شىڭعىرلاۋداعى 1916 جىل وقيعاسى

سۋىت حابار

1916 جىل شىڭعىرلاۋ بولىسىنىڭ پرابيتەلى (پراۆيتەل – ورىس تىلىندە, باسقارۋشى – ا) ساربالانىڭ اقمەتى, پەسرى (پيسار – قاعاز جازۋشى, ءىس جۇرگىزۋشى – ا) – تورە تۇقىمى تاۋكەن ۇلى قالي ەدى.

2-ءنشى اسەت (يۋل) كۇنى ەلەك ۋەزىنىڭ كرەستيانسكي ناشالنيگى (شارۋا باستىعى, لاۋازىم – ا) پەتروپ تەكە (ورال قالاسى – ا) قالاسىنان كەلە جاتىپ, بولىس كەڭسەسىنە ءتۇسىپ, 25-يۋن جارلىعىن جاريالاپ, اقمەت پرابيتەلدى «ستارشينا, سۋديالارىڭدى جانە بىلايعى قادىرلى اقساقالدارىڭدى ەرتىپ, 5-ءشى يۋل كۇنى قاراشىعاناققا سيەزگە كەل» دەپ شاقىرىپ كەتتى. جامانات جاتا ما, اۋىلدان اۋىلعا, ۇيدەن ۇيگە «قازاقتان سالدات الادى» دەگەن حابار تاراپ تا بولدى. كەمپىر-شال ويبايىن سالدى. جاستار شارۋادان توقتالدى. جۇرت لەك-لەك بولىپ جينالىپ, ءبىرى ونى, ءبىرى مۇنى ايتىپ, ەكى كىسى باس قوسسا, اڭگىمەلەرى جىگىت الۋ جايىندا بولدى. اقمەت پرابيتەل بارلىق ستارشينا, سۋديالارمەن اۋىل سايىن بىرنەشە اقساقالدى ەرتىپ, 5-ءىنشى اسەتكە قاراشىعاناققا سيەزگە جونەلدى. سيەزگە شىڭعىرلاۋ مەن قاراشىعاناق بولىسىنىڭ ادام قاراسى جينالدى. ەلەكتەن ۋەزنىي كرەستيانسكي ناشالنيك پەتروپ كەلىپ, «پاتشا قازىرەتىنىڭ 25-ءىنشى يۋندەگى جارلىعى بويىنشا قازاقتان قارا جۇمىسقا 19 بەن 31 جاستىڭ اراسىنداعى جىگىتتەر الىنادى» دەپ بەس-التى اۋىز سوزبەن جاريالادى. جان-جاقتان: «اقشا تولەپ قالۋعا بولماي ما؟» دەگەن سياقتى ءتۇرلى سۇراۋلار بەرىلدى. بەرىلگەن سۇراۋلارعا «پاتشا حازىرەتىنىڭ جارلىعى ەكى بولمايدى, قالايدا ورىندالادى» دەپ قىسقا-قىسقا جاۋاپ قايىردى.

سيەزگە جينالعان حالىق جىگىت بەرە قويامىز دەپ ايتا المادى. سونىمەن كرەستيانسكي ناشالنيك پەتروپ اقمەت پرابيتەلدى ەلەككە شاقىرىپ, ءوزى ەلەككە قايتىپ كەتەدى. جينالعان ەكى بولىستىڭ ادام قاراسى نە قىلارىن بىلمەي, اڭ-تاڭ بولىپ قالا بەردى. «سۋعا كەتكەن تال قارمايدى» دەگەن عوي, اقىرىندا ويلاپ ماقۇل تاپقاندارى قاراشىعاناق, شىڭعىرلاۋ ەكى بولىستان ءۇش-ۇشتەن التى كىسى ۋاكىل شىعارىپ, بولىس باسى مىڭ سومنان شىعىن بەرىپ, ورىنبورداعى ءاليحاننان رەتىن ءبىلىپ, اقىل سۇراپ قايتۋعا جىبەردى.

حالىقتىڭ سونداعى ويى: قازاقتان جىگىت الامىن دەپ جاتقان – پاتشانىڭ بەر جاعىنداعى اكىمدەر, پاتشا مۇنى بىلمەيدى.

ءاليحاننىڭ اقىلى

سونىمەن ۋاكىلدەر ورىنبورعا بارادى. سول كەزدە ورىنبوردا جىگىت الۋ جايىندا ءبىر سيەز بولىپ جاتسا كەرەك. ءبىزدىڭ ۋاكىلدەر سيەزگە ۇلگەرە الماي, سيەز تاراپ كەتكەن سوڭ بارۋلى. ىزدەپ بارعان ءاليحاندارىن ۇشىراتا الماۋلى. سيەز تاراعاسى ءاليحان سامارداعى ۇيىنە قايتىپ كەتكەن ەكەن. سوڭىنان قۋىپ سامارعا بارماق بولىپ پويىزعا مىنگەن جەردە اليحانعا ۇشىراسىپ, سامارعا دەيىن بىرگە بارۋلى.

ءاليحاننىڭ بۇلارعا ايتقان اقىلى: «تۇبىندە الام دەگەن جىگىتىن الماي قويمايدى. جىگىت بەرمەيمىن دەپ بوسقا اۋرە بولماۋ كەرەك. جانە دە ۇكىمەتتىڭ ءار حالىقتىڭ پراباسىن (قۇقىعىن – ا) بىردەي قىلىپ, تىلەگىن ورىندايمىن دەگەن ۋادە ءسوزى بار. سوعىستان سوڭ ءاربىر حالىقتىڭ پاتشاعا ەتكەن قىزمەتى ەسەسىنە تىلەگىن بىلمەك. سوعىستان سوڭ بىلايعى حالىقپەن قاتار ءبىز دە تىلەگىمىزدى تىلەپ, الۋ ءۇشىن بىلايعى حالىق قان توگىپ, پاتشاعا قىزمەت ىستەپ جاتقاندا, ءبىز دە قاراپ وتىرماي, قارا جۇمىسقا جىگىت بەرىپ, قولدان كەلگەنشە قىزمەت ەتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ءبىز قازاقتان قارا جۇمىسقا جىگىت بەرۋدى ماقۇل كورەمىز» دەگەن.

كەلگەن ۋاكىلدەر ساماردان پويىز­بەن تەكەگە تۇسپەك بولادى. سەبەبى ءبورىلى بولىسى ەلەك ۋەزى باقىتجاندى ۋاكىل سايلاپ, جىگىت الۋ تاقىرىبىندا پەتروگرادقا جىبەرەدى ەكەن دەگەندى ەسىتەدى. تەكەدە سولاردىڭ الدىنان ءتۇسىپ, بۇلار دا ءوز بولىستارى اتاعىنان قىزمەت تاپسىرماق, بولماسا بىرگە كىسى قوسىپ جىبەرمەك. سونىمەن 8-ءنشى اسەت كۇنى تەكەگە تۇسەدى.

تەكەگە كەلسە, قالا استان-كەستەن. سە­بەبى جەر-جەردەگى قازاق «جىگىت بەر­مەيمىز» دەپ كوتەرىلىس جاساپ, كەيبىرەۋلەرى بولىستارىن ءولتىرىپ, كەڭسەلەرىن ورتەگەن ەكەن. وسى حابار تەلەگرام ارقىلى جان-جاقتان تەكەگە قۇيىلعان ەكەن.

سول كۇنى ءبىزدىڭ شىڭعىرلاۋدىڭ دا بولىسى مەن پەسىرىن ولتىرگەن حابارى ەستىلگەن. سوندىقتان ءبىزدىڭ كىسىلەر «قايدان كەلدىڭ» كۇيگە ءتۇسىپ, امالداپ جاسىرىنىپ, ەلگە قايتۋ جايىن كوزدەيدى. سەبەبى تاپ سول كۇندە كوتەرىلىس جاساعان بولىستىڭ ادامدارى ۇشىراسسا, «بۇلار ەلگە اعۋا بەرۋشىلەر» دەپ تاباندا جاۋىپ تاستايتىن بولعان. ۇكىمەتتىڭ جانسىزدارى كوتەرىلىس جاساعان بولىستىڭ ادامدارىن پاتەر-پاتەردەن ىزدەي باستاعان.

سول كۇنى گۋبەرناتور موردۆينوۆ, تەرگەۋشى ... پروكۋرور, 30-داعان قارۋ­لى كازاك-ورىس, ءبىر پۋلەمەتى بار, شىڭ­عىرلاۋ بولىسىنا شىعادى.

شيەلەنىس

اسەت جۇلدىزىنىڭ 6-سى كۇنى قاراشى­عاناقتاعى سيەز تاراعاسىن, ەلدەن بارعان اقساقالدار احمەت پرابيتەلگە «ەلەككە بارما, ورىنبورعا كەتكەن كىسىلەرىمىزدىڭ حابارىن كۇتەلىك, ەلدىڭ دەگەنى مەن ءىسىن قىل» دەگەن سوزدەرىن ايتادى. بىراق احمەت پرابيتەل بۇل سوزدەردى تىڭدامايدى. سول كۇنى پەسىرىمەن ەلەككە, كرەستيانسكي ناشالنيككە بارىپ جولىعىپ, «قازاق ەشقايدا دا قاشپايدى, جىگىت بەرەمىن» دەپ ۋادە بەرەدى. بىراق حالىقتىڭ قازىرگى ۋاقىتتا جىگىت بەرە قويامىن دەگەن كوڭىلى جوق, و دەپ, بۇ دەپ شاتاق شىعارۋى مۇمكىن. سوندىقتان قاسىما كىسى بەرىڭىز دەپ سۇراعان. كرەستيانسكي ناشالنيك قاسىنا پاليسەيسكي (پوليتسيا قىزمەتكەرى – ا) ەرتىپ, اۋىل-اۋىلداعى بارلىق پيسمەننىي (جازباشا – ا) ءتىزىمدى تەزىنەن جيناپ, تاپسىرۋعا بۇيىرعان.

احمەت پرابيتەل 7-ءنشى اسەت كۇنى ۇيىنە كەلىپ قونىپ, 8-ءنشى اسەت كۇنى ەرتەمەن قاسىندا پاليسەيسكي ورىس, پەسىرى قالي, دەلبەشى, شابارمان سىقىلدى تاعى بىرنەشە جولداستارىمەن اۋىل-اۋىلداعى تىزىمدەردى جيناۋعا شىققان. قاراشىعاناق سيەزىنەن تاراعاندا بولىس قول استىنان بارعان اۋىل ادامدارى, اقساقالدارى پرابيتەلدىڭ قىڭىر پىكىرىن بايقاپ, حالىقتىڭ ايتقانىنان شىعىپ, ءوز بەتىمەن ءىس ەتەتىن بولسا, حا­بار­لاسىپ تۇرىڭدار دەپ ۋادەلەسىپ تارا­عان. سوندىقتان كوپتىڭ ءتىلىن الماي, پرابيتەلدىڭ ەلەككە بارىپ, سىر ايتىپ, حالىقتىڭ ىرزالىعى بولماي تۇرىپ «جىگىت بەرەمىن» دەپ جەكە باسى ۋادەلەسىپ, قاسىنا پاليسەيسكي ەرتىپ شىققانىن احمەت پرابيتەلدىڭ ءوز ءنومىرىنىڭ ادامدارى سەزىپ, ءوز بىلىگىمەن ءىس ەتەيىن دەپ جۇرگەن تەرىس پىكىرى بارلىعىن بايقاپ, «پرابيتەل قاسىنا ەلەكتەن پاليسەيسكي ەرتىپ كەلىپ, اۋىل-اۋىلدىڭ پيسمەننىي تىزىمدەرىن جيناۋعا شىقتى, اتقا مىنىڭدەر!» دەپ ەل-ەلگە ات شاپتىرىپ, حابار جىبەرەدى.

ەستۋى-اق مۇڭ ەكەن, بولىس قولاستى تۇگەل كوتەرىلدى, بولەكشە مايدان بولدى. اتتىسى اتتى, جاياۋى جاياۋ, كوبى جايداق مىنگەسكەن, قولدارىندا سوققى, تەمىر ايىر, «قارا قازان, سارى بالانىڭ قامى ءۇشىن ولسەك ارمان جوق!» دەسىپ, پرابيتەل كەتكەن اۋىل جاققا توپ-توپ بولىپ اعىلا باستايدى. ماقساتى – پرابيتەلدى ءولتىرۋ, ءتىزىمدى وتقا جاعۋ.

ەسكەرتۋ: بۇرىنعى شىڭعىرلاۋ بولىسى 4-ءنشى اۋىل وسى كۇندە ءبورلى بولىسى 13-اۋىل.

بولىستىڭ ءولىمى

سونىمەن جىگىت بەرمەي امان قالدىق. احمەت پرابيتەل پەسىرى قالي, پاليسەيسكي ورىس جانە بىرنەشە جولداستارىمەن شىققان كۇيىندە 2-ءنشى اۋىلدىڭ ءتىزىمىن الىپ, 5-ءنشى اۋىلعا بارىپ, قورجىعۇل توبەسى دەگەن جەردە بالپەيىس بالالارىنىڭ ۇيىنە ءتۇسىپ, ءشاي ءىشىپ وتىرعاندا قۋعىنشىلاردىڭ الدى بارادى. بايمولدا تاجىمقۇل ۇلى دەگەن جىگىت باس بولىپ سول جەردە شاڭ-شۇڭ ۇرىس بولىپ, احمەت پرابيتەلدىڭ باسىن جارادى. بالپەيىس بالالارى اراشالاپ ايىرىپ الادى. بۇلار حالىقتىڭ رەتىن بايقاپ, ول اۋىلدا تۇراقتاي الماي, 1-ءنشى اۋىلعا قاراي ىسىرىلىپ قاشا باستايدى. بىراق «حالىق ماعان نە قىلادى» دەگەن كوڭىلمەن ءتىلىن تارتپايدى. «ولەرمىن, ولمەسەم سەندەرگە قىلارمىن» دەگەن سياقتى قارسى سوزدەر ايتادى. حالىق قاتەر قىلار, حالىقپەن ساناسىپ ءىس ەتەيىن دەگەن قيالى بولمايدى. ءاماندا وزىنىكىن جاقتاپ, ويلاعان ويىن ورىنداۋعا تىرىسادى. قارا بۇقارانى شىبىن قۇرلى, ونىڭ زارلانعانىن شىبىننىڭ ىزىلداعانى قۇرلى كورمەيدى. ەسىل-دەرتى قارا حالىقتى ەزىپ, ۇكىمەتكە جاعىنىپ, ماقتاۋ الۋ بولادى.

1-ءنشى اۋىلعا قاراي كەتىپ بارا جات­قاندا جان-جاقتان قۋعىنشى كوبەيەدى, سالت اتپەن قۋىپ جەتكەن قۋعىنشىلار ارباداعى پرابيتەلدى قامشىمەن ساباي باستايدى. قاسىنداعى جولداستارى قورعاپ الىپ قاشادى. قاشقان كۇيمەن 1-ءنشى اۋىلداعى بەكبان حازىرەتتىڭ ۇيىنە بارىپ پانالايدى. بەكبان حازىرەت قورعاپ, جۇرتتى جىبەرمەي, ەسىكتى بەكىتىپ, قۋىپ كەلگەن حالىققا توقتاۋ ايتادى. قۋىپ كەلىپ جينالعان حالىق بەكبان حازىرەتتىڭ ءۇيىن قاماپ الادى. سول ۋاقىتتا 3-ءنشى اۋىل اقپانبەت جىگىتتەرى قوجا قازى بالاسى باس بولىپ, تەرەزەنى بۇزىپ كىرىپ, احمەت پرابيتەلدى ۇستاپ الىپ, ساباي باستايدى. سەبەبى ول اۋىلعا بىلايعىدان گورى پرابيتەلدىڭ زيانى بۇرىن كوپ تيگەن.

پرابيتەلدى اراشالاعان جولداستارى وزدەرى تاياق جەگەسىن باستارىن قورعاپ, جايىنا قالادى. جىگىتتەر موينىنا شىلبىر سالىپ, سۇيرەپ, سىرتقا الىپ شىعادى. سول ۋاقىتتاردا قوجا قازى بالاسى احمەت پرابيتەلدى پىشاق سالىپ جارىپ تاستايدى. «بولىستى ءولتىردىم, ەندى بۇگىن ولسەم دە ارمانىم جوق, كىم ءولتىردى دەۋشى بولسا, جالعىز مەنى كورسەتىڭدەر» دەپ قاندى پىشاعىن جوعارى كوتەرەدى.

سىرتقا شىعارعان سوڭ پراۆيتەلگە قانى قاتىپ تۇرعاندار شالا جانسار كۇيىندە ۇرىپ مىلجا-مىلجا قىلادى. قۇرمانباي تورە بالاسى باس بولىپ, بىرقاتار جۇرت قالي پەسىردىڭ ءىسىن بىتىرەدى. پوليتسەيسكيدى ۇرماي-سوقپاي جاياۋ ەلەككە قايقايتادى.

ولگەن احمەت پرابيتەل مەن قالي پەسىردىڭ ولىگىن بەساعاش دالاسىنداعى قۇدىققا اپارىپ كومەدى. ترانتاس اربانى تاس بايلاپ قاراوبانىڭ سۋىنا سالادى. ارباداعى بىرقاتار كەڭسە ىستەرى كىم كورىنگەننىڭ قولىندا كەتەدى.

اۋىل-اۋىلدىڭ ۋاقيعانىڭ ىشىندە بولعان باستى ادامدارى كىم ولتىرگەنىن, قايدا كومىلگەنىن ايتپاسقا, بىرەۋدى-بىرەۋ كورسەتپەسكە مالتا جەپ ۋادەلەسەدى, سونىمەن تىنىشتالىپ, جينالعان حالىق تارقايدى.

تەرگەۋ

ەلەككە جاياۋ كەتكەن پوليسەيسكي سول كۇنى ەلەككە بارىپ, كريستيانسكي ناچالنيككە شىڭعىرلاۋ بولىسى تەگىس اتقا ءمىنىپ كوتەرىلگەنىن, بولىس پەن پەسىردى ولتىرگەنىن, حالىقتىڭ ءتۇرى قازىرگى رەتتە قاۋىپتى ەكەندىگىن ايتادى. كريستيانسكي ناچالنيك ءوزى شىعۋعا تابانى تۇرماي, ورالعا گۋبەرناتورعا تەلەگرامم بەرەدى. ورالدان گۋبەرناتور ماردىبەنوپ, سۋدەبنىي سلەدۋەتەل, تاۋا­ريش پروكۋرور, وتىزداعان قارۋلى كازاك-ورىس, ءبىر پۋلەمەتى بار ولگەن احمەت پراۆيتەلدىڭ اكەسى ساربالانىڭ ۇيىنە كەلىپ, جاي-ءمانىستى سۇراپ, كورسەتكەن كىسىلەردى ۇستاپ, سلەدستۋيە (تەرگەۋ – ا) جاساۋعا ەلگە شىعادى.

ەلدىڭ ۇرەيىن ۇشىرىپ, قاتىن-بالانى شۋلاتىپ, كەز كەلگەن اۋىلدى سولداتتار شەپ قۇرىپ قاماپ الادى. كىسىلەرىن تەرگەيدى, قارۋ ىزدەپ, ءتىنتۋ جاسايدى. ءتاتتى تاماعى بولسا ءىشتى. ۇستاعىسى كەلگەن كىسىلەرىن ۇستادى. بەتىنە قاراعان كىسىلەر بولسا, قامشىنىڭ استىنا الدى. مال مەن باستا ەرىك بولمادى. جۇرت قورىققاننان اياعىنان تىك تۇردى. ىڭق ەتەر جاي قالمادى. قاتىن-بالا قويداي كۇڭىرەندى. جاس جىگىتتەر كورىنبەي تاسالانۋمەن بولدى. جاعاداعى ەلدىڭ جىگىتتەرى ءبىر-ءبىر اتقا ءمىنىپ, قولدارىنا سويىل الىپ, جينالىسىپ, ەلدەن سولدات ارىلىپ كەتكەنىنشە جاسىرىنىپ توعايدا ءجۇردى. «سوققىعا كەلسە بىردەمە قىلار ەدىك, اتتەڭ مىلتىعى بار عوي» دەۋشىلەر دە بولدى. سولداتتار ەكى ءۇيدىڭ اراسىنا, شاڭىراقتان-شاڭىراققا ارقان كەرىپ, اتتارىن سوعان بايلادى. ۇستالعان كىسىلەردى سولداتتار اتپەن قامشىلاپ, جاياۋ قۋىپ كەلىپ, اربا قورشاپ, سوعان قاماپ باعاتىن بولدى. سونىمەن گۋبەرناتور بۇل جولى ون ءبىر كىسى ۇستادى. ولىكتى تابا المادى. ءشيلى بولىسىنا دا بارىپ, وسىنداي كىسى ۇستاپ قايتتى. ۇستالعان كىسىلەردى تەكەگە جاياۋ ايدادى. مۇندا قالعان قىزمەتتەردى كريستيانسكي ناچالنيككە تاپسىرىپ, ماردىبەنوپ ورالعا قايتىپ كەتتى.

ۇستالىپ كەتكەن كىسىلەر مىنالار:

1. – ءداۋجان ەلۋباي ۇلى
2. – قوجا قازى ۇلى
3. – ءتاجى شوتاي ۇلى
4. – بايمولدا تاجىمقۇل ۇلى
5. – ماقمەت قازى ۇلى, ت.ب.

ولگەن احمەت پراۆيتەلدىڭ ءىنىسى قان­بەت بولىستىڭ كانديداتى بولعان­دىقتان اعاسىنىڭ ورنىنا بولىس بولىپ قالدى.

ولىكتىڭ تابىلۋى

ولگەن اقمەت پراۆيتەلدىڭ كىشى ايەلى تورە قالدىبالاسىنىڭ قىزى سول رەتپەن تورە ساربالاعا قۇدا بولاتىن. اقمەتتىڭ ولىگى تابىلماعاسىن ساربالا قۇداسى تورەگە «اۋىلىڭنىڭ سول ۋاقيعاعا قاتىسقان ادامدارىنان سۇراستىرىپ 

ءبىل» دەپ تاپسىردى. پراۆيتەلگە بەلسەنە قاتىسقاننىڭ ءبىرى احمەتتىڭ ءوزىنىڭ قايناعاسى قۇرمانباي تورە بالاسى. ءبىر كۇنى قۇرمانباي اكەسى تورەمەن بولىستىڭ ءولىمى جايلى سويلەسىپ وتىرىپ, ابايلاماي اقمەت پراۆيتەلدىڭ سۇيەگى بەساعاش دالاسىنداعى قۇدىققا كومىلگەندىگىن ايتىپ قويعان. تورە ەستىپ الىپ ساربالاعا حابار جىبەرگەن. ساربالا بالاسىنىڭ سۇيەگىن تاۋىپ الىپ, ۋەزدنىي كريستيانسكي ناچالنيككە حابار بەرگەن. كريستيانسكي ناچالنيك پەتروۆ بىرنەشە كازاك-ورىس سولداتتارىمەن كەلىپ ولىكتىڭ ۇستىنە ءبىر ءۇي, قاسىنداعى جولداستارىمەن كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن اۋىل بيلەرى ءۇشىن جەتى ءۇي, نەبارى سەگىز ءۇي تىكتىرىپ, ەلدەن جۇمساۋعا ونشاقتى جىگىت پەن ونشاقتى ات اربا الدىرىپ, تەرگەۋ جۇرگىزە باستادى.

قۇدىققا كومىلگەن حاباردى تورە ايتتى دەگەنمەن تورەنى ۇستادى. تورەدەن جاۋاپ العاندا تورە بالاسى قۇرمانبايدى كورسەتكەن. سونىمەن تورە بوساتىلىپ, قۇرمانباي ۇستالادى. ۋاقيعا 1, 3, 5-ءىنشى اۋىل جەرىندە بولعان. «بىلە تۇرا ايتپاي, جاسىردىڭدار» دەپ جوعارعى ءۇش اۋىلدىڭ ستارشينالارىن ۇستايدى. بۇل جولى نەبارى تاعى دا ونشاقتى كىسى ۇستالادى. ولار مىنالار: تورە بالاسى ەسماعۇل, ماڭعى ۇلى جۇماعالي, مۇقان ۇلى زاينولدا, دۇزكەي, تاعى باسقالار. سوڭعى دۇزكەي دەگەن كىسىنىڭ ءوزى ۇيىندە جوعىندا سولداتتار كەلىپ: «دۇزكەيدى تاۋىپ بەرىڭدەر, سەندەر قاشىرىپ جىبەردىڭدەر» دەپ قاتىنى مەن بالاسىن ۇستاپ اكەتەدى. دۇزكەي ۇيىنە كەلىپ, بۇل حاباردى ەسىتىپ, اۋىرىپ قالادى. سوڭىنان سولداتتار كەلىپ, تەكەگە ايداعاندا حال ۇستىندە جاتادى. سونىمەن دۇزكەي دەگەن كىسى تەكەگە ايدالىپ بارا جاتىپ, جولدا جۇرەگىنىڭ قاعى جارىلىپ ولەدى. قالعاندارى تەكەگە ايدالىپ بارىپ, ەلۋ التى كۇن تۇرمەدە جاتادى. اۋەلگى ۇستالعاندار سەكسەن جەتى كۇن جاتادى. بۇل تۇرمەدەگىلەردىڭ ءحالى وتە ناشار. جارتى قاداق تۇزسىز قارا نان مەن قارا سۋدى ءنار قىلىپ, ساسىق اۋامەن دەمالعان.

سوت

قازاننان ۆوەننىي سوت كەلىپ تەرگەپ, ءتورت كىسىنى ءتورت ساعاتتىڭ ىشىندە اسىپ ولتى­رۋگە ۇكىم ەتىپ, ۇكىم ورىندالعان, اسىلىپ ولگەندەر مىنالار: ءداۋجان ەلۋ­باي ۇلى, قوجا قازى ۇلى, ءتاجى شو­تاي­ ۇلى, بايمولدا تاجىمقۇل ۇلى. قال­عان­دارى اقتالىپ, موينى ىرعايداي, ءبيتى تورعايداي بولىپ, ازىپ-توزىپ ەلگە قايتادى.

بۇلار قايتپاستان بۇرىن ەلدەن جىگىت الىندى, بايلار كىسى جالداۋشى بولدى. ەبىن تاپقاندار كازاك-ورىسقا پاستۋح-مالشى بولدى. بۇلاردان باسقا مولداەكەلەر ەلدە قالدى. بىلايعى ون توعىز بەن وتىزدىڭ اراسىنداعىلار تەگىسىنەن ەلەككە قارالۋعا باردى. تىزىمگە بۇرىن قالاي بولسا, سولاي جازىلعان رەتىمەن جاسى ارتىق يا كەم بولا تۇرسا دا ورىنسىز پريەمعا ىلىگىپ كەتكەن سورلىلار كوپ بولدى. ونىڭ ۇستىنە شىڭعىرلاۋ بولىسىنىڭ جىگىتتەرىنە بولىسىن ولتىرگەن ەلدىڭ جىگىتتەرى دەپ پريەم قاتاڭ بولدى. جاسى ارتىق, يا كەم بولماسا اۋىرۋلى جارامسىز, جارىمجانداردى تالعاماي, جارامدى دەپ الا بەردى. بۇعان مىسال, قوجا ۇلى قايروللا دەگەن جىگىت مايدانعا بارعان جەرىندە قارالىپ, سوقىرلىعىنان قايتىپ كەلدى. كوميسسيادا وتىرعان اقساقالدارىمىز تۇك بىتىرگەن جوق. ولارعا سويلەۋگە تولىق پراۆا بەرىلگەن جوق. جىگىتتەردى قاراعان دوعدىرلاردىڭ پىشاعى قۇيرىق ۇستىندە بولدى. «سەنى قالدىرام» دەپ كەز كەلگەن قازاقتىڭ قالتاسىن قاعىپ الدى. كريستيانسكي ناچالنيكتىڭ قاتىنىنا عاپپا دەگەن نوعاي قاتىن قۇس ەتىن, تاعى سونداي ءتاتتى تاماقتار اپارىپ, تانىس بولىپ, كريستيانعا قاتىنى ارقىلى قازاقتاردىڭ پاراسىن بەرىپ, دەلدالدىق قىلىپ, بىرنەشە ادامدى پريەم­نان قالدىردى. مۇنى كريستياننىڭ ءوزى دە تەرىس كورگەن جوق. قارا جۇمىسقا جىگىت الۋ تۇسىندا مولدەكەمدەر از ولجالى بولعان جوق. بەتتى ءبىر سيپاپ, قۇداي الدارىڭنان جارىلقاسىن دەپ جىگىتتەردىڭ تيىن-تەپەنىن بۇلار دا سوعىپ قالدى. سونىمەن شىڭعىرلاۋ جىگىتتەرى كۇنباتىس مايدانىنا مينسكەي گۋبەرنياسىنا وكوپ قازۋعا باردى. 1916 جىل كوتەرىلىسى شىڭعىرلاۋ بولىسىندا وسىمەن ءتامام بولدى.