تانىم • 24 قاراشا، 2021

ونەگەگە تولى ءومىر: قالىق ابدۋللاەۆ تۋرالى تولعانىس

93 رەت كورسەتىلدى

قالىق ابدۋللاەۆ − كەڭەستىك كەزەڭ تۇسىندا ەڭبەك جولىن باستاپ، ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كەزدە جاڭا قوعامنىڭ جاڭالىعىنان جاسقانباي، بەلسەندى تۇردە تالاي جاڭا باستامالاردى كوتەرىپ، ەگەمەندىكتىڭ ىرگەسىن مىقتاپ قالاۋعا قاتىسقان قايراتكەر. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قيىن جىلدارىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ، نەبىر جاۋاپتى تاپسىرمالاردى مۇلتىكسىز اتقارىپ، ادالدىعىمەن، تالاپشىلدىعىمەن، مەملەكەتشىلدىگىمەن ەرەكشەلەندى.    

جاس كەلسە – ىسكە

ول تاشكەندەگى ورتا ازيا بويىنشا پوليتەحنيكالىق ءبىلىم بەرەتىن ەڭ ۇلكەن وقۋ ورنىنىڭ ينجەنەر-ەنەرگەتي­كا فاكۋلتەتىن ءتامامدادى. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرىسىمەن شىمكەنتتەگى ەڭ ءىرى «يۋجكازەنەرگو» مەكەمەسىنە ارنايى جولدامامەن كەلىپ، ينجەنەر، اعا ينجەنەر، اعا ماستەر، ەنەرگەتيكالىق ءتارتىپ قىزمەتىنىڭ باستىعى، ورتالىق ديسپەچەرلىك قىزمەت باستىعىنىڭ ورىنباسارى سەكىلدى قىزمەت ساتىلارىنا تەز ءوسىپ وتىردى. بولاشاعىنا قاجەتتى وتە باي تاجىريبە جيناقتادى.

1969 جىلى قازاق كسر ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ قازاقستان ەنەرگوجۇيەسىن ورتالىقتاندىرىلعان ءبىر باسقارماعا بىرىكتىرۋ تۋرالى بۇيرىعى شىقتى. بۇل – شىعىس قازاقستان، سەمەي، پاۆلودار، تسەلينوگراد، سولتۇستىك قازاقستان، قوس­تا­ناي وبلىستارى اۋماعىنداعى ەنەرگەتي­كالىق جۇيەلەردى ءبىر ورتالىقتان باسقارۋ دەگەنگە ساياتىن. ءمينيستردىڭ ورىنبا­سارى اتاباق ارىستانوۆ جاڭادان ۇيىم­­داسقان ورتالىقتى قالىق ابدۋل­لاەۆتىڭ باسقارۋىن ءجون كورىپ، جوعارعى باسشىلىققا ۇسىنىس جاساعان كەزدە جاس تا بولسا ىسكەرلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ ۇلگەرگەن ونى ءبىر اۋىزدان قولداپ، «بى­رىككەن ديس­پەچەرلىك باسقارمانىڭ» ءبولىم باستىعى ەتىپ تاعايىندادى. ارينە، جاڭا ءىستى باس­تاپ كەتۋ وڭاي بولعان جوق، اۋەلى ول رەسپۋبليكانىڭ 9 ايماعىنداعى جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى مەن شاعىن ستانسالاردى تۇگەل ارالاپ شىقتى. رەس­پۋبليكا ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ جاڭا باعدارلاماسىن جاسادى، ونى ماسكەۋدە ءساتتى قورعادى.

1974 جىلى مينيسترلىك تاعى دا اب­دۋل­­لاەۆقا قولقا سالدى. بۇل جولى ول «يۋجكازەنەرگو» باسقارماسىنا باس ينجەنەر، ءتورت جىلدان كەيىن وسى مەكە­مەنىڭ باستىعى بولدى. ون مىڭعا جۋىق جۇمىسشىسى بار مەكەمەنى بۇعان دەيىن بوگدە ۇلتتىڭ وكىلدەرى باسقارىپ كەلگەن بولاتىن. ال قالىق ابدۋللا ۇلى ءبىرىنشى قازاق باسشى ەدى. ول جوعارى ءبىلىمدى قازاق جاستارىن باسشىلىققا تارتتى، قامقور بولدى.

«يۋجكازەنەرگونىڭ» قاراماعىنا جامبىل، شىمكەنت، قىزىلوردا ايماعى­نىڭ ەنەرگەتيكا جۇيەسى تۇگەل قارايتىن. ەندى ابدۋللاەۆتىڭ الدىندا وڭتۇستىك ايماقتىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىن قايتا جاراقتاندىرۋ جانە جاقسارتۋ مىندەتى تۇردى. ول ءۇش وبلىستىڭ بارلىق اۋ­دان-اۋىلىن تۇگەل ارالاپ شىقتى، جاع­­داي­دى كوزبەن كوردى. ناتيجەسىندە، قۋا­تى 1 ميل­­ليون 200 مىڭ كيلوۆاتتىق جام­بىل ەلەكتر­­ستانساسىن سالىپ، جامبىل – فرۋنزە – شىمكەنت – الماتىعا دەيىن كەر­نەۋى 500 كيلوۆاتتىق ەلەكتر جەلىسى تارتىلدى. اۋىل مەن سەلولاردى بىلاي قويعاندا، شالعايدا جاتقان شوپاندار ۇيىنە دەيىن ەلەكتر جەلىسى جەتتى.

 

بەتبۇرىس كەزەڭى

1982 جىل قالىق ابدۋللاەۆ ءۇشىن ۇلكەن بەتبۇرىس كەزەڭى بولدى. شىمكەنتتە سول جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باس­شىلىعىمەن ءوندىرىس ۇيىمدارى مەن كاسىپورىندار پارتيا ۇيىمدارى حات­شى­لارىنىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسى ءوتتى. وسى جولى نازارباەۆ ارنايى «يۋج­كازەنەرگوعا» بارىپ تا­­نىس­تى، باسشىسى ابدۋللاەۆپەن ءبىراز اڭگىمەلەستى. وسىدان كەيىن كوپ ۇزاماي-اق ونى ال­ماتىعا شا­قى­رىپ، كانديداتۋراسىن قازاق­ستان ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­با­سارلىعىنا ۇسىنىپ وتىر­عانىن، بۇل جونىندە ورتالىق كومي­تەتتىڭ بيۋرو مۇشە­لەرى دە كەلىسەتىنىن ايتتى. سول كۇنى ابدۋللاەۆ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعا­سى ب.ءاشىموۆ پەن ەكىنشى حاتشى س.ءميروشحيننىڭ قابىلداۋىندا بولدى. اسىرەسە، دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ قابىل­داۋىندا بولۋى جاس قالىققا قاتتى اسەر ەتتى. بەدەلدى باسشىنىڭ الدىنان جاڭا كۇش، قۋات العانداي سەرپىلىسپەن شىقتى.

ابدۋللاەۆقا رەسپۋبليكا تاراپىنان باستى تاپسىرما جۇمىسى ءبىراز باياۋلاپ تۇرعان ەكىباستۇز گرەس-1 قۇرىلىسىن اياقتاۋ بولدى. ول كەڭەس وداعى بويىنشا الىپ جوبالاردىڭ ءبىرى بولعان ەكىباستۇز گرەس-1 قۇرىلىسىنىڭ باسى-قاسىندا تابان اۋدارماي ءتورت جىل ءجۇرىپ، ابىرويمەن اياقتادى. «ەكىباستۇزداي الىپ قۇرىلىستا قولتاڭبامنىڭ قالعانىنا تاعدىرىما ريزامىن» دەپ وتىراتىن قالەكەڭ.

قالىق ابدۋللا ۇلىنىڭ قاي ىستە بولسىن ابىرويى ارتا بەردى، بەدەلى بەكەم بولا ءتۇستى. سونىڭ ارقاسىندا 1986 جى­لى قايتا قۇرۋ باستالعان تۇستا ابدۋل­لاەۆتاي ابىرويلى، بەدەلدى، تاجىريبەسى مول، ىسكەر باسشىلار اۋاداي قاجەت بولا باستادى. تاعى دا وعان 1986 جىلى رەسپۋبليكا باسشىلىعى سەنىم ارتىپ، قازاق كسر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كو­مي­تە­تىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە تا­عايىندادى.

وسىنداي جاۋاپتى قىزمەتتەردىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ ول بارىنە ۋاقىت تاپتى، ۇلگەردى. قالىق ابدۋللاەۆ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ، كوكپ وك قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىن، سونداي-اق ماسكەۋ قالاسىنداعى كسرو مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى حا­لىق شارۋاشىلىعى اكادەمياسىن ءتامام­دادى. سوندىقتان ونىڭ قازاقستان مەم­­لە­كەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعا­سى لاۋازىمىنا تاعايىندالۋى اب­دەن زاڭدى ەدى. شىن مانىندە قالىق اب­دۋل­­لا ۇلىنىڭ تاجىريبەسى قايتا قۇرۋ، ەگەمەن قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى جىل­دا­رىندا ەرەكشە قاجەت بولدى. كوپ ۇزاماي ول پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قازاق كسر مەملەكەتتىك ەكونوميكا كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. بۇل جۇمىستى دا لايىقتى اتقاردى.

كەڭەس وداعىندا بيلىك باسىنا مي­حايل گورباچەۆ كەلگەن سوڭ ەلدە قايتا قۇرۋ باس­تالدى. قيىنشىلىقتار بولدى. كسرو-داي الىپ ەلدىڭ قاراماعىندا بولعان 15 رەس­پۋبليكا ءوز ساياساتىن دەربەس جۇرگىزۋگە ۇمتىلدى. بۇل بارىنە ورتاق وداقتىق شارت جاساۋعا اكەلدى. قازاقستاننىڭ مۇددەسىن قورعايتىن توپ قۇرۋدى جانە ونى باسقارۋدى تاعى دا ن.نازارباەۆ تالاي تاپسىرماسىن مۇلتىكسىز ورىنداپ كەلگەن قالىق ابدۋللاەۆقا جۇكتەدى. توپ قۇرامىندا دەپۋتات ز.فەدوتوۆا مەن بەلگىلى زاڭگەر س.سارتاەۆ بولدى. 1990 جىلدىڭ 20 ماۋ­سىمىندا ماسكەۋدە رەسمي وكىلدەردىڭ العاشقى جيىنى ءوتتى. ءبىرىنشى وتىرىستا-اق قالىق ابدۋللاەۆ وداقتىق شارت بويىنشا فەدەراتسيانىڭ قۇرامىنا ەگەمەن ەل بولىپ ەنۋىمىز كەرەك جانە بارلىق رەسپۋبليكا جاۋاپكەرشىلىكتى تەڭ الۋى قاجەت» دەگەن ن.نازارباەۆتىڭ ۇستانىمىن بەرىك ۇستاندى. الايدا وداقتىق شارت ومىرشەڭ بولمادى، قارسىلاستار شىعا باستادى. ولار بۇل كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاۋىنا اكەلەدى دەپ قورىقتى. جاڭا شارتقا قول قويۋعا بىرنەشە كۇن قالعاندا، وپپوزيتسيالىق كۇش رەفورمالىق ساياساتقا قارسى شىعىپ، 1991 جىلدىڭ 19 تامىز كۇنى توڭكەرىس جاسادى. ماسكەۋدەگى تامىز توڭكەرىسىنەن كەيىن الىپ مەملەكەت قۇلادى، كەڭەس وداعى كەلمەسكە كەتتى.

 

«عاسىر جوباسىن»  جاساۋعا قاتىسقان

قانداي ءبىر قيىن ءىستىڭ باسى-قا­سىن­دا جۇرسە دە، تىعىرىقتان جول تاۋىپ، بۇكىل جاۋاپكەرشىلىكتى موينى­نا الىپ، اقىرىندا ءىستى ناتيجەلى اياق­تاي­تىن ابدۋللاەۆقا بۇل جولى دا نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى سەندى. ول – قازاق­ستان مەن امەريكالىق «شەۆرون» مۇناي كور­پوراتسياسىنىڭ اراسىنداعى كەلىسىمشارت تالاپتارىن جاساۋ بولدى. بۇرىن-سوڭ­دى مۇنداي كەلىسىمشارت جاساۋ مەم­لەكەت داستۇرىندە بولما­عاندىقتان ابدۋللاەۆ باستاعان توپقا وڭايعا تۇسكەن جوق. ولار شەتەلدىڭ مىقتى دەگەن زاڭگەرلەرى مەن بانك قىزمەتكەر­لەرى­نىڭ اقىل-كەڭەسىنە تاۋەلدى بولدى. ولار­مەن جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەپ، كەلىسىم­شارتتىڭ شارتتارىن جاساپ، ەكى جاقتىڭ دا تالاپ-تىلەكتەرى قاتاڭ تۇردە ەسكەرىلدى.

ايتا كەتكەن ءجون، بۇعان دەيىن كەڭەس­تەر وداعى اتىنان «تەڭىز» مۇناي كەشەنى مەن «شەۆرون» مۇناي كورپوراتسياسى اراسىندا كەلىسىمشارتتىڭ ءجۇرىپ جاتقانىنا ءۇش-ءتورت جىل بولعان. «جەر بىزدىكى، مۇناي بىزدىكى، ولاي بولسا ءبىز نەگە شەت قالامىز، بۇل ادىلەتسىزدىك. كەلىسىمشارت ەندىگى جەردە قازاقستان مەن «شەۆرون» مۇناي كورپوراتسياسى اراسىندا جۇرەتىن بولادى» دەگەن ن.نازارباەۆتىڭ تاباندى، تىپتەن تەگەۋرىندى ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا بۇرىنعى شارتتىڭ ءبارى بۇزىلىپ، جاڭا­دان شارت جاساۋدى تالاپ ەتتى جانە ماقساتىنا جەتتى. كەلىسىمشارتتى جاساۋعا قاتىسقان قالىق ابدۋللاەۆ باستاعان توپ مۇشەلەرى مۇنايدان تۇسەتىن تابىستىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقستان ۇلەسىنە تيەسىلى بولۋىنا كۇش سالدى. سولاي بولدى دا. مۇنى الەم ءباسپاسوزى «عاسىر شارتى» دەپ باعالاپ، جازىپ جاتتى.

وسى شارتتىڭ ارقاسىندا ەلىمىزگە ۇلكەن ينۆەستيتسيا كەلدى. بۇل شارتتىڭ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ەكى پايداسى بولدى. ءبىرىنشىسى، ناقتى ينۆەستيتسيا كەلىپ مۇ­ناي سالاسى، كەن ورىندارى يگەرىلە باس­تادى. ەكىنشىدەن، شەتەلدىكتەردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن سەنىمى ارتتى.

 

«اكىم بول، حالقىڭا  جاقىن بول!»

1997 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قالىق ابدۋللاەۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالدى. ابدۋللاەۆ ءوزى ءبىر كەزدەرى ەڭبەك جولىن باستاعان وڭتۇستىك ايماققا باسشى بولىپ كەلگەندە، ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى تىم اۋىر ەدى. بيۋدجەتتىك ۇيىم مەكەمەلەرى ايلاپ جالاقى المادى. زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقىعا قولى جەتپەدى. الەۋمەتتىك جاردەماقى تولەنبەدى. دۇكەندەردە ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى ورىن الدى. جارىق ءجيى ءسوندى. قالا تۇرعىندارىنا جىلۋ بەرىلمەدى. تۇرعىندار سىرتقا وت جاعىپ، تاماق ءپىسىردى. وبلىس بويىنشا سالىقتان تۇسەتىن ءتۇسىم بار-جوعى 50 پايىز، ال اۋدان­داردا 30-40 پايىز دەڭگەيىندە بولدى. قالىق ابدۋللاەۆ قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايدى تۇسىنە وتىرىپ، ارنايى شتاب قۇردى. ول كەلگەننەن كەيىن ەكى-ءۇش اي وتكەن سوڭ جاعداي بىرتىندەپ جاقساردى. وبلىس تۇرعىندارى تۇراقتى تۇردە ايلىعى مەن زەينەتاقىسىن جانە جاردەماقىسىن الدى. ايماققا ينۆەس­تيتسيا كەلە باستادى. سالىق ءتۇسىمى بويىنشا ەڭ سوڭعى ورىندا تۇرعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى الدىڭعى ۇشتىككە ءىلىندى. اينالدىرعان ءۇش ايدىڭ ىشىندە وبلىستىق بيۋدجەتكە ءتۇسىم 85 پايىزعا جەتتى. قالاعا جىلۋ تۇراقتى بەرىلە باس­تادى. قالىق ابدۋللاەۆ وڭتۇستىك حالقىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنىڭ دامۋىنا جاعداي جاسادى. جەڭىلدىكپەن نەسيەلەر بەرىلدى. ول شىن مانىندە حالىققا جاقىن بولدى. ارىستانباب پەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە ارلەۋ-جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى.

 

العا باسقان «اتاكەنت»

الماتى قالاسىنىڭ تيميريازوۆ پەن اۋەزوۆ كوشەسىنىڭ جوعارى جاعىنداعى «بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى كورمەسى» (ۆدنح) دەپ اتالاتىن كورنەكتى ورىندى اعا بۋىن وكىلدەرى ۇمىتا قوي­ماعان بولار. 1992 جىلدىڭ 17 تامىزىندا مينيسترلەر كابينەتىنىڭ قاۋلى­سىمەن وسى مەكەمە «قازاقستان ىسكەرلىك جانە ىنتىماقتاستىق ور­تالىعى» بولىپ قايتا قۇرىلدى. مۇندا حالىقارالىق كومپانيالارمەن ىسكەرلىك كەزدەسۋلەر مەن ءىرى كورمەلەر ءوتتى. ءدال وسى مەكەمەنى قالىق ابدۋللاەۆ باسقاردى. قالىق ابدۋللا ۇلى اتالعان ورتالىقتى «اتاكەنت» دەپ اتاپ، قاي­تا جاڭعىرتتى. ىسكەرلىك ورتالىق قۇردى. مۇندا باتىس ەلدەرىنىڭ ءىرى حالىقارالىق كورمەسى وتە باستادى. نارىقتىق ەكونوميكاعا بەت العان تۇستا بۇل وتە كەرەك ەدى. ابدۋل­لاەۆ الەمنىڭ ىسكەر، تانىمال بەدەلدى كومپانيالارىن تارتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن «اتاكەنتتە» ورنالاسقان نىسان، عيماراتتاردى زاماناۋي ۇلگىمەن قايتا سالدى. ءىشى-سىرتىن قايتا جاراق­تاندىردى. جاڭادان پاۆيل­وندار قۇردى. قالىق ابدۋللاەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا 1993 جىلى العاش رەت حالىقارالىق ءبىرىنشى كورمە ءوتتى. ءتورت كۇن بويى شەتەلدەن كەلگەن رەسمي وكىلدەر ەلىمىزدىڭ مۇناي جانە گاز سالاسىمەن تانىستى. كورمەگە باتىس­تىڭ جانە الەمنىڭ وزىق تەحنولوگيا­لارى قويىلدى. 1994 جىلى «قۇرىلىس، قۇرىلىس ماتەريالدارى جانە جابدىقتار» جانە «مۇنايگاز» كورمەسى ءوتتى. ق.ابدۋللاەۆ اينالاسى ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە «اتاكەنتتى» العا باستىردى.

ءيا، قاشان دا قوردالانعان ماسەلەنى شەشىپ، باسقارۋشىلىق قىزمەتتە ابىروي بيىگىنە شىققان ازامات ۇمىتىلمايدى عوي. بۇعان تاعى ءبىر مىسال، 2006 جىلى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قالىق اعاعا تاعى ءبىر قىزمەت ۇسىندى، ول شوكين اتىنداعى قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعى ەدى. راسى كەرەك، قۇرامىندا 600-دەي عى­لىمي قىزمەتكەرى بولعان ينستيتۋت وتە اۋىر جاعدايدى باستان كەشىرىپ جات­قان بولاتىن. ول التى ايدىڭ ىشىن­دە ينستيتۋتتىڭ ونداعان عىلىمي لابوراتورياسى مەن ورتالىعىن ىسكە قوس­تى، ماماندار قايتادان جۇمىسقا كەلە باس­تادى. ابدۋللاەۆتىڭ مىقتى مەنەد­جەرلىك، ۇيىمداستىرۋشىلىق قىرى­نىڭ ارقاسىندا ينستيتۋت شەتەلدىك ورتالىقتارمەن بايلانىسقا شىعىپ، جۇمىسىن نىعايتتى.

قاشاندا ابىروي بيىگىندە بولعان قالىق ابدۋللا ۇلى شىمكەنت قالالىق، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ، قازاق كسر جوعار­عى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى، سونداي-اق تمد ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىق جونىن­دەگى مەم­لەكەتتىك كوميتەتتىڭ توراعا­سى بولدى، پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى قىزمە­تىن ات­قار­­دى. «قۇرمەت»، «پاراسات» وردەنى­مەن، تاعى باسقا مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.

قالىق اعا ابدۋللا ۇلى حالىق ءۇشىن «قازاققا بولسىن!» دەپ قىزمەت ەتتى. ولاي بولسا ونىڭ ەسىمى، جارقىن ىستەرى ەلدىڭ جادىندا ساقتالاتىنى انىق.

 

باقىتجان جاقسىمبەتوۆ،

زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

سوڭعى جاڭالىقتار

توقساننىڭ تورىندە

ايماقتار • بۇگىن، 09:16

تاتارستاننان ولجالى ورالدى

حوككەي • بۇگىن، 09:14

زەرتتەۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋ ماڭىزدى

ايماقتار • بۇگىن، 09:11

تەڭدەسى جوق جەتىستىك

قازاقستان • بۇگىن، 08:54

باسىمىزداعى باقتى باعالاي بىلەيىك

قازاقستان • بۇگىن، 08:47

ەلباسى اماناتى

پىكىر • بۇگىن، 08:45

ءمىنسىز – كىم؟

رۋحانيات • كەشە

سەمەيدەگى سەرپىلىس

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار