كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
– ەربول لەسبەك ۇلى, ازىرلەنىپ جاتقان جاڭا زاڭ جوباسىندا قانداي جاڭاشىلدىق قاراستىرىلعان؟ كاسىپكەرلىك سالاسىن «تازا پاراقتان» رەتتەۋدىڭ بيزنەسمەندەر ءۇشىن پايدالى تۇسى قانداي؟
– ەلىمىزدە بيزنەستى دامىتۋعا, ءناسىبىن كاسىپتەن تاۋىپ جۇرگەن ازاماتتاردى قولداۋعا باعىتتالعان كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلاما قولعا الىنعانىن ءوزىڭىز دە بىلەسىز. بيزنەستى رەتتەۋدى «تازا پاراقتان» باستاۋ دا – سونىڭ ءبىرى. كەيدە كاسىپكەرلەردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن شەشۋ كەزىندە ءبىراز ماسەلە زاڭ تۇرعىسىنان شەشىلمەگەنىن كورىپ ءجۇرمىز. سوندىقتان بيزنەستى قورعاۋدى وسى رەتتەۋ زاڭىنان باستاماقشىمىز. بيزنەس قىزمەتىنىڭ جاڭا رەتتەۋشىلىك ساياساتى بويىنشا زاڭ جوباسىن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلارىمەن اقىلداسا وتىرىپ ازىرلەدى.
زاڭ مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ قاعيداتتارى مەن نەگىزگى ەرەجەلەرىن بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە بيزنەسكە قويىلاتىن تالاپتار قانداي بولۋ كەرەكتىگىن ناقتىلايدى. رەتتەۋدەگى قاعيداتتار مىندەتتى تۇردە ورىندالادى; كاسىپكەرلەرگە تالاپ قوياردا ولاردىڭ جاعدايى, بۇل تالاپتاردى ورىنداي الۋ مۇمكىندىگى ەسكەرىلەدى, ولار تسيفرلاندىرىلعان, ىڭعايلى جانە بيزنەسمەندەرگە سالماق سالماۋى ءتيىس; مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ قۇجاتتارعا سايكەس كەلۋى شارت; مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ قاتاڭدىق دەڭگەيى تاۋەكەل دەڭگەيىنە بايلانىستى بولادى. مىنە, وسى نەگىزگى قاعيداتتار ورىندالعان جاعدايدا عانا كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار بەلگىلەنۋى مۇمكىن. مەملەكەت تاراپىنان ءبىر جاڭا تالاپ ەنگىزىلگەن جاعدايدا قولدانىستاعى ەكى تالاپ جويىلىپ وتىرادى.
زاڭدا رەتتەۋشى اپەللياتسيا ينستيتۋتىن ەنگىزۋ دە جوسپارلانعان. بيزنەس-ومبۋدسمەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تالاپتارىن قايتا قاراۋ ماقساتىندا شاعىم مەن ۇسىنىستاردى جينايدى. ال ونى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى قارايدى. مينيسترلىك تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان شاعىمداردى قاراستىرا وتىرىپ, رەتتەگىش تەتىكتىڭ كۇشىن جويۋ نەمەسە وعان جان-جاقتى تالداۋ جۇرگىزۋ جونىندەگى شەشىمدى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ساراپتاما توبىنىڭ, بولماسا ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ تالقىلاۋىنا شىعارادى.
زاڭعا ەنگىزىلەتىن تاعى ءبىر جاڭاشىلدىق – مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلەدى. جاڭا ءتاسىل تەك رۇقسات بەرۋ تالاپتارىنا سايكەستىگىن تەكسەرۋدى جانە ناقتى فاكتىلەر بويىنشا تاعايىندالاتىن جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەردى كوزدەيدى. ەرەكشە ءتارتىپ بويىنشا جۇرگىزىلەتىن تەكسەرۋلەر جويىلادى. بۇل رەتتە كاسىپكەرلىكتى قاۋىپسىزدىكتى قاداعالاۋ شارالارىمەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە ەرەكشە ماڭىز بەرىلىپ وتىر. ياعني اكىمشىلىك ىستەردى قوزعاماس بۇرىن الدىمەن جەدەل دەن قويۋ شارالارىن قولدانىلۋ ۇسىنىلدى.
– سوندا جاڭا زاڭ كاسىپكەردىڭ قۇقىعىن قورعاپ, رەتسىز تەكسەرۋدەن بوساتۋعا ىقپال ەتەدى دەۋگە بولادى عوي؟
– ءيا, بۇل زاڭ الدىمەن كاسىپكەردىڭ قۇقىن قورعاۋعا باعىتتالعان. ۇلتتىق پالاتا بيزنەسپەن اينالىسىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ ءۇشىن مىندەتتى تالاپتاردىڭ ءتىزىلىمىن ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل – بيزنەسكە قويىلاتىن بارلىق تالاپتىڭ تولىق تىزبەسىن قامتيتىن بىرىڭعاي بازا. مۇنداي ورتاق دەرەكتەر ورتالىعى كاسىپكەرگە بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ بارلىق قۇقىقتىق نەگىزدەرىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ تالاپتارى دا انىق كورسەتىلەدى. ەگەر تالاپ تىزىلىمدە بولسا, وندا ول بويىنشا مەملەكەتتىك ورگان تەكسەرۋگە جانە جازالاۋعا قۇقىلى ەكەنىن كاسىپكەر ءبىلۋى كەرەك. ەگەر تىزىلىمدە تالاپ بولماسا, وندا جازا دا جوق. بۇل جەردە – زاڭدى بىلگەن جازا باسپايدى دەگەن قاعيدات.
تاعى ءبىر وزگەرىس, 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ رەتتەۋشى «گيلوتينا» ىسكە قوسىلادى. ياعني مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ جاڭا قاعيداتتارىنا جاۋاپ بەرمەيتىن تالاپتار زاڭسىز دەپ تانىلادى.
جالپى, تالاپتاردى قايتا قاراۋدى كاسىپكەرلەردىڭ كوبى جۇمىس ىستەيتىن ءتورت سالادان باستادىق. ەلىمىزدەگى بيزنەسپەن اينالىسىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ 60%-دان استامى – ساۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعى, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ, كولىك سالاسىندا قىزمەت ەتەدى. سوندىقتان زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن ءبىز قاناتقاقتى رەجىمدە قوعامدىق تاماقتاندىرۋ جانە ساۋدا-ساتتىق, كولىك قىزمەتتەرى سياقتى سالالاردا رەۆيزيا باستادىق. جۇمىسقا تاۋەلسىز ساراپشىلار مەن سالالىق قاۋىمداستىقتار تارتىلعان. قازىر قوعامدىق تاماقتاندىرۋ سالاسىنداعى تالاپتاردى تەكسەرۋ اياقتالدى.
باقىلاۋدىڭ جاڭا فورماسىن ەنگىزۋ – كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن زاڭسىز جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ مۇمكىندىگىن بولدىرماي, شىنايى زاڭ بۇزۋشىلاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەرگەۋ دەۋگە بولادى. باقىلاۋشى مەملەكەتتىك ورگاندار الدىمەن پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋدى نىسانعا بارماي-اق جۇرگىزەدى, سودان كەيىن سونىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە قاجەت بولسا, وبەكتىگە بارىپ, باقىلاۋدى جۇرگىزۋ مىندەتىن بەكىتەدى.
– زاڭ ناقتى قاشان قابىلدانۋى مۇمكىن؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇكپ سەزىندە بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس, زاڭ جوباسىن 2021 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قابىلداۋ جوسپارلانىپ وتىر. پارلامەنت ماجىلىسىندە ءبىرىنشى وقىلىم 3 قاراشادا ءوتتى.
ازىرشە كاسىپكەرلەر پالاتاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك, ساۋدا, تۇرۋ سالالارىندا مىندەتتى تالاپتاردى قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر. وسى بويىنشا كاسىپكەرلەردىڭ پىكىر-ۇسىنىسى دا ەسكەرىلمەك.
دايىنداعان
قىمبات توقتامۇرات,
«Egemen Qazaqstan»
