جاس كەلسە – ىسكە
ول تاشكەندەگى ورتا ازيا بويىنشا پوليتەحنيكالىق ءبىلىم بەرەتىن ەڭ ۇلكەن وقۋ ورنىنىڭ ينجەنەر-ەنەرگەتيكا فاكۋلتەتىن ءتامامدادى. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرىسىمەن شىمكەنتتەگى ەڭ ءىرى «يۋجكازەنەرگو» مەكەمەسىنە ارنايى جولدامامەن كەلىپ, ينجەنەر, اعا ينجەنەر, اعا ماستەر, ەنەرگەتيكالىق ءتارتىپ قىزمەتىنىڭ باستىعى, ورتالىق ديسپەچەرلىك قىزمەت باستىعىنىڭ ورىنباسارى سەكىلدى قىزمەت ساتىلارىنا تەز ءوسىپ وتىردى. بولاشاعىنا قاجەتتى وتە باي تاجىريبە جيناقتادى.
1969 جىلى قازاق كسر ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ قازاقستان ەنەرگوجۇيەسىن ورتالىقتاندىرىلعان ءبىر باسقارماعا بىرىكتىرۋ تۋرالى بۇيرىعى شىقتى. بۇل – شىعىس قازاقستان, سەمەي, پاۆلودار, تسەلينوگراد, سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي وبلىستارى اۋماعىنداعى ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەردى ءبىر ورتالىقتان باسقارۋ دەگەنگە ساياتىن. ءمينيستردىڭ ورىنباسارى اتاباق ارىستانوۆ جاڭادان ۇيىمداسقان ورتالىقتى قالىق ابدۋللاەۆتىڭ باسقارۋىن ءجون كورىپ, جوعارعى باسشىلىققا ۇسىنىس جاساعان كەزدە جاس تا بولسا ىسكەرلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ ۇلگەرگەن ونى ءبىر اۋىزدان قولداپ, «بىرىككەن ديسپەچەرلىك باسقارمانىڭ» ءبولىم باستىعى ەتىپ تاعايىندادى. ارينە, جاڭا ءىستى باستاپ كەتۋ وڭاي بولعان جوق, اۋەلى ول رەسپۋبليكانىڭ 9 ايماعىنداعى جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى مەن شاعىن ستانسالاردى تۇگەل ارالاپ شىقتى. رەسپۋبليكا ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ جاڭا باعدارلاماسىن جاسادى, ونى ماسكەۋدە ءساتتى قورعادى.
1974 جىلى مينيسترلىك تاعى دا ابدۋللاەۆقا قولقا سالدى. بۇل جولى ول «يۋجكازەنەرگو» باسقارماسىنا باس ينجەنەر, ءتورت جىلدان كەيىن وسى مەكەمەنىڭ باستىعى بولدى. ون مىڭعا جۋىق جۇمىسشىسى بار مەكەمەنى بۇعان دەيىن بوگدە ۇلتتىڭ وكىلدەرى باسقارىپ كەلگەن بولاتىن. ال قالىق ابدۋللا ۇلى ءبىرىنشى قازاق باسشى ەدى. ول جوعارى ءبىلىمدى قازاق جاستارىن باسشىلىققا تارتتى, قامقور بولدى.
«يۋجكازەنەرگونىڭ» قاراماعىنا جامبىل, شىمكەنت, قىزىلوردا ايماعىنىڭ ەنەرگەتيكا جۇيەسى تۇگەل قارايتىن. ەندى ابدۋللاەۆتىڭ الدىندا وڭتۇستىك ايماقتىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىن قايتا جاراقتاندىرۋ جانە جاقسارتۋ مىندەتى تۇردى. ول ءۇش وبلىستىڭ بارلىق اۋدان-اۋىلىن تۇگەل ارالاپ شىقتى, جاعدايدى كوزبەن كوردى. ناتيجەسىندە, قۋاتى 1 ميلليون 200 مىڭ كيلوۆاتتىق جامبىل ەلەكترستانساسىن سالىپ, جامبىل – فرۋنزە – شىمكەنت – الماتىعا دەيىن كەرنەۋى 500 كيلوۆاتتىق ەلەكتر جەلىسى تارتىلدى. اۋىل مەن سەلولاردى بىلاي قويعاندا, شالعايدا جاتقان شوپاندار ۇيىنە دەيىن ەلەكتر جەلىسى جەتتى.
بەتبۇرىس كەزەڭى
1982 جىل قالىق ابدۋللاەۆ ءۇشىن ۇلكەن بەتبۇرىس كەزەڭى بولدى. شىمكەنتتە سول جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءوندىرىس ۇيىمدارى مەن كاسىپورىندار پارتيا ۇيىمدارى حاتشىلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسى ءوتتى. وسى جولى نازارباەۆ ارنايى «يۋجكازەنەرگوعا» بارىپ تانىستى, باسشىسى ابدۋللاەۆپەن ءبىراز اڭگىمەلەستى. وسىدان كەيىن كوپ ۇزاماي-اق ونى الماتىعا شاقىرىپ, كانديداتۋراسىن قازاقستان ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلىعىنا ۇسىنىپ وتىرعانىن, بۇل جونىندە ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋرو مۇشەلەرى دە كەلىسەتىنىن ايتتى. سول كۇنى ابدۋللاەۆ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ب.ءاشىموۆ پەن ەكىنشى حاتشى س.ءميروشحيننىڭ قابىلداۋىندا بولدى. اسىرەسە, دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولۋى جاس قالىققا قاتتى اسەر ەتتى. بەدەلدى باسشىنىڭ الدىنان جاڭا كۇش, قۋات العانداي سەرپىلىسپەن شىقتى.
ابدۋللاەۆقا رەسپۋبليكا تاراپىنان باستى تاپسىرما جۇمىسى ءبىراز باياۋلاپ تۇرعان ەكىباستۇز گرەس-1 قۇرىلىسىن اياقتاۋ بولدى. ول كەڭەس وداعى بويىنشا الىپ جوبالاردىڭ ءبىرى بولعان ەكىباستۇز گرەس-1 قۇرىلىسىنىڭ باسى-قاسىندا تابان اۋدارماي ءتورت جىل ءجۇرىپ, ابىرويمەن اياقتادى. «ەكىباستۇزداي الىپ قۇرىلىستا قولتاڭبامنىڭ قالعانىنا تاعدىرىما ريزامىن» دەپ وتىراتىن قالەكەڭ.
قالىق ابدۋللا ۇلىنىڭ قاي ىستە بولسىن ابىرويى ارتا بەردى, بەدەلى بەكەم بولا ءتۇستى. سونىڭ ارقاسىندا 1986 جىلى قايتا قۇرۋ باستالعان تۇستا ابدۋللاەۆتاي ابىرويلى, بەدەلدى, تاجىريبەسى مول, ىسكەر باسشىلار اۋاداي قاجەت بولا باستادى. تاعى دا وعان 1986 جىلى رەسپۋبليكا باسشىلىعى سەنىم ارتىپ, قازاق كسر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندادى.
وسىنداي جاۋاپتى قىزمەتتەردىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ ول بارىنە ۋاقىت تاپتى, ۇلگەردى. قالىق ابدۋللاەۆ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ, كوكپ وك قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىن, سونداي-اق ماسكەۋ قالاسىنداعى كسرو مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى حالىق شارۋاشىلىعى اكادەمياسىن ءتامامدادى. سوندىقتان ونىڭ قازاقستان مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى لاۋازىمىنا تاعايىندالۋى ابدەن زاڭدى ەدى. شىن مانىندە قالىق ابدۋللا ۇلىنىڭ تاجىريبەسى قايتا قۇرۋ, ەگەمەن قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى جىلدارىندا ەرەكشە قاجەت بولدى. كوپ ۇزاماي ول پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قازاق كسر مەملەكەتتىك ەكونوميكا كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. بۇل جۇمىستى دا لايىقتى اتقاردى.
كەڭەس وداعىندا بيلىك باسىنا ميحايل گورباچەۆ كەلگەن سوڭ ەلدە قايتا قۇرۋ باستالدى. قيىنشىلىقتار بولدى. كسرو-داي الىپ ەلدىڭ قاراماعىندا بولعان 15 رەسپۋبليكا ءوز ساياساتىن دەربەس جۇرگىزۋگە ۇمتىلدى. بۇل بارىنە ورتاق وداقتىق شارت جاساۋعا اكەلدى. قازاقستاننىڭ مۇددەسىن قورعايتىن توپ قۇرۋدى جانە ونى باسقارۋدى تاعى دا ن.نازارباەۆ تالاي تاپسىرماسىن مۇلتىكسىز ورىنداپ كەلگەن قالىق ابدۋللاەۆقا جۇكتەدى. توپ قۇرامىندا دەپۋتات ز.فەدوتوۆا مەن بەلگىلى زاڭگەر س.سارتاەۆ بولدى. 1990 جىلدىڭ 20 ماۋسىمىندا ماسكەۋدە رەسمي وكىلدەردىڭ العاشقى جيىنى ءوتتى. ءبىرىنشى وتىرىستا-اق قالىق ابدۋللاەۆ وداقتىق شارت بويىنشا فەدەراتسيانىڭ قۇرامىنا ەگەمەن ەل بولىپ ەنۋىمىز كەرەك جانە بارلىق رەسپۋبليكا جاۋاپكەرشىلىكتى تەڭ الۋى قاجەت» دەگەن ن.نازارباەۆتىڭ ۇستانىمىن بەرىك ۇستاندى. الايدا وداقتىق شارت ومىرشەڭ بولمادى, قارسىلاستار شىعا باستادى. ولار بۇل كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاۋىنا اكەلەدى دەپ قورىقتى. جاڭا شارتقا قول قويۋعا بىرنەشە كۇن قالعاندا, وپپوزيتسيالىق كۇش رەفورمالىق ساياساتقا قارسى شىعىپ, 1991 جىلدىڭ 19 تامىز كۇنى توڭكەرىس جاسادى. ماسكەۋدەگى تامىز توڭكەرىسىنەن كەيىن الىپ مەملەكەت قۇلادى, كەڭەس وداعى كەلمەسكە كەتتى.
«عاسىر جوباسىن» جاساۋعا قاتىسقان
قانداي ءبىر قيىن ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرسە دە, تىعىرىقتان جول تاۋىپ, بۇكىل جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ, اقىرىندا ءىستى ناتيجەلى اياقتايتىن ابدۋللاەۆقا بۇل جولى دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سەندى. ول – قازاقستان مەن امەريكالىق «شەۆرون» مۇناي كورپوراتسياسىنىڭ اراسىنداعى كەلىسىمشارت تالاپتارىن جاساۋ بولدى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي كەلىسىمشارت جاساۋ مەملەكەت داستۇرىندە بولماعاندىقتان ابدۋللاەۆ باستاعان توپقا وڭايعا تۇسكەن جوق. ولار شەتەلدىڭ مىقتى دەگەن زاڭگەرلەرى مەن بانك قىزمەتكەرلەرىنىڭ اقىل-كەڭەسىنە تاۋەلدى بولدى. ولارمەن جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەپ, كەلىسىمشارتتىڭ شارتتارىن جاساپ, ەكى جاقتىڭ دا تالاپ-تىلەكتەرى قاتاڭ تۇردە ەسكەرىلدى.
ايتا كەتكەن ءجون, بۇعان دەيىن كەڭەستەر وداعى اتىنان «تەڭىز» مۇناي كەشەنى مەن «شەۆرون» مۇناي كورپوراتسياسى اراسىندا كەلىسىمشارتتىڭ ءجۇرىپ جاتقانىنا ءۇش-ءتورت جىل بولعان. «جەر بىزدىكى, مۇناي بىزدىكى, ولاي بولسا ءبىز نەگە شەت قالامىز, بۇل ادىلەتسىزدىك. كەلىسىمشارت ەندىگى جەردە قازاقستان مەن «شەۆرون» مۇناي كورپوراتسياسى اراسىندا جۇرەتىن بولادى» دەگەن ن.نازارباەۆتىڭ تاباندى, تىپتەن تەگەۋرىندى ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا بۇرىنعى شارتتىڭ ءبارى بۇزىلىپ, جاڭادان شارت جاساۋدى تالاپ ەتتى جانە ماقساتىنا جەتتى. كەلىسىمشارتتى جاساۋعا قاتىسقان قالىق ابدۋللاەۆ باستاعان توپ مۇشەلەرى مۇنايدان تۇسەتىن تابىستىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقستان ۇلەسىنە تيەسىلى بولۋىنا كۇش سالدى. سولاي بولدى دا. مۇنى الەم ءباسپاسوزى «عاسىر شارتى» دەپ باعالاپ, جازىپ جاتتى.
وسى شارتتىڭ ارقاسىندا ەلىمىزگە ۇلكەن ينۆەستيتسيا كەلدى. بۇل شارتتىڭ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ەكى پايداسى بولدى. ءبىرىنشىسى, ناقتى ينۆەستيتسيا كەلىپ مۇناي سالاسى, كەن ورىندارى يگەرىلە باستادى. ەكىنشىدەن, شەتەلدىكتەردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن سەنىمى ارتتى.
«اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول!»
1997 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قالىق ابدۋللاەۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالدى. ابدۋللاەۆ ءوزى ءبىر كەزدەرى ەڭبەك جولىن باستاعان وڭتۇستىك ايماققا باسشى بولىپ كەلگەندە, ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى تىم اۋىر ەدى. بيۋدجەتتىك ۇيىم مەكەمەلەرى ايلاپ جالاقى المادى. زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقىعا قولى جەتپەدى. الەۋمەتتىك جاردەماقى تولەنبەدى. دۇكەندەردە ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى ورىن الدى. جارىق ءجيى ءسوندى. قالا تۇرعىندارىنا جىلۋ بەرىلمەدى. تۇرعىندار سىرتقا وت جاعىپ, تاماق ءپىسىردى. وبلىس بويىنشا سالىقتان تۇسەتىن ءتۇسىم بار-جوعى 50 پايىز, ال اۋدانداردا 30-40 پايىز دەڭگەيىندە بولدى. قالىق ابدۋللاەۆ قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايدى تۇسىنە وتىرىپ, ارنايى شتاب قۇردى. ول كەلگەننەن كەيىن ەكى-ءۇش اي وتكەن سوڭ جاعداي بىرتىندەپ جاقساردى. وبلىس تۇرعىندارى تۇراقتى تۇردە ايلىعى مەن زەينەتاقىسىن جانە جاردەماقىسىن الدى. ايماققا ينۆەستيتسيا كەلە باستادى. سالىق ءتۇسىمى بويىنشا ەڭ سوڭعى ورىندا تۇرعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى الدىڭعى ۇشتىككە ءىلىندى. اينالدىرعان ءۇش ايدىڭ ىشىندە وبلىستىق بيۋدجەتكە ءتۇسىم 85 پايىزعا جەتتى. قالاعا جىلۋ تۇراقتى بەرىلە باستادى. قالىق ابدۋللاەۆ وڭتۇستىك حالقىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنىڭ دامۋىنا جاعداي جاسادى. جەڭىلدىكپەن نەسيەلەر بەرىلدى. ول شىن مانىندە حالىققا جاقىن بولدى. ارىستانباب پەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە ارلەۋ-جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
العا باسقان «اتاكەنت»
الماتى قالاسىنىڭ تيميريازوۆ پەن اۋەزوۆ كوشەسىنىڭ جوعارى جاعىنداعى «بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى كورمەسى» (ۆدنح) دەپ اتالاتىن كورنەكتى ورىندى اعا بۋىن وكىلدەرى ۇمىتا قويماعان بولار. 1992 جىلدىڭ 17 تامىزىندا مينيسترلەر كابينەتىنىڭ قاۋلىسىمەن وسى مەكەمە «قازاقستان ىسكەرلىك جانە ىنتىماقتاستىق ورتالىعى» بولىپ قايتا قۇرىلدى. مۇندا حالىقارالىق كومپانيالارمەن ىسكەرلىك كەزدەسۋلەر مەن ءىرى كورمەلەر ءوتتى. ءدال وسى مەكەمەنى قالىق ابدۋللاەۆ باسقاردى. قالىق ابدۋللا ۇلى اتالعان ورتالىقتى «اتاكەنت» دەپ اتاپ, قايتا جاڭعىرتتى. ىسكەرلىك ورتالىق قۇردى. مۇندا باتىس ەلدەرىنىڭ ءىرى حالىقارالىق كورمەسى وتە باستادى. نارىقتىق ەكونوميكاعا بەت العان تۇستا بۇل وتە كەرەك ەدى. ابدۋللاەۆ الەمنىڭ ىسكەر, تانىمال بەدەلدى كومپانيالارىن تارتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن «اتاكەنتتە» ورنالاسقان نىسان, عيماراتتاردى زاماناۋي ۇلگىمەن قايتا سالدى. ءىشى-سىرتىن قايتا جاراقتاندىردى. جاڭادان پاۆيلوندار قۇردى. قالىق ابدۋللاەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا 1993 جىلى العاش رەت حالىقارالىق ءبىرىنشى كورمە ءوتتى. ءتورت كۇن بويى شەتەلدەن كەلگەن رەسمي وكىلدەر ەلىمىزدىڭ مۇناي جانە گاز سالاسىمەن تانىستى. كورمەگە باتىستىڭ جانە الەمنىڭ وزىق تەحنولوگيالارى قويىلدى. 1994 جىلى «قۇرىلىس, قۇرىلىس ماتەريالدارى جانە جابدىقتار» جانە «مۇنايگاز» كورمەسى ءوتتى. ق.ابدۋللاەۆ اينالاسى ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە «اتاكەنتتى» العا باستىردى.
ءيا, قاشان دا قوردالانعان ماسەلەنى شەشىپ, باسقارۋشىلىق قىزمەتتە ابىروي بيىگىنە شىققان ازامات ۇمىتىلمايدى عوي. بۇعان تاعى ءبىر مىسال, 2006 جىلى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قالىق اعاعا تاعى ءبىر قىزمەت ۇسىندى, ول شوكين اتىنداعى قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعى ەدى. راسى كەرەك, قۇرامىندا 600-دەي عىلىمي قىزمەتكەرى بولعان ينستيتۋت وتە اۋىر جاعدايدى باستان كەشىرىپ جاتقان بولاتىن. ول التى ايدىڭ ىشىندە ينستيتۋتتىڭ ونداعان عىلىمي لابوراتورياسى مەن ورتالىعىن ىسكە قوستى, ماماندار قايتادان جۇمىسقا كەلە باستادى. ابدۋللاەۆتىڭ مىقتى مەنەدجەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق قىرىنىڭ ارقاسىندا ينستيتۋت شەتەلدىك ورتالىقتارمەن بايلانىسقا شىعىپ, جۇمىسىن نىعايتتى.
قاشاندا ابىروي بيىگىندە بولعان قالىق ابدۋللا ۇلى شىمكەنت قالالىق, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, سونداي-اق تمد ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ توراعاسى بولدى, پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقاردى. «قۇرمەت», «پاراسات» وردەنىمەن, تاعى باسقا مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.
قالىق اعا ابدۋللا ۇلى حالىق ءۇشىن «قازاققا بولسىن!» دەپ قىزمەت ەتتى. ولاي بولسا ونىڭ ەسىمى, جارقىن ىستەرى ەلدىڭ جادىندا ساقتالاتىنى انىق.
باقىتجان جاقسىمبەتوۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
