قازاقستان • 02 جەلتوقسان، 2021

نار نارىمبەتوۆ ەدى...

15822 رەت كورسەتىلدى

تاعى ءبىر قالام قاڭتارىلدى. تاعى ءبىر تالانت ۇشى-قيىرى جوق ۇزان دۇنيەنىڭ ماڭگىلىك ساپارىنا اتتاندى. جاۋھار دۇنيەلەرى جاھاندى جالت قاراتقان، ءار جالعىزدىڭ جانىنان تابىلعان مەتر كەلمەستىڭ كەمەسىنە جۇگىن ارتتى. تاعى ءبىر سۋرەتكەر الەم عايىپقا اينالدى... قازاق كينوسىنىڭ قارا نارى، حاس شەبەرى، جازۋشى، دراماتۋرگ، رەجيسسەر، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن قايراتكەرى ساتىبالدى نارىم­بەتوۆتىڭ ونەر جولىنداعى شەكسىز كەڭىستىكتى بەتكە العان ۇلى ساپارى، ونىڭ پروزالارى، كينوكارتينالارى تۋرالى ءبىراۋىز ءسوز ايتقىمىز كەلەدى.

راس، دارا قۇبىلىس كۇنتىزبەدەگى عۇمىر كەرۋەنىن شوگەردى، بىراق ونىڭ كەسەك-كەسەك كارتينالارى ءوز ۋاقى­تىندا ماڭگىلىك قوزعالىستا دەر ەدىك. داۋىرلەردەن-داۋىرلەرگە، ءتۇرلى قوعامدىق-ساياسي فورماتسيالاردىڭ كوڭىل كۇيلەرىن ارقالاي كوشكەن سۋرەتكەر يدەيالارى ەشقاشان ولمەيدى. تاريح شىن مانىندە – قاتتالعان ۋاقىت. ول ءوز وقىرمانىن، ءوز كورەر­مەنىن كۇتۋشى.

ساتىبالدى فەنومەنى ۋاقىتقا، ادام جانىنا، ۇلت تاريحىنا وسى تۇرعىدان ۇڭىلگەن بولاتىن...

«كوزدەن جۇرەك ىزدەيمىن، جۇ­رەك­تەن كوز ىزدەيمىن» دەپتى نار نارىم­بەتوۆ! ول شىنىمەن دە ءومىر بويى جوق تۇگەندەۋمەن جولدا بولعان جا­زۋشى ەدى... «اسسالاۋماعالەيكۋم، اتلانتيداسىنان» باستالعان ۇلى ىزدەۋ ونىڭ ومىرلىك ميسسياسىنا اينالدى. شىنىندا دا ءار ادام ءومىر بويى ءوزى الدەقاشان الىس­تاپ كەتكەن، ءتىپتى ەشقاشان ورالا ال­مايتىن بالالىق شاعىنا قاي­تۋ­مەن بولادى. البەتتە، ارقايسى­مىزدىڭ ءتۇپسانامىزدا ءبىر-ءبىر ات­لان­تيدانىڭ شوگىپ جاتقانى شىن­دىق. بار ەكەنىن، بولعانىن، سەندە سول ۇلى مەكەندە ءومىر سۇرگەنىڭدى بىلە­سىڭ، سەزىنەسىڭ، بىراق ەشقاشان قاي­تىپ بارا المايسىڭ، ەشقاشان ونىڭ بولعانىن ەشكىمگە تۋرا ءوزىڭ ءتۇيسىنىپ تۇرعانداي ءتۇسىندىرىپ، سەن­دىرە المايسىڭ... ول – سونىسىمەن دە اتلانتيدا... ساتىبالدى شىعار­ماشىلىعىنداعى وسىناۋ ءتۇپسىز سا­عىنىش ونىڭ كەيىنگى كينو الەمىنە تىڭنان تۇرەن سالعان كلاسسيكالىق كارتينالارىنان دا كورىنىس تاۋىپ جاتتى. «سوزاقتان شىققان گام­لەت»، «كوزىمنىڭ قاراسى» ءبارى-ءبارى سۋرەتكەردىڭ ءوز بالالىق شاعىنا ۇزاق سوزىلعان قولىمەن جازىلعان، سومدالعان، تاسپالانعان تاريحى بولاتىن.

اتلانتيدا قۇبىلىسى – ءار ادام­نىڭ ىشكى جوعالۋى، سوعان ماڭگىلىك ساپارعا شىعۋى ەكەنى راس. ءتىپتى ات­لانتيدا تۋرالى قۇستاردىڭ ءوزى وتى­رىك ايتا المايتىنى قىزىق. ايت­پەسە جايماشۋاق جىلى قۇرلىقتىڭ قۇستارى ازىناعان اتلانت مۇحيتىن توقتاۋسىز كەسىپ ءوتىپ، قاناتتارى­نىڭ استى جۇدىرىقتاي بولىپ ىسكەن قالپىمەن امەريكاعا قاراي ۇشپاس ەدى. ولاردىڭ ءتۇپ جادى بويىنشا سول اتلانت مۇحيتىنىڭ ورتاسىندا قۇرلىق بولۋى كەرەك ەدى، الايدا ول بۇگىندە جوق، بىراق ارعى اتا-بابالاردان جەتكەن گەندىك كود جاڭا ۇرپاقتىڭ ساناسىندا ارەدىك-ارەدىك جاڭعىرىپ وتىرۋىنا بايلانىس­تى قۇستار دۇركىن-دۇركىن سول­تۇس­تىكتى بەتكە الىپ كەتىپ وتىرادى. اتلان­تيداعا قونامىز دەگەن اتاتەك اق­پا­رات ولاردى ءسويتىپ، ۇزاق ساپارعا كەي-كەيدە اتتاندىرادى.

جوعالعان اتلانتيداسىنا ماڭ­گى­لىك ۇشىپ بارا جاتقان جازۋشى جان­كەشتىلىگى وسى تىلسىم قۇ­بى­لىستى ەسىمىزگە ءتۇسىردى. ساتى­بالدى نارىمبەتوۆ تە ءوزىنىڭ ارعى تاري­حىنا دەگەن بەيسانا بورىشى ار­قى­لى ۇنەمى قارسىلىق پەن قاراما-قاي­شىلىققا تولى عۇمىر كەشتى... ءوزى­نىڭ اتا-بابالارىنىڭ اماناتىن ارقالاي ءجۇرىپ ول قازاقتىڭ جوعىن تۇگەندەدى. ول ءوزىنىڭ الدەقاشان جو­عا­لىپ كەتكەن «اتلانديداسىن» ىزدەدى...

ءبىر قىزىعى – ونىڭ ۇنەمى سەك­سەۋىل تۋرالى ايتىپ جۇرەتىندىگى. ءبىز ادەتتە سەكسەۋىل تۋرالى اڭگىمە­لە­گەندە م.م.سپەرانسكيدىڭ: «قا­زاق­تار شولەيتتە وسەتىن، بالتامەن ۇرىپ سىندىرا المايتىن سەكسەۋىل اعاشى سياقتى. سەكسەۋىلدى تەك ءبىر-بىرىنە ۇرىپ سىندىرۋعا بولادى. قازاقتاردى دا ءبىر-بىرىنە ايداپ سالىپ، السىرەتىپ بارىپ باستارىنا قۇلدىقتىڭ قامىتىن كيگىزە الامىز» دەگەن ءسوزىن بىلەمىز. رەجيسسەر ساتىبالدى ۇلتتىڭ وسى ءبىر قاتەلىگى تۋرالى كوپ ايتقان ادام بولا تۇرسا دا سەكسەۋىلدىڭ باسقا قاسيەتىن دە ۇمىتپاي ايتاتىن.

ء«بىر مۇشەل جاس سايىن ادام­نىڭ قانى تازارىپ تۇرادى دەيدى عوي. ءوزىڭدى-ءوزىڭ جاڭارتىپ، تازارتاتىن ءبىر ساتتەر بولادى. سەكسەۋىلدى جاق­قان كەزدە مىناداي ادەت-عۇرىپ بار: سىرىڭكەنىڭ ءزارۋ كەزىندە، شوقتى كۇل­دىڭ استىنا كومىپ قويا سالادى. تاڭەر­تەڭ اشساڭ، سول كۇيىندە تۇ­را­دى. بالالىق شاق تا سول سياقتى...» دەپتى بىردە. ءيا، بالالىق شاعىنىڭ شوقتاي جايناعان ىستىعى، وعان دە­گەن ساعىنىشتىڭ ەشقاشان وشپەي­تىندىگى تۋرالى جوعارىدا ايتىپ كەت­تىك. ءبىز ساتىبالدى سەكسەۋىلىنىڭ وسى ءبىر شوعىنان باسقا تاريحقا كوز جۇگىرتكىمىز كەلدى.

 ونىڭ كەيىنگى تۇسىرگەن «امانات» ءفيلمى تۋرا وسى ءسوزدىڭ استارىنا ايرىقشا ۇڭىلگەن كارتينا دەۋ­گە بولادى. ءبىزدىڭ تاريح شىنىمەن دە كومۋلى جاتقان سەكسەۋىلدىڭ شوعىنداي ىستىق جالىن، كوسەيىن دەسەڭ ءدال قازىر قولىڭدى كۇيدىرىپ الۋىڭ دا مۇمكىن، كوسەمەيىن دەسەڭ سىقىرلاعان سارى اياز ارقاڭدى قا­ريدى...

ءيا، كەنەسارى حان قوزعالىسى­نىڭ تاريحى، ونىڭ وكىنىشى كەتپەس جە­ڭى­لىسى ءبىزدىڭ، ياعني قارعا تامىرلى قا­­زاق بالاسىنىڭ ۇلى تراگەدياسى ەكەنى راس. الايدا كەنەسارى حان­نىڭ وپات بولۋى تەك الاش ۇراندى قازاق ۇلىسىنىڭ عانا قاسىرەتى مە ەدى؟ حان كەنەنىڭ قاپىلىستا قازا تابۋى – ورىس باسقىنشىلىعى­نىڭ تۇركى حالىقتارىنا تۇبەگەيلى تىزە باتىرۋىنا توتەلەي جول اشتى... ارىس­­تاننىڭ ابايسىزدا تورعا تۇ­س­ۋىندە البەتتە سەكسەۋىل ساياسا­تى ءسات­تى جۇ­زەگە استى... دالا حالىق­تارىن ءبىر-بىرىنە ايداپ سالۋ ارقىلى ارام پيعىلدى اق پاتشا كەڭ ساحا­رانى يەمدەندى... ساتىبالدى «اماناتى» وسى ءبىر قانقۇيلى تاريح بەتتەرىن ەكران ارقىلى جاس ۇرپاقپەن بىرگە اشقان كينوگەر بولدى. ءبىر كارتينا ارقىلى ءۇش بىر­دەي ۋاقىت ول­شەمىن توعىستىرعان «امانات» سوناۋ كەنەسارى حان زامانىنان بەر­گى وزبىر وتارشىلدىقتى اشكە­رەلەدى. قانمەن قاتتالعان تاريحتى شاڭ باسقان ارحيۆتەردەن كوتەرگەن بەكماحانوۆتىڭ ايانىشتى تاعدىرى، سول بەكماحانوۆتى بەرتىندە زەرتتەگەن بۇگىنگى بۋىن بار، ءتىپتى ەرتەڭگى كەلەشەك ۇرپاق بار، ءبارىمىز ساتىبالدى كامەراسىنىڭ ىشىندە ميداي ارالاسىپ كەتتىك. بۇل – نارىمبەتوۆتىڭ شىن شەبەرلىگى دەر ەدىك. ونىڭ ايگىلى گەورگي دانەليا ءدارىسىن تىڭ­داعان شەبەر شاكىرت ەكەندىگىن، ءبىز سونداي-اق ونىڭ ءوز كينولارىندا ءوزىن ەشقاشان كورسەتپەيتىنىن، ەسەسىنە ۇلت بولمىسىن ناسيحاتتاپ وتىرۋىنان اڭعارۋعا بولادى.

ءوزىنىڭ ومىرگە كەلۋى دە قۇبىلىس ەكەن-اۋ!.. ەگەر الدىنداعى اعالارى مەن اپكەلەرى ءتىرى بولعاندا ساتى­بالدى نارىمبەتوۆ مولدانىڭ التىنشى نەمەرەسى بولادى ەكەن. الايدا الدىنداعى بەس بالا دا ەكى جاستان اسار-اسپاس شەتىنەي بەرىپتى. سودان اتا-اناسى ساتىبالدىنى كىندىك شەشە­سىنىڭ قويىنىنا 40 كۇن سالىپ، تارازىعا سول كەزدەگى ەڭ قات ءۇندى شايى، قانت سياقتى قىمبات زاتتارعا تەڭگەرىپ ساتىپ الادى. سا­تىپ الىنعان ساتىبالدى كەيىن ءوزى دە قازاقتىڭ داۋىن، مۇڭىن، كەگىن، ەسەسىن ساتىپ الۋمەن بولدى. تاعى ءبىر ەستەلىگىندە ايتقانداي سويتە ءجۇ­رىپ وزىنە ەشتەڭە ساتىپ الماعان ادام. سايكەسىنشە كەيبىر جولشىباي جازارماندار قۇساپ ەشقانداي سىيلىقتى ساتىپ الماعان، ەشقانداي بيلىككە ساتىلماعان ساف...

كينەماتوگرافيا زاڭى ۇلتقا قىز­مەت ەتۋى كەرەك دەپ وتكەن نارىم­بەتوۆ تاريحقا ۇلتتىق كوزبەن قا­راۋ­دىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتتى. «باسقا ەلدىڭ كوكەلەرىنىڭ كوزىمەن ەمەس، ءوزىمىزدىڭ، ناعىز قازاقتىڭ كوزىمەن قاراۋىمىز كەرەك. ەلدەگى قۇندىلىقتار باياۋ قالىپتاسىپ جاتىر. قوعامنىڭ ىشكى يممۋنيتەتى كەرەگىن الىپ، كەرەك ەمەسىن سينتەزدەپ شىعارىپ تاستايتىن دەڭگەيگە كەلگەن جوق. بارلىق تاقىرىپتا داۋ بار. ءالى كۇنگە دەيىن كاسىپقويلار­دىڭ اۋزىمەن ايتىلعان، قالامىمەن جازىلعان پىكىر-اناليزدەر جوق دەسە دە بولادى. پىكىر ايتۋدان گورى ءمىن ىز­دەۋگە شەبەرمىز» دەيدى ءبىر سۇحبا­تىندا.

ناركەسكەن نارىمبەتوۆ دەسەك تە جاراسادى، ەشقاشان مۇقالما­عان، قايمىقپاعان كۇيى اقيقاتقا، شىن­دىققا تىك قاراپ ومىردەن وتكەن كەسەك كينوگەر. ونىڭ جىلى جىميعان جۇزىندە مىنا الەم ءار كەز تاپ-تازا، پاك، كىرشىكسىز كۇيىندە كوشكەن بولار.

1

سوڭعى جاڭالىقتار

شابىت پەن شاراپ

ادەبيەت • بۇگىن، 22:13

ديلەتانتتان داۋىرگە دەيىن

ادەبيەت • بۇگىن، 21:57

ەرتەڭ اۋا رايى قانداي بولادى؟

قازاقستان • بۇگىن، 16:20

اندرادەنى مۋنگيا الماستىرۋى مۇمكىن

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 14:25

ۇقساس جاڭالىقتار