىنەكي, مەنىڭ سىزدەرگە ءوزىمدى تانىس­تىرۋ ءۇشىن ايتار سوزدەرىم, قىسقاشا ءومىر­بايانىم وسى. وسى ومىربايانمەن مەنى وزدەرىڭىزدىڭ اسكەري سەميالارىڭىزعا قابىلدايسىز با, جولداستار؟ – قابىلدايمىز! – دەدى جاۋىنگەرلەر كوڭىلدەنە ءۇن قاتىپ. – قابىلداساڭىزدار: بۇگىننەن باستاپ مەنى بريگادانىڭ كومانديرى دەپ ەسەپ­تەڭىزدەر. – ەسەپتەيمىز! – وندا مەن سىزدەردىڭ ۇلكەندەرىڭە – اعا, كىشىلەرىڭە – اكە بولۋعا تىرىسايىن. ال سىزدەر مەنىڭ وتان اتىنان بەرەتىن بۇيرىقتارىمدى بۇلجىتپاي ورىنداۋعا تىرىسىڭىزدار. ءسويتىپ, ءبارىمىز بىرلەسىپ داڭقتى 8-گۆارديالىق ديۆيزيا سەكىلدى 100-بريگادانىڭ اتاعىن الەمگە تانى­تاي­ىق. وسىلايشا, بۇل ەكى قۇرامانىڭ اتى ءبىزدىڭ اسكەري تاريحىمىزدىڭ اسپانىندا اي مەن شولپانداي بوپ جارقىراسىن! وسى كەزدە پولكوۆنيكتەن كەيىنىرەك تۇرعان بايىشەۆ داۋىسىن ءسال كوتەرە ءسوي­لەپ, كومانديردىڭ سوزىنە ءسوز جالعاپ جىبەردى. – تاريحتا قازاق حالقىنىڭ ايمان مەن شولپان دەگەن اتاقتى ەكى قىزى بولعان. ەكەۋى دە اقىلدى, سۇلۋ قىزدار ەكەن. ولار تۋرالى اتاقتى جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ “ايمان-شولپان” دەگەن پەسا جازعان. ءبىز مايدانعا اتتاناردا تەاتر سول پەسانى 100-بريگاداعا اكەلىپ كور­سەتكەن بولاتىن. 316-اتقىشتار ديۆي­زياسى مايدانعا اتتاناردا دا جاۋىن­گەر­لەرگە سول پەسا كورسەتىلگەن ەكەن. وندا الماتىدا قالالىق-اۋداندىق ۆوەنكومات­تىڭ باستىعى بولعان اناتولي الەكسان­درو­ۆيچ گەنەرال يۆان ۆاسيلەۆيچ پان­فيلوۆتىڭ قاسىندا وتىرىپ, سول پەسانى بىرگە تاماشالاعان ەكەن. پولكوۆنيك 8-گۆارديالىق ديۆيزيا مەن 100-بريگادا اسكەري تاريحىمىزدىڭ ايمانى مەن شولپانى بولسىن دەپ, سونى مەگزەپ ايتىپ وتىر, جىگىتتەر! پودپولكوۆنيك بايىشەۆ وسىلاي دەپ ءسوزىن بىتىرگەندە ساپتا تۇرعان قازاق جىگىتتەرى ءبىر اۋىزدان: – ۋرا! – دەپ ايقايلاپ جىبەردى. پولكوۆنيك ارتيللەريست جىگىتتەرگە قازاقشا يشارا جاساپ, سول قولىمەن كەۋدەسىن باسىپ, باسىن ءيدى. – ەندى سىزدەردى ءوزىمنىڭ ورىنباسار­لارىممەن تانىستىرۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر, – پودپولكوۆنيك بايىشەۆ, – كومبريگ – ارت جاعىنا قاراي بۇرىلدى. بايىشەۆ ەكى اتتاپ, كومانديردىڭ قاسىنا كەلىپ تۇردى. پولكوۆنيك قايتادان ءسوزىن جالعادى. – بۇل كىسىنى ءبارىڭىز دە, بىلەسىزدەر, ارينە. – بىلەمىز, – دەستى اركىمدەر ءار جەردەن. – مىنەكي, جولداستار, سىزدەرمەن ءبىز تانىسىپ بولدىق, – دەدى پولكوۆنيك مو­رەتسكي. – ال ءبىز سىزدەرمەن تەك قانا تانىسۋ ءۇشىن كەلگەنىمىز جوق. ودان باسقا دا شارۋامىز بار. ەندى سوعان كوشەيىك. وسىلاي دەپ ول ارت جاعىندا تۇرعان شتاب باستىعىنا قاراي بۇرىلدى. مايور موستوۆوي: “مەن ءازىرمىن”, – دەگەندەي باسىن يزەدى. سودان كەيىن پولكوۆنيك پلانشەتىن اشىپ, ودان ءبىر جاپىراق قاعاز الدى دا, سونىڭ بەتىنە اندا-ساندا قاراپ قويىپ, قايتادان سويلەپ كەتتى. – وتكەن جىلى 25 قاراشادا العاشقى ۇرىسقا كىرگەن بريگادا كۇنى كەشەگە – قاڭتاردىڭ اياعىنا دەيىن بەل شەشپەستەن ۇرىستا بولدى. بريگادانىڭ بۇل ۇرىستا­رىن ەكى مەرزىمگە ءبولىپ, مولودوي تۋد ۇرىستارى جانە ۆەليكيە لۋكي شايقاس­تارى دەپ اتاۋىمىزعا بولادى. وسى شايقاستا بريگادانىڭ قولى جەتكەن تابىستار قانداي؟ مەن سىزدەرگە قىسقاشا سونى بايانداپ بەرەيىن. 39-ارميانىڭ قاراماعىندا بولعان العاشقى ۇرىستارعا 2 جەلتوقسانعا دەيىن بريگادا نەمىس فا­شيس­تەرىنەن كالينينو, بەرەزكا, تولكا­چەۆو, تروينيا, مەدۆەجەۆكا, بول­شوە پريۆولە, ۆاسيلەۆسكوە سياقتى 20 شاق­تى دەرەۆنيانى ازات ەتتى. مۇنىڭ ىشىندە اۋدان ورتالىعى مولودوي تۋد قالاشىعى جانە بار. ال ودان كەيىنگى 3-ەكپىندى ارميانىڭ قاراماعىندا بولعان ۆەليكيە لۋكي ۇرىستارىندا ءبىزدىڭ 100-اتقىشتار بريگاداسى نەمىستەردىڭ 32 تان­كىن قي­راتتى, 400-دەي ادامدى تۇتقىنعا الدى, جۇزدەگەن گيتلەرشىلەردى جويدى. مىنەكي, وسى ەكى ۇرىستا بري­گادانىڭ تالاي جاۋ­ىنگەرلەرى وزدەرىنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىمەن كوزگە ءتۇستى. مىنە, بۇگىن ءسىز­دەرگە كىمنىڭ قانداي وتان ناگرادالارىنا يە بولعاندارىن ايتىپ, قاتاردا قالعان ءتىرى جاۋىنگەرلەرگە سول ناگرادالارىن تاپسىرۋعا كەلدىك. ەكىنشى شارۋامىز وسى. ەندى بريگادانىڭ جاڭا شتاب باستىعى مايور موستوۆوي جولداس سىزدەرگە ارميا قولباسشىسىنىڭ وسىعان بايلانىستى بۇيرىقتارىن وقىپ بەرەدى. يۆان مارتى­نوۆيچ, ىلگەرى شىعىڭىز, – دەپ پولكوۆنيك شتاب باستىعىنا يەك قاقتى. شتاب باستىعى العا شىعىپ, داۋىسىن كەنەپ, پلانشەتىنەن العان قاعازداردىڭ بىرىنە ءۇڭىلىپ, وقي باستادى. وندا كىشى لەيتەنانتتار قاجىم كوشەكوۆ پەن ءابدىراحمان ءبيمۇرزيننىڭ ءى- دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن, قىزىل­اسكەر مۇقان ومارباەۆ پەن سەرجانت رىمبەك بايسەيىتوۆ جانە لەيتەنانت ءماتىن قۇسايىنوۆ ءىى-دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ناگرادتالعانى ايتىلىپتى. بۇيرىقتى وقىپ بولعاننان كەيىن مايور بۇرىلىپ, ارت جاعىنا قارادى. تاقاۋدا تۇرعان پودپول­كوۆنيك ءبايى­شەۆتىڭ اتقوسشىسى (وردينارەتس) سەرجانت ساعىنتاي كەرىمقۇلوۆتى ىمداپ ىلگەرى شا­قىر­دى. ساعىنتاي استى سۋ بوپ, ءۇستى ەرىپ جاتقان جۇمساق قاردى كەڭ قونىشتى كەرزى ەتىگىمەن شال­پىل­داتا باسىپ, ودىراڭداي ادىمداپ, كومانديردىڭ ارت جاعىنا بارىپ توقتادى دا, جالما-جان جانىن­داعى جالباڭداعان ۇلكەن سومكەسىن اشىپ, اقتارا باستادى. ودان كىش­كەنتاي ءۇش قوراپتى الىپ, سىرتىنداعى جازۋلارىن سىعالاپ وقۋعا كىرىستى. وسى كەزدە بريگادا كومانديرىنىڭ ىمداۋىمەن مايور ساحون ساپقا قاراپ ءۇن قاتتى. – لەيتەنانت قۇسايىنوۆ! – مەن. – العا شىعىڭىز! – سەرجانت بايسەيىتوۆ! – مەن. – العا شىعىڭىز! – قىزىلاسكەر ومارباەۆ! – مەن. – ىلگەرى كەلىڭىز! اتالعان ءۇش ادام ساپتان شىعىپ, كومانديردىڭ قارسىسىنا كەلىپ تۇردى. بريگادا كومانديرى ساعىنتايدىڭ قو­لى­نان الىپ, ولاردىڭ كەۋدەسىنە بۇي­رىق­تا اتالعان وردەندەرىن تاعىپ بەردى. سودان سوڭ ۇشەۋىنىڭ كەزەك-كەزەك قولىن قىستى. – سوۆەت وداعىنا قىزمەت ەتەمىز! – دەپ ولار ساڭق ەتىپ, قوسىلا ءۇن قاتتى دا, ساپتاعى ورىندارىنا بارىپ تۇردى. بۇدان كەيىن مايور موستوۆوي ءۇشىنشى بۇيرىقتى وقۋعا كىرىستى. بۇل بريگادا كومانديرىنىڭ ءوز بۇيرىعى ەكەن. ول بۇيرىق بويىنشا وسى ديۆيزيوننىڭ بايلانىسشىسى قىزىلاسكەر بايداشەۆ ۋالحان “جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن”, زەڭبىرەك كومانديرى مەن “باتىرلىعى ءۇشىن” مەدالىمەن ناگرادتالدىم. ءبىز ەكەۋمىز دە ساپ الدىنا شاقىرىلدىق. – ءسىزدىڭ مەدالىڭىزدىڭ بەتىندە تان­كىنىڭ بەدەرى بار ەكەن, – دەدى پولكوۆنيك مەدالعا ءبىر, مەنىڭ بەتىمە ءبىر قاراپ. – بۇل ءسىز تانكتەن دە تايمايتىن باتىر جىگىت دەگەن ءسوز. سولاي عوي؟ مەن جىميدىم دا, ءۇن-ءتۇنسىز تۇرا بەردىم. – ءبىزدىڭ ميسسيامىز وسىمەن اياق­تال­دى دەپ ەسەپتەيىك, جولداس­تار, دەدى كو­ماندير. – قازا بولعان جاۋىن­گەرلەردىڭ وردەندەرى ولار­دىڭ ۇيلە­رىنە جىبەرىلەدى. وتان سو­عىسى وردە­نىنىڭ ەرەجەسىندە سولاي دەلىنگەن. – وسى كەزدە مايور موستوۆوي پول­كوۆ­نيكتىڭ قولىنا تاعى ءبىر قا­عاز ۇسىندى. كومبريگ ونى كوزىمەن شولىپ ءوتتى دە, ءسوزىن قايتادان جالعادى. – كەشە ارميا قولباس­شىسىنان تاعى ءبىر بۇيرىق كەلدى. ول قولىنداعى قاعازدى جوعارى كوتەردى. – بۇل بۇيرىق بويىنشا ءبىزدىڭ 100-دەربەس اتقىشتار بري­گاداسى بۇگىننەن باستاپ 3-ەكپىندى ارميا قولباسشىسىنىڭ رە­زەرۆى بولادى. قولباسشىنىڭ رەزەرۆى ەڭ قيىن جاعدايدا ىسكە قوسىلادى, – بەلگىلى ءبىر باعىتتا ۇرىس جۇرگىزىپ جاتقان قۇرا­مانىڭ قۋاتىن ارتتى­رۋ ءۇشىن جىبەرىلەدى. ءسويتىپ, ونىڭ الدىنا قويىلعان جاۋ­­ىنگەرلىك تاپسىرمانى ويدا­عىداي ورىن­داۋى­نا كومەكتەسەدى. ارميا قول­باسشى­نىڭ, سول سياقتى ديۆيزيا كومانديرىنىڭ رەزەرۆىنە ەڭ وجەت قۇراما نەمەسە باتالون قابىلدانادى. ەندەشە بۇل ءبىزدىڭ بريگادا جاۋىنگەرلەرىنە جۇكتەلىپ وتىرعان ۇلكەن سەنىم. كەشە, موسكۆانى فاشيستەردەن قورعاۋ كەزىندە, كەيىننەن 8-گۆارديالىق ديۆيزيا اتالعان الماتىلىق 316-اتقىش­تار ديۆي­زياسى دا گەنەرال-لەيتەنانت روكوس­سوۆ­سكيدىڭ 16-ارميا­سىنىڭ رەزەرۆى بولعان! – ۋرا! – دەپ قالدى جىگىتتەر وسى تۇستا تاعى ءبىر مارقايىپ. – ال جولداستار, ەندى بىزگە قانداي سۇراقتارىڭىز بار؟ پولكوۆنيك دوڭگەلەنە ءتىزىلىپ, ساپتا تۇرعان سولداتتار قاتارىن ول شەتى مەن بۇل شەتىنە دەيىن شولىپ ءوتتى. – جوق. – سۇراق جوق, – دەستى ساپتاعىلار. بۇدان كەيىن مەن 1943 جىلعى نەۆەل وپەراتسياسىنا قاتىستىم. كالينين ماي­دانىنىڭ وڭ جاق قاناتىنداعى اسكەرلەر 6-10 قازان ارالىعىندا نەۆەل قالاسىن جاۋدان ازات ەتۋ شابۋىلىن جاسادىق. وپەراتسيا كەزىندە توعىز جولدىڭ تورا­بى بولىپ, نەمىستەردىڭ “سولتۇستىك” جانە “ورتالىق” اتالاتىن گرۋپپيروۆ­كالارىن ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىس­تى­رىپ وتىرعان نەۆەل قالاسىن ازات ەتىپ, سوۆەت ارمياسىنىڭ الداعى بەلورۋسسيا جانە پريبالتيكا شابۋىلدارىنا نەگىز جاسادىق. 1943 جىلدىڭ مامىر ايىندا, ءبىز قور­عانىستا تۇرعان كەزدە, بريگادا كو­مان­ديرىنىڭ جاۋىنگەرلىك جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ, پودپولكوۆنيك ءابىل­قايىر بايمولدين كەلدى. ءبايمولديننىڭ بىزگە كەلۋى ەرەكشە وقيعا بولدى. ول وتە ۇلتجاندى, جىگەرلى, جالىندى ازامات ەدى. بۇل ازامات كەلگەننەن كەيىن بريگادادا قالعان ازداعان قازاق جىگىتتە­رىنىڭ ەڭسەسى كوتەرىلىپ قالدى. ول ماسكەۋ­دەگى ۆ.ي.لەنين اتىنداعى ساياسي اكادە­ميا­نى بىتىرگەن العاشقى قازاق ەدى. ال­عاشىندا اتاقتى دوۆاتوردىڭ اتتى اسكەر كورپۋسىندا پولك كوميسسارى بولىپتى. ماسكەۋ ىرگەسىندەگى شايقاستاردا ءبىر­نە­شە ەرلىك كورسەتىپ, جارالانىپ, جازىل­عاننان كەيىن ءبىزدىڭ بريگاداعا كەلدى. 100-بريگادا نەۆەلدى ازات ەتۋگە قا­تىسىپ, فاشيستەردى قۋعاننان كەيىن باي­مولدين سول قالانىڭ كومەندانتى بولىپ تاعايىندالدى. سول ۇرىستاردا وپات بول­عان اتاقتى پۋلەمەتشى مانشۇك ءما­مە­توۆا مەن بريگادانىڭ اتاقتى مەرگەنى ىبى­رايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ دەنەسىن باي­مولدين نەۆەل قالاسىنىڭ ورتالىعىنا اكەپ قويعىزدى. نەۆەل قالالىق كەڭە­سىنىڭ قاۋلىسىن شىعارتىپ, نەۆەلدىڭ ەكى كوشەسىن مانشۇك پەن ىبىرايىم اتىنا بەرگىزدى. بۇل وقيعا مەنىڭ “نەۆەل تۇبىندە” پوۆەسىمدە تولىق باياندالعان. 100-اتقىشتار بريگاداسى ىرىلەنىپ, ءى-اتقىشتار ديۆيزياسىنا اينالعاندا بايمولدين ديۆيزيا كومانديرىنىڭ ورىن­باسارى بولىپ تاعايىندالدى. پولكوۆنيك اتاعىن الدى. وسى ديۆيزيانى باسقارىپ, كالينين وبلىسىنىڭ سەلولارىن جاۋدان ازات ەتىپ جۇرگەندە, 1944 جىلدىڭ 5 قاڭتارى كۇنى ەسىل ەر وققا ۇشتى. مەن ول كىسىگە ارناپ, “بايمولدين قابىرىنىڭ باسىندا” دەگەن ولەڭ شىعاردىم. بۇل ۇرىستاردا بريگادانىڭ كوپتەگەن جاۋىنگەرلەرى قازا تاپتى. ولاردىڭ ءىشىن­دە ارتيللەريستەردىڭ سۇيىكتى كوماندير­لەرىنىڭ ءبىرى كاپيتان شازادا اتەەۆ, بريگا­دانىڭ اتاقتى سنايپەرى ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ, جاس مەرگەن زامانبەك ماتاەۆ تاعى باسقالار بار. ءتىرى قالعان ءبىرسىپىرا جاۋىنگەرلەر وردەندەرمەن, مەدالدارمەن ناگرادتالدى. سولاردىڭ ىشىندە زەڭبىرەك كومانديرى مەن دە “ەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن” مەدالىن الدىم. 1943 جىلدىڭ اياعىندا 100-اتقىشتار بريگاداسى 31-اتقىشتار بريگاداسىمەن بىرىگىپ, ءى-اتقىشتار ديۆيزياسى بوپ قايتا جاساقتالدى. ەندى مەن وسى ديۆيزيانىڭ 226-ارتيلەريا پولكىندا بۇرىنعىشا زەڭبىرەك كومانديرى بولىپ, سوعىستىڭ اياعىنا دەيىن قىزمەت ەتتىم. ءى-اتقىشتار ديۆيزياسى 1944 جىلدىڭ باسىندا ءى-پريبالتيكا مايدانىنىڭ (1943 جىلدىڭ 21 وكتيابرىنەن باستاپ, بۇرىنعى كالينين مايدانى وسىلاي دەپ اتالعان بولاتىن) قاراماعىنان شىعا­رى­لىپ, ءى-بەلورۋس مايدانىنىڭ قاراما­عىنا جىبەرىلدى. مۇندا ول 70-ارميانىڭ قولاستىندا بولىپ, ۋكراينا مەن بەلو­رۋس­سيانىڭ ونداعان قالا, سەلولارىن فا­شيستەردەن ازات ەتتى. 1944 جىلدىڭ 28 يۋ­لىندە 70 جانە 28-ارميالار بىرلەسە وتى­رىپ, اتاقتى برەست قالاسىن فاشيستەردەن تارتىپ الدى. وسى شايقاستاردا كورسەت­كەن جانقيارلىق ەرلىگى ءۇشىن جوعارعى باس قولباسشىنىڭ ارناۋلى بۇيرىعىمەن 47 اسكەر بولىمدەرى مەن قۇرامالارعا “برەستىك” دەگەن قۇرمەتتى اتاق بەرىلدى. سول قۇرمەتتى اتاققا بۇرىنعى 100-ات­قىش­تار بريگاداسىنىڭ نەگىزىندە قۇرىل­عان ءى-اتقىشتار ديۆيزياسى دا يە بولدى. بۇل ۇرىستاردا ديۆيزيانى پولكوۆنيك اندرەي يوسيفوۆيچ كارپەليۋك باسقاردى. كەيىننەن وعان گەنەرال اتاعى بەرىلدى. برەست ءۇشىن ۇرىستاردا ەرەكشە ەرلىك كورسەتكەن كوپتەگەن جاۋىنگەرلەر مەن كومانديرلەر وتان ناگرادالارىنا يە بولدى. سولاردىڭ ىشىندە ماعان دا ءىىى-دارەجەلى داڭق وردەنى بەرىلدى. ءسويتىپ, زەڭبىرەك كومانديرى اعا سەرجانت مەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ العى شەبىندە تۋرا 786 كۇن بولدىم. وسى كۇن­دەردە تىنباستان قارۋمەن دە, قالاممەن دە وتانعا قىزمەت ەتتىم. ۇلى وتان سوعىسىن مەن وسىلاي اياقتادىم. سوعىس بىتكەننەن كەيىن ماعان ءىى-دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنى بەرىلدى. بۇل ءتورت جىل ىشىندە جاياۋ مارش جاساپ, زەڭبىرەكتى بىردە اتپەن, بىردە ماشينامەن سۇيرەتىپ, ءبىر مايداننان پوەزبەن كوشىپ, 23 مىڭ شاقىرىم ساپار شەكتىم. ءسويتىپ, مەن كەشە مايدانعا اتتانعان الماتى قالاسىنا قايتادان كە­لىپ جەتتىم. ارۋ قالا – استاناعا كەل­گەن­نەن كەيىن تاعى دا ءتورت جىل ستۋدەنت بو­لىپ سوعىستا ءۇزىلىپ قالعان وقۋىمدى جال­ع­استىردىم. 1949 جىلى ۋنيۆەرسي­تەت­تىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ شىقتىم. ديپلومىم بويىنشا مەن مۇعالىم نەمەسە عىلىمي قىزمەتكەر بولۋىم كەرەك ەدى. بىراق جۋرناليست بولىپ كەتتىم. 17 جىل رەسپۋبليكالىق “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىندە ادەبي قىزمەتكەر, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, رەداكتوردىڭ ورىن­باسارى قىزمەتتەرىن اتقاردىم. پاۆلودار وبلىستىق “قىزىل تۋ” گازەتىنىڭ رەداك­تورى, رەسپۋبليكالىق “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولدىم. ارتىنان جازۋشىلىق جۇمىسقا كوشتىم. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اياقتالعانىنا الپىس جىلدان اسسا دا مەن ءوزىمنىڭ سو­عىس­تا مەرت بولعان جاۋىنگەر جولداستا­رىم جايىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن تىن­باستان قالام تارتۋمەن كەلەمىن. جەڭىستىڭ 50 جىلدىعى قارساڭىندا “بوزداقتار” دەگەن جاڭا كىتاپ جازدىم. “ ۇلى وتان سوعىسىندا وپات بولعان ەرلەر تۋرالى ەستەلىك-ەتيۋدتەر” دەگەن انىقتاماسى بار بۇل كىتاپتى مەن تاعى دا ءوزىمنىڭ جاۋىن­گەرلىك ۇيام بولعان 100-دەربەس اتقىشتار بريگاداسىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنە ارنادىم. قاي باتالون, ديۆيزيوننىڭ قاشان, قالاي قۇرىلعانى, باسشىلارى, اتاقتى جاۋىنگەرلەرى كىمدەر بولعانى جانە ولار­دىڭ سوعىس كەزىندەگى تاعدىرى جايىندا تاريحي دەرەكتەر بەردىم. كىتاپتا جۇزدەگەن ادامداردىڭ اتى-جوندەرى اتالادى. العاشىندا “حالىق كەڭەسى” گازەتىنىڭ 1995 جىلعى ءساۋىر جانە مامىر ايلارىن­داعى بەس نومىرىندە جاريالانعان بۇل ەڭبەگىم جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىنا وراي 2005 جىلى “سانات” باسپاسىنان جەكە كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. ءبىز ۇلى وتان سوعىسىنا الماتىدان, 100-بريگادانىڭ قۇرامىندا 5000 بوزداق اتتانعان ەدىك. سوعىستان اقساق-توقساق, سوقىر, شولاق بولىپ, 500-دەيىمىز عانا ءتىرى قايتتىق. سونىڭ 100-گە جۋىعى الما­تىدا تۇراتىنبىز. قازىر سودان تورتەۋمىز عانا جەر باسىپ ءجۇرمىز. ول پولكوۆنيكتەر سۇلتان جيەنباەۆ پەن بەكبوسىن كەرەەۆ, يزاتوۆ جانە اعا سەرجانت – مەن. ءبىز تورتەۋمىز ءوزىمىز ءۇشىن دە, ولگەن پولكتاستارىمىز ءۇشىن دە تاۋەلسىز وتانىمىز قازاقستاننىڭ نىعايۋىنا تىنباستان قىزمەت ەتىپ كەلەمىز. مەن, سوعىس كەزىندە, 100-بريگادانىڭ ساپىندا بولعانىمدى ماقتانىش ەتەمىن. ونىڭ وتان ءۇشىن وت كەشكەن ءبىر جاۋىن­گەرىنىڭ ءومىربايانى وسىنداي. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆ 2003 جىلى 6 قاڭتاردا ماعان جولداعان حاتىندا بىلاي دەپ جازدى: ء“سىزدىڭ شىعارمالارىڭىز, ويلارىڭىز – ەل قازىناسى. ءومىرىڭىز ۇلگى”. مەن ەلباسىنىڭ وسى جوعارى باعاسىن ادال اقتاۋعا تىرىسۋدامىن. ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى. الماتى.