تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • 30 قاراشا، 2021

ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىمدى ەل

106 رەت كورسەتىلدى

قازاقستاننىڭ ينۆەس­تي­تسيالىق تارتىم­دى­­لىعى جوعارى. شەت مەم­لە­كەت­تەردىڭ، حالىق­ارا­لىق ۇيىم­داردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە قارجى قۇيۋعا قۇلشىنىپ تۇرا­تىنى دا سوندىقتان. تۇپتەپ كەلگەندە مۇنداي قا­تى­ناستاردىڭ ۇلكەن سەنىمگە قۇرىلاتىنى بەلگىلى. ال قازاقستاندى الەمدىك ارەنادا سەنىمدى ەل، سەنىمدى سەرىكتەس ەتكەن تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

 ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

ينۆەستيتسيانىڭ ەل ءۇشىن زور يگىلىك ەكەنى اقيقات. وسىنى جاقسى تۇسىنگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باس­تاپ قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندەگى «الدىمەن – ەكونوميكا، ودان كە­يىن ساياسات» قاعيداتىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردا دا ءتيىمدى قولداندى. كەزىندە پرەزيدەنت جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسى دە سول ءۇشىن قۇرىلعان بولاتىن.

بۇل تۋرالى ەلباسى مەن بەل­گىلى جۋرناليست ساۋىتبەك اب­دراح­مانوۆتىڭ ء«ومىر وتكەلدەرى» اتتى سۇحبات كىتابىندا جاقسى ايتىلعان. «مەنىڭ حالىقارالىق ساپارلارىم بارىسىنداعى نەگىزگى ماسە­لە­لەردىڭ ءبىرى قازاقستانعا ينۆەستيتسيا­لاۋ ماسەلەسى بولاتىنى سوندىقتان. تا­ۋەل­سىزدىك جىل­دارىندا قازاقستان ەكو­­نو­مي­كا­سى­نا قۇيىلعان شەتەلدىك توتە ين­ۆەس­تيتسيالاردىڭ كولەمى شامامەن 200 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. ينۆەستيتسيالار بىزگە نەگە كەلەدى؟ سە­بە­بى ينۆەستورلار بىزگە سەنەدى. ءبىزدى الەمدە سىيلايدى. كۇشتى ەكونوميكاسى بار، حا­لىق­ارالىق قوعامداستىقتا لا­يىق­تى ورنى بار، ۋادەسىنە بەرىك، شەتەل ين­ۆەستور­لارىنا ءتيىستى جاعداي جاساي الاتىن، قارجىنىڭ قايتارىم بەرەتىنىنە كەپىلدىك ەتە الاتىن مەملەكەت دەپ سىيلايدى. ءبىز بۇل مارتەبەنى باعالايمىز»، دەيدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2015 جىلى جارىق كورگەن ء«ومىر وتكەلدەرى» سۇحبات كىتابىندا.

«اقشا تىنىشتىقتى سۇيەدى» دەگەن ءتامسىل بار. اقشا ءۇشىن ويىن ەرەجەلەرىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن زاڭداردىڭ ورىندالۋى دا ماڭىزدى. اسىرەسە مۇنىڭ ءبارى شەتەل اقشاسى ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تۇڭعىش پرە­زيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق­ستاندى اتالعان تالاپتارعا تولىق جاۋاپ بەرەتىن مەملەكەتكە اينالدىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە 30 جىلدا الەمنىڭ 120-دان استام مەملەكەتى ءبىزدىڭ ەلدىڭ دامۋىنا 330 ملرد دوللاردان استام تىكەلەي ينۆەستيتسيا قۇيدى. مۇنىڭ جارتىسىنان كوبى ەۋرووداق ەلدەرىنە، تاعى ءبىر قوماقتى بولىگى اقش-قا تيەسىلى ەكەنىن اتاپ وتكەن دۇرىس.

اقش-تى ايتقاندا، «عاسىر كەلىسىم­شارتى» دەگەن اتاۋمەن الەمگە ايگىلى بولعان قازاقستان مەن «شەۆرون» كورپوراتسيا­سى اراسىنداعى كەلىسىم ەسكە تۇ­سە­­­­دى. اتالعان كەلىسىمشارتتىڭ تالاپ­تا­رىن ازىرلەۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جا­ۋاپ­كەرشىلىك ەكەنىن «عاسىر كە­لىسىم­شارتىنىڭ» تالاپتارىن جاساۋعا اتسالىسقان مەملەكەت جانە قو­عام قايراتكەرى، تۋرا ءبىر جىل بۇرىن ومىردەن وتكەن مارقۇم قا­لىق ابدۋللاەۆتىڭ ەستەلىگىنەن وقىعانىمىز بار. ويتكەنى بۇرىن-سوڭدى مۇنداي كەلىسىمشارت جاساۋ مەملەكەت تاريحىندا بول­ما­عان. وسى­لايشا، نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ تابان­دىلىعىنىڭ نا­تي­جە­سىندە كەڭەس وداعى قۇلاماي تۇرىپ بەكىتىلگەن «تەڭىز» كەشەنى مەن «شەۆرون» كورپوراتسياسى اراسىندا كەلىسىمشارت بۇزىلىپ، جاڭاسى جاسالدى. جاڭا قۇجاتقا سايكەس، مۇنايدان تۇسەتىن تا­بىس­تىڭ كوپ بولىگى قا­زاق­ستان­دا قالاتىن بولدى. «عا­سىر كە­لى­سىمشارتىنىڭ» نا­تي­­جەسىندە ەلى­مىز­گە ۇلكەن ينۆەس­تي­تسيا كەلدى. شامامەن 300 ملرد دوللار تى­كە­­لەي ينۆەستيتسيا تارتىلدى. شە­تەل ينۆەستيتسياسىمەن بىرگە الەم­نىڭ وزىق تەحنولوگياسى دا ەلگە ەنە باستادى. ءسويتىپ مۇناي كەن ورىندارى يگەرىلە باستادى ءارى شەتەلدىكتەردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن سەنىمى ارتتى. بۇل تا­­ۋەلسىز قازاقستانعا سالىنعان ال­عاش­قى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا بو­لاتىن.

بىلە بىلسەك، ەلباسىنىڭ تەمىر­تاۋ­­دا­عى ءىرى مەتاللۋرگيالىق كوم­­­­بيناتتى شەتەل ينۆەس­تي­تسيا­سى­نىڭ ارقاسىندا امان الىپ قا­لۋى­نىڭ ءوزى ەرلىكپەن پارا-پار. كەڭەس وداعى كەزىندە سالىنعان ەڭ سوڭعى زاۋىت 90-جىلدارى ءبىر­جولا توقىراپ، مىڭداعان ادام جۇمىسسىز قالعانى بەلگىلى. سول ۋاقىتتا ەلباسى شەتەلدىك ينۆەس­تور لاكشمي ميتتالمەن تىكە­لەي كەلىسسوز جۇرگىزدى. سونىڭ نا­تي­جە­سىندە زاۋىت قايتا جان­دان­دى، حالىقتىڭ دا تۇرمىسى جاق­­ساردى.

تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەس­تي­تسيا­لاردىڭ كولەمى ەلدىڭ اشىق­تى­عىنىڭ، نارىقتىق ەكو­نوميكاعا بەيىلدىلىگىنىڭ ءارى بيزنەس جۇر­گىزۋگە تارتىمدىلىعىنىڭ باس­­­تى بەل­گىسى سانالادى. سونداي-اق بۇل – كەز كەلگەن مەملەكەتتەگى جاعدايدىڭ تۇراق­تى­لى­عىنىڭ ايقىن دالەلى. ايتپەسە، بەرەكەسى قاشقان ەلگە ينۆەستورلاردىڭ قارجى قۇيۋى بىلاي تۇرسىن، ماڭايلاماسى انىق. ال قازاقستان تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ين­ۆەس­تيتسيانىڭ جان باسىنا شاق­قانداعى كورسەتكىشى بو­يىنشا الەمدەگى كوشباسشى مەم­لە­كەت­تەردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل دە­گەنىمىز قوماقتى قارجى عانا ەمەس، بۇل – ءىرى جوبالار، جاڭا تەحنولوگيالار. بىزدەگى شيكىزاتتىق بازانىڭ مولدىعى، ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى، ينۆەستيتسيالىق كلي­ماتتىڭ مىقتىلىعى، گەوگرا­فيا­­­لىق تۇرعىدان ءتيىمدى ورنالاس­ۋى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەس­تي­تسيا­عا جول اشىپ وتىر.

وسى ورايدا ەلباسىنىڭ تىكە­لەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تار­تۋ­­عا قاتىستى ەكى ماڭىزدى قا­دام جا­سا­عانىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ ءبىرى – شەتەل ينۆەستورلارى كەڭە­سىن قۇرۋى، ەكىنشىسى – «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن (احقو) اشۋى. قازاقستان پرەزي­دەن­تى جانىنداعى شەتەل ينۆەس­تور­لارى كەڭەسى 1998 جىل­دىڭ 30 ماۋسىمىندا قۇرىلعان. كە­ڭەس ين­ۆەس­تيتسيالىق ساياسات­تى جەتىل­دى­رۋ­دىڭ ماڭىزدى قۇرا­لىنا اينالدى. اتالعان كە­ڭەس­تىك-كونسۋلتاتيۆتىك ورگان­نىڭ مىندەتى – ۇكىمەت پەن ەل اۋما­عىندا جۇمىس ىستەيتىن ين­ۆەس­تور­لار اراسىندا تىكەلەي ديا­لوگ ورناتۋ. وسىنىڭ ناتيجە­سىن­دە نە­گىزىنەن شەتەلدىك ينۆەس­تور­لاردىڭ ينۆەس­تيتسيالىق قىز­مە­تىنە قاتىستى ماسە­­لەلەر جەدەل شەشىلىپ كەلەدى.

ال «استانا» حالىقارالىق قار­­­جى ورتالىعىن تاۋەلسىزدىك تا­­ري­­­حىن­داعى ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. كە­­زىندە ەلباسى دۋباي مەن سين­گاپۋرداعى، لوندون مەن شان­حاي­دا­عى سەكىلدى حا­لىقارالىق قارجى ورتالىعى ءبىز­دىڭ ەلدە دە پايدا بولادى دەگەندە سەنىمسىزدىكپەن قاراعاندار كوپ ەدى. قازىر احقو-نىڭ يگىلىگىن تۇتاس ەل كورىپ وتىر. وسىلايشا، ەلباسى ەلوردانى ەۋرازيانىڭ قارجى قاقپاسىنا اينالدىردى. 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى­جىلدىعىندا حالىقارالىق قار­جى ورتالىعى ارقىلى تارتىل­عان ينۆەستيتسيا كولەمى 4،4 ملرد­ دول­لاردى قۇرادى. ونىڭ 1،2 ملرد دوللارى – پورتفەلدى ين­­ۆەس­تيتسيا. ال 3،2 ملرد دوللارى – تىكەلەي ينۆەستيتسيا. احقو اشىل­عالى بەرى شەتەلدىك ينۆەس­تور­لاردىڭ قازاقستانعا دەگەن قى­زىعۋشىلىعى ارتا ءتۇستى. ويت­كەنى قارجى ورتالىعى سە­نىمدى نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازامەن قام­تاماسىز ەتىلگەن. بۇگىندە ىس­كەر­لىك ورتادا «استانا» حالىق­ارا­لىق قارجى ورتالىعىنىڭ سوتى مەن حالىقارالىق تورەلىك ورتا­­لىعىنىڭ قىزمەتىنە دەگەن قى­­زىعۋشىلىق ءوسىپ كەلەدى. ولار­­دىڭ جۇمىسىنا پرەزي­دەنت تا­عا­يىن­دا­عان الەمدىك دەڭگەي­دەگى 10 سۋديا مەن 39 حالىق­ارا­لىق اربيتر تارتىلعان. احقو ەكو­جۇيەسىندە جوعارى تەحنو­لو­گيا­لىق احقو بيرجاسى (Astana International Exchange – AIX) دا بەرەكەنىڭ ورداسىنا اي­نالدى.

وسىدان ەكى اي بۇرىن بۇۇ ساۋدا جانە دامۋ جونىندەگى كون­فە­رەنتسياسىنىڭ (يۋنكتاد) «ين­­­ۆەس­­تي­تسيالار جونىندەگى دۇ­نيە­­­جۇ­زىلىك بايانداماسى» جاريا­­­لاندى. ءدال وسى باياندامادا قا­زاقستاننىڭ ين­ۆەس­تيتسيالىق الە­ۋەتى جوعارى با­عا­لانعان. اتاپ ايت­قاندا، COVID-19 پان­دە­ميا­سى­نىڭ الەم ەكو­­­نو­مي­كا­سىنا تەرىس اسەر ەت­كە­­نىنە قاراماستان، 2020 جىل­دىڭ قو­رى­ت­ىندىسى بويىنشا قا­زاق­ستان وتپەلى ەكونوميكاسى بار 17 ەلدىڭ جانە تەڭىزگە شىعا المايتىن 34 ەلدىڭ ىشىندە تازا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمىنىڭ ەڭ جوعارعى ءوسى­مىن كورسەتتى. الەم بويىنشا بىلتىر تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كو­لەمى ەڭ تومەنگى كورسەتكىشكە دەيىن قىس­قاردى. دالىرەك ايتساق، كورسەتكىش 35 پا­يىز­عا كەمىپ، 1 ترلن اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل – سوڭعى 16 جىلداعى ەڭ تومەنگى كور­سەتكىش. ال قازاقستانعا تار­تىلعان تىكەلەي شە­تەلدىك ين­ۆەس­­تيتسيا كولەمى كەرىسىنشە 34،9 پا­يىزعا وسكەن. بۇل وسى ۋا­قىتقا دەيىن جۇرگىزىلگەن جۇيەلى جۇ­مىس­تىڭ جەمىسى!

رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك، تىكە­لەي ين­ۆەستيتسيا تارتۋ تۇرعى­سى­نان بيىلعى جىل دا تابىستى بول­ماق. ماسەلەن، 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ قو­رى­­تىندىسى بويىنشا قا­زاق­ستان ەكونوميكاسىنا تار­تىل­عان تى­كەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمى 30،4 پايىزعا ارتىپ، 11،1 ملرد دوللاردى قۇراعان. بۇل رەت­تە وڭدەۋ ونەركاسىبىندە (57،2 پا­­يىز)، ساۋدادا (45،8 پايىز)، تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە (27،1 پا­يىز)، كولىك سالاسىندا (20،4 پا­يىز) ايتارلىقتاي ءوسىم بايقالىپ وتىر.

ادەتتەگىدەي قازاقستانعا ين­ۆەس­­­تيتسيا قۇيۋشى نەگىزگى ەل­دەر­دىڭ كور­سەتكىشى ارتقان. ماسەلەن، تى­كە­لەي شەتەلدىك ينۆەس­تي­تسيا­لار­دىڭ 3،3 ملرد دوللارى ني­دەرلاندقا ء(وسىم 24،5 پايىز)، 2،1 ملرد دوللارى اقش-قا ء(وسىم 87،7 پايىز)، 1،3 ملرد دوللارى شۆەيتسارياعا ء(وسىم 86،7 پايىز)، 704،9 ملن دوللارى رەسەيگە ء(وسىم 17 پايىز)، 508،7 ملن دوللارى قىتايعا ء(وسىم 63،7 پايىز)، 459،5 ملن دوللارى بەلگياعا ء(وسىم 4،3 پايىز)، 388،7 ملن دوللارى تۇركياعا ء(وسىم 79،9 پايىز)، 233 ملن دوللارى وڭتۇستىك كورەياعا ء(وسىم 33،1 پايىز) تيەسىلى. ەل وڭىرلەرى اراسىنان اتىراۋ وبلىسى (3،6 ملرد دوللار، ءوسىم 15،4 پايىز)، الماتى قالاسى (3 ملرد دوللار، ءوسىم 26،3 پايىز)، شىعىس قازاقستان وبلىسى (1،3 ملرد دوللار، 72،8 پايىز) ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك تانىتقان.

ەسكە سالا كەتەيىك، ەل ۇكىمەتى ۇلتتىق ەكونوميكانى ودان ءارى ءار­تاراپتاندىرۋ جانە ونىڭ ءوسۋ تۇ­­راقتىلىعىن ارتتىرۋ ماق­سا­تىن­دا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەس­تيتسيالار اعىنىنىڭ قارقىنىن جىلىنا 30 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل رەتتە 2025 جىلعا قاراي نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار دەڭگەيىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 30 پايىزىنا دەيىن جەتكىزۋ كوز­دەلگەن. بۇل باعىتتا اتقا­رى­لىپ جات­قان جۇمىستاردىڭ اۋقىمدى ەكە­نىن ەسكەرسەك، ۇكى­مەت بەلگى­لە­گەن مەجەنى با­عىندىرۋ اسا ءبىر قيىندىق تۋدىرماۋى كەرەك. ونىڭ ۇس­تىنە ينۆەستيتسياعا قاتىستى ما­­سە­لەلەر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تىكە­لەي باقىلاۋىندا. پرەزيدەنت ين­ۆەس­تيتسيالاردى وڭدەۋ ونەر­­­كاسىبىنە قاراي باعىتتاۋ كەرەك­تىگىن تاپسىرعان بولاتىن. بۇل تاپسىرما دا ويداعىداي ورىندالۋدا. 2020 جىلى جالپى ينۆەس­تيتسيا كولەمىندەگى وڭدەۋ ونەر­كاسىبىنىڭ ۇلەسى 19 پايىزعا جەتتى. ال 2010 جىلى اتالعان كورسەتكىش 10 پا­يىزدى قۇ­را­عان بولاتىن.

تاۋەلسىزدىك العان 30 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستانعا 330 ملرد دوللاردان استام تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تار­تىل­عا­نىن جوعارىدا ايتتىق. وسى ورايدا ورتالىق ازيا­عا تارتىلعان تىكەلەي شەتەل­دىك ينۆەستيتسيالاردىڭ 70 پايىزى ءبىزدىڭ ەلگە تيەسىلى ەكەنىن اتاپ ءوتۋ ءلازىم. قازاقستان ەكونوميكالىق رەفورمالار، حالىقارالىق ساۋ­داعا اشىقتىق، ينۆەستيتسيالار جانە ساياسي تۇراقتىلىق تۇر­عى­سىنان وڭىردەگى كوشباسشى بولىپ سانا­لا­دى. سوڭعى جىلدارى رەسپۋب­لي­كا ينۆەستورلاردى قورعاۋدى كۇشەيتۋ، بيۋروكراتيانى ازايتۋ، سالىق اي­­قىندىلىعىن ارتتىرۋ جانە كا­سىپ­كەرلىكتى قول­داۋ بو­يىنشا كەڭ كولەمدى رەفورمالار جۇرگىزدى.

تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز، تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ «قازاق­ستان­دى ينۆەس­تيتسيا­لىق تارتىمدى ەلگە اينالدىرامىن» دەگەن اسقاق ارمانى ورىندالدى. ونىڭ يگىلىگى بۇگىنگى بۋىنعا عانا ەمەس، كەلەر ۇرپاققا دا جەتەتىنى زور قۋا­نىش! ويتكەنى مۇنىڭ ءبارى ءبىر كۇندىك ەمەس، جۇزجىلدىق كەزەڭگە جالعاسار يگىلىك.

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇناي باعاسى كوتەرىلە مە؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 23:15

بيلىك جانە ۇلت مەنتاليتەتى

قازاقستان • بۇگىن، 22:54

استاناداعى العاشقى مەشىت

رۋحانيات • بۇگىن، 22:42

الاشوردا وفيتسەرى

قازاقستان • بۇگىن، 22:32

471 مىڭ دوللارعا ساتىلدى

ادەبيەت • بۇگىن، 22:19

شابىت پەن شاراپ

ادەبيەت • بۇگىن، 22:13

ديلەتانتتان داۋىرگە دەيىن

ادەبيەت • بۇگىن، 21:57

ەرتەڭ اۋا رايى قانداي بولادى؟

قازاقستان • بۇگىن، 16:20

ۇقساس جاڭالىقتار