26 اقپان, 2014

ەۋرازيا توپونيمدەرى تۇركى تايپالارىنىڭ بۇكىل الىپ قۇرلىقتا ءومىر سۇرگەنىنىڭ دالەلى

1034 رەت
كورسەتىلدى
27 مين
وقۋ ءۇشىن
توپوگرافيالىق اتاۋلار مەن تۇسىنىكتەر ەشقاشاندا كەزدەيسوق نەمەسە ماعىناسىز تۇردە پايدا بولمايدى. اكادەميك يا.گروت

تيپ-توپ

«ءسىز الاپات ەڭبەك جاساعانسىز»

ماقالا اۆتورى وسى تاقىرىپقا ارنالعان ەڭبەگىن جەر-سۋ اتتارى بويىنشا اتاقتى عالىم, اعىلشىن تىلىندە شىققان «ەۋرازيا توپونيمدەرى» كىتابىنىڭ يەسى, ازەربايجان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بۋداگ ابدۋاليوعلى بۋداگوۆتىڭ نازارىنا ۇسىنعان ەكەن. وسى سالانىڭ ءىرى بىلگىرىنىڭ احمەت دۇيسەنباەۆتىڭ اتىنا جازعان جاۋاپ حاتىن وقىرماندار نازارىنا قوسا ۇسىنىپ وتىرمىز.

قۇرمەتتى احمەت دۇيسەنباەۆ!

ءسىزدىڭ حاتىڭىزدى, سونداي-اق ەۋرازيا توپونيمدەرى تۋرالى ماتەريالداردى الدىم. ولار مەنى وتە-موتە قىزىقتىردى. ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى تۇركىلىك تامىرلارى بار ءتورت جۇزدەن استام گەوگرافيالىق اتاۋلاردى جيناپ, تالداۋ ارقىلى ءسىز الاپات ەڭبەك جاساعانسىز! وسىنداي ماتەريال جيناۋدى مەن كوپتەن ارمانداپ جۇرەتىنمىن, ءسىز سونى جاساپسىز. بۇل ارقىلى توپونيميستەر گەوگراف قانا ەمەس, تاريحشىلار دا, فيلولوگتار دا بولۋعا تيىستىگىن دالەلدەگەنسىز. مەن سىزگە ءوزىمنىڭ بولەكشە العىسىمدى ايتىپ, رازىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ءبىز ءسىزدىڭ مالىمەتتەرىڭىزدى ءوز ەڭبەكتەرىمىزدە مىندەتتى تۇردە پايدالاناتىن بولامىز.

ۇلكەن قۇرمەتپەن,

اكادەميك ب.ا.بۋداگوۆ.

باكۋ قالاسى.   مەن 2006 جىلى تۇركى قاعاناتىنىڭ «ىزدەرىن» كادىمگى گەوگرافيالىق كارتادان  ىزدەپ كوردىم. ول ءۇشىن «مالىي اتلاس» دەگەن كىتاپتان ەۋرازيا قۇرلىعىندا تۇركى قاعاناتى داۋىرىنەن بەرى ساقتالىپ قالعان توپونيمدەردى, ياعني ەلدى مەكەندەر مەن تاۋ, وزەن, كول اتتارىن ىزدەدىم. كوزىمە تۇسكەن تۇركى تەكتەس توپونيمدەردى كوشىرىپ الدىم. ياعني ماعان تۇسىنىكتىلەۋى: قازاق, قىرعىز, تاتار, ۇيعىر, باشقۇرت, وزبەك, تۇركىمەن, ازەربايجان تىلدەرىنە ۇقساس جەر-سۋ اتتارى. ەڭ قىزىعى: ولار  كوپشىلىك جاعدايدا بىزگە تانىس  تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلىندە ساقتالعانعا ۇقسايدى. كوپشىلىگى كادىمگى ۇندەس توپونيمدەر. قاي تىلدىك توپقا جاتاتىنىن ماماندار انىقتاي الۋعا ءتيىس. شىققان تەكتەرى تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلىمەن قاتار, پارسى, موڭعول, اراب, ورىس, قىتاي, ۋگرو-فين, ءۇندى (مىسالى, «تاماشا», «توتى قۇس» سياقتى) باسقا تىلدەردەن بولۋى مۇمكىن. بۇل توپونيمدەردى ەكى توپقا ءبولىپ وتىرمىز. ءبىرىنشىسى– شارتتى تۇردەگى ناقتى تۇركى تەكتەس توپونيمدەر. ماعىناسى قازاقشا تۇسىنىكتى. ەكىنشىسى – ۇندەس توپونيمدەر. ونىڭ تۇركىشەگە ۇقساس بولعانىمەن, شىن ماعىناسى ب ۇلىڭعىر, كۇمان تۋعىزادى. سوندىقتان ولاردى ەكىنشى توپقا جاتقىزدىق. بۇل توپونيمدەردى كارتادا قالاي ورىس تىلىندە جازىلعان, سول تۇرىندە تىزەمىز دە, جانىنا قازاقشا تالداۋ بەرەمىز. بۇل ءتاسىل توپونيمدەردى سالىستىرمالى تۇردە باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.   اباكان (حاكاسيا, روسسيا) – ايۋ قانى (قالا). ابىشكان (نوۆوسيبير وبل., رف) – جابىسقان (كول). اي (چەليابينسك وبل., رف) – /اي ءمۇسىندى/ اي (وزەن). ايدار (بەلگورود وبل., رف) – ايدار (وزەن). ايداركۋل (وزبەكستان) – ايدار كول. ايدارلى (قازاقستان) – ايدارلى (سەلو). اكبۋلاك (ورەنبۋرگ وبل., رف) – اقبۇلاق. اكجار (ورەنبۋرگ وبل. ,رف) – اق جار. اكجاركا (ورەنبۋرگ وبل.,رف) – اق جار. اككەرما́ن (ودەسسا وبل., ۋكراينا) – اق قىرمان (بەكىنىس). اككۋدۋك (ورەنبۋرگ وبل., رف) – اق قۇدىق. اككۋل (نوۆوسيبير وبل., رف) – اق كول. اكساي (ۆولگوگراد وبل., رف) – اق ساي (سەلو). اكسارايسك (استراحان وبل.,رف) – اق ساراي (كەنت). اكسۋ (ورەنبۋرگ وبل., رف) – اق سۋ. اكتاش (تاۋلى التاي, رف) – اق تاس (سەلو). اك-تاش (چەليابينسك وبل., رف) – اق-تاس. اكتيۋبە (استراحان وبل., رف) – اق توبە (سەلو). اكتيۋبە (چەليابينسك وبل., رف) – اق توبە (كول). الابۋگا (كۋيبىشەۆ وبل., رف) – /وزەندى بوگەپ پايدالانۋ/ الا بۇعا. الاكۋل (نوۆوسيبير وبل., رف) – الا كول. الان (يركۋتسك وبل., رف) – /ورماندا/ الاڭ الباشي (كراسنودار ولك., رف) – الاۋ, قىزىل باس (حۋتور). التاي (روسسيا, قازاقستان) – الىپ تاۋ. التىناي (سۆەردلوۆسك وبل.,رف) – التىن اي (كەنت). التىنجار (استراحان وبل.,رف) – التىن جار (سەلو). التىن-تاش (چەليابينسك وبل., رف) – التىن-تاس. الۋشتا (قىرىم, ۋكراينا) – الىستا (قالا). الىگدجەر (بۋرياتيا, رف) – الىس جەر (كەنت).   اناپا (كراسنودار ولك., رف) – اناپاي (قالا). اراكۋل (چەليابينسك وبل., رف) – ارا كول. اركاداك (ساراتوۆ وبل., رف) – ارقا داع (قالا). اركايم (چەليابينسك وبل., رف) – ارقايىم (كونە مەكەن). اركۋل (كيروۆ وبل., رف) – ارعى كول (كەنت). ارتەك (قىرىم, ۋكراينا) – ارتىق ( بالالار ورتالىعى) ارتىباش (تاۋلى التاي, رف) – ارتىق باس (كەنت). ارتىك (ياكۋتيا, رف) – ارتىق (كەنت). استراحان (روسسيا) – استرا حان (قالا). احتانيزوۆسكي ليمان (كراسنودار ولك., رف) – اق تەڭىز جايىلماسى. احتۋبينسك (استراحان وبل., رف) – اق توبە (قالا). احتىركا (سۋمسك وبل., ۋكراينا) – اق توبەشىك (قالا). احۋن (كراسنودار ولك., رف) اقىن (تاۋ). اح-تسۋ (كراسنودار ولك., رف) – اق-سۋ (ساي, شاتقال). اشا (چەليابينسك وبل., رف) – اسا, اسۋ (قالا). اشيساي (ورەنبۋرگ وبل., رف) – اششىساي. اششي-بلياك (ورەنبۋرگ وبل., رف) – اششى-بۇلاق. ايۋداگ (قىرىم, ۋكراينا) – ايۋ داع (ايۋ تاۋ). باگان (نوۆوسيبير وبل., رف) باعان (سەلو). بازاۆلۋك (دنەپروپەتروۆسك وبل.,ۋر) – بۇزاۋلىق (وزەن). بايكال (روسسيا) – باي كول. بايتوگ (يركۋتسك وبل., رف) – باي تاۋ (كەنت). باكلاندى (نوۆوسيبير وبل., رف) باقلاندى (كول). بالاگانسك (يركۋتسك وبل., رف) – بۇلعىندى (كەنت). بالاي (نوۆوسيبيرسك وبل., رف) – بالاقاي (كول) بالاشيحا (موسكۆا وبل., رف) – بالاشىق (قالا). بالتا (ودەسسا وبل.,ۋكراينا) – بالتا (قالا). بالچيك (بولگاريا) – بالشىق (قالا). بالچۋگ (موسكۆا) – بالشىق (كوشە). بارلاكۋل (نوۆوسيبير وبل.,رف) – بورلى كول (كەنت). بارناۋل (روسسيا) – بارن اۋىلى (قالا). بارىش (ۋليانوۆ وبل., رف) – بورىش, قارىز (قالا). باسمانوۆو (سمولەنسك وبل., رف) – تاڭبا باسىلعان (كەنت). باحچيساراي (قىرىم, ۋكراينا) – باقشا ساراي (قالا).  باشكۋل (نوۆوسيبير وبل., رف) باس كول.   بەيسۋگ (كراسنودار ولك., رف) بەيدىڭ باسى (كەنت). بەسكۋدۋك (قازاقستان) – بەس قۇدىق (سەلو). بەشگيوز, بەشگيوز (مولدوۆا) – بەس كوز (سەلو). بەشتاۋ (ستاۆروپول ولك., رف) – بەس تاۋ (تاۋ). بيۋك-كاراسۋ (قىرىم, ۋكراينا) – بيىك-قاراسۋ (وزەن). بوكالى (نوۆوسيبير وبل., رف) – باقالى (كول). بۋدجا́ك (ودەسسا وبل., ۋكراينا) – بۇل جاق (كەڭىستىك). بۋزۋلۋك (ورەنبۋرگ وبل., رف) – بۇزاۋلىق (قالا).  بۋلگان (موڭعوليا) – بۇلعىن (قالا).   بۋرلۋك (حاركوۆ وبل., ۋكراينا) – بۇرلىق (كەنت). بۋرليا (ورەنبۋرگ وبل., رف) – بورلى (وزەن). بۋرچاككۋل (نوۆوسيبير وبل., رف) – بۇرشاق كول. گەلەندجيك (كراسنودار ولك., رف) – كەلىنشەك (قالا).  گيزەل-دەرە (كراسنودار ولك., رف) – قىزىل دەرەك (كەنت). گۋبەرليا (ورەنبۋرگ وبل., رف) – /گۇرىلدى/ گۇبىرلى (وزەن). گۋرزۋف (قىرىم,ۋكراينا) – زۋفتىڭ كورى(كەنت). گۋرەمير (سامارقاند, رۋ) – ءامىردىڭ كورى (ماۆزولەي).  دونگۋز (ورەنبۋرگ وبل., رف) – دوڭىز, قابان (كەنت). دۋراكوۆو, دۋراشكوۆو, دۋراش­كينو (قورعان وبل., رف) –     /ۋاقىتشا مەكەن, كول جاعاسى/ تۇراق ەلابۋگا (تاتارستان, رف) – الا بۇگا (قالا). ەلانكا (نوۆوسيبير وبل., رف) – جىلاندى (وزەن). ەسسەنتيۋكي (ستاۆروپول ولك., رف) – ەسەن تۇكتى, ءشاشى (قالا). جالگا (يركۋتسك وبل., رف) – جىلعا جار-اگاچ (ومبى وبل., رف) – جار-اعاش (اۋىل). جارگومىس (نوۆوسيبير وبل., رف) – جارى قامىس (كول). جارلى (ورەنبۋرگ وبل., رف) – جارلى (شاتقال). جەتىكول (ورەنبۋرگ وبل., رف) جەتى كول. جيگۋلي (سامارا وبل., رف) – جەگىلگەن (تاۋ جوتاسى). جيلاندى-تاۋ (ورەنبۋرگ وبل., رف) – جىلاندى-تاۋ. زۋر-تاۋ (چەليابينسك وبل., رف) – /ۇلكەن تاۋ/ زور-تاۋ. يزمايلوۆو (موسكۆا) – /تاتار فاميلياسى/ يسمايلوۆ (اۋدان). يلەك (ورەنبۋرگ وبل., رف) – ەلىك (سەلو). يمەنتاۋ (چەليابينسك وبل., رف) – ەمەن تاۋ. يسەت (قورعان وبل., رف) – ءيىس ەت (وزەن). يسيل-كۋل (ومسك وبل., رف) – ەسىل-كول. يسسىك-كۋل (قىرعىزستان) – ىستىق-كول. يتكۋل (نوۆوسيبير وبل., رف) – يت كول. يرتياش (چەليابينسك وبل., رف.) –  جەر تاس. كاباكلى (نوۆوسيبير وبل., رف) – /تاۋ بەتكەيى/ قاباقتى كاگارلىك (كيەۆ وبل., ۋكراينا) – /قاراڭعىلىق/ قاعارلىق. كازاكليا (بەسسارابيا, مولدوۆا) – /قازتابان/ قاز اقليا. كازانكا (نيكولاەۆ وبل., ۋكراينا) – قازاندى. كازانكي (قىرىم, ۋكراينا) – /تاعام ىدىسى/ قازانشىق. كازانلىك (باشكورتوستان, رف) – قازاندىق. كازانلىك (بولگاريا) – قازاندىق. كازانچا (ورەنبۋرگ وبل., رف) قازانشا. كازاتكۋل (نوۆوسيبير وبل., رف) – اتاقاز كولى. كازاح (ازەربايجان) – قازاق (قالا). كاينكا (نوۆوسيبير وبل., رف) – قايىڭدى (قالا). كاينسك (نوۆوسيبير وبل., رف) – قايىڭدى (قالا). كاينار (دنەستردىڭ كوزى, ۋكراينا) – /باستاۋى/ قاينار. كاينار (شۋدىڭ كوزى, قر) – /باستاۋى/ قاينار. كالماتسكوە, كالمىكوۆو, كالمىشكي (قورعان وبل., رف) – كولمەك (كولدەر). كاناش (كالينينگراد وبل., رف) – كەڭەس (كەنت). كاندابۋلاك (سامارا وبل., رف) – قاندابۇلاق (وزەن). كانتەمير (مولدوۆا) – حان تەمىر (قالا). كاراباش (تيۋمەن وبل., رف) – قارا باس (تاۋ). كاراباح (ازەربايجان) – قارا باق (انكلاۆ).  كارابۋلا (كراسنويار ولك., رف) – /تۇز/ قارا بۇلا (سەلو). كارابۋلاك (ينگۋشەتيا, رف) – قارا بۇلاق. كارابۋرانكيول (قىتاي) – قارا بوران كول. كارابۋتاك (ورەنبۋرگ وبل., رف) – /قارا تارماق/ قارا بۇتاق (سەلو).  كاراگاي (تاۋلى التاي, رف) قاراعاي. كاراگايكۋل (چەليابينسك وبل., رف) – /ورمانداعى كول/ قاراعاي كول كاراگايلا (كەمەروۆ وبل., رف) قاراعايلا. كاراگايلينسك (كەمەروۆ وبل., رف) – قاراعايلى (كەنت). كاراگاچ (قاباردا-بالقار, رف) – قارا اعاش (سەلو). كاراگاش (ومبى وبل., رف) – قارا اعاش (اۋىل).  كارا-داگ (قىرىم, ۋكراينا) – /كونە جانارتاۋلىق ماسسيۆ/ قارا-داع. كاراكول (نوۆوسيبير وبل., رف) – قارا كول. كارا-كورۋم (سيبير, رف) – قارا-قورىم (قالا). كاراكۋل (ومسك وبل., رف) – قارا كول. كاراماي (قىتاي) - قارا ماي (قالا). كارانداش (چەليابينسك وبل., رف) – (گرافيت) قارا تاس. كارا-وزەك (ومسك وبل., رف) – قارا-وزەك. كاراپۋز (نوۆوسيبير وبل., رف) – قارا مۇز. كاراسيوۆو, كاراسينسكوە, كاراسيچكي, كاراسە, كاراسى (قورعان وبل., رف) – قارا سۋ (كول). كاراسۋ (يران) – قارا سۋ (وزەن). كاراسۋك (نوۆوسيبير وبل., رف) – قارا سۋ (وزەن). كاراسۋن (بۋرياتيا., رف) – قارا سۋ (وزەن). كارا-تەرەك (ومسك وبل., رف) – قارا-تەرەك. كاراۋل (كراسنويار ولك., رف) – قاراۋىل. كاراشار (قىتاي) – قارا شاحار. كاراچي (نوۆوسيبير وبل., رف) – قاراشي. كاسي́موۆ (ريازان وبل., رف) – /حان/ قاسىم قالاسى. كارگا (نوۆوسيبير وبل., رف) – قارعا (كول). كارماكلا (نوۆوسيبير وبل., رف) – قارماقشلا (سەلو). كارتالى (چەليابينسك وبل., رف) – قارا تالدى (قالا). كاتۋن (تاۋلى التاي, رف) – قاتىن (شۋىلداق وزەن). كاچكانار (سۆەردلوۆ وبل., رف) قاشقاندار (قالا). كاۋراك (نوۆوسيبير وبل., رف) – قۇرعاق (وزەن). كاچۋگ (يركۋتسك وبل., رف) – /وزەن ءيىنى/ قاشىق (كەنت). كاشيرا (موسكۆا وبل., رف) – /قوي قورا/ قاشار (قالا). كاياك (كراسنويار ولك., رف) – قايىق (كەنت). كەمەر (تۇركيا) – /جاعاسى/ كەمەر (قالا). كەمەروۆو (روسسيا) – /جاعاسى/ كەمەرلى (قالا). كەربۋلاك (يركۋتسك وبل., رف) /دالادا/ كەر بۇلاق (كەنت). كەرەمەت (سامارا وبل., رف) – /تاماشا/ كەرەمەت (كەنت). كيزەل (پەرم وبل., رف) – قىزىل (قالا). كيزليار (داعستان., رف) – قىزدار (قالا). كيپچاك (قىرىم, ۋكراينا) – /پولوۆەتستەر/ قىپشاق. كيرگيزى (سامارا وبل., رف) – /قازاقتار/ قىرعىزدار (شاتقال). كيرەي (سيبير, رف) – كەرەي (وزەن). كيرەنگا (سيبير, رف) – كىر وزەن (وزەن). كيچي بالاتون (ۆەنگريا) – كىشى بالاتون (كول). كليۋچي-بۋلاك (سيبير, رف) – بۇلاق كوزى. كوبىلە (قورعان وبل., رف) – قابىلىق (جالعاس كول). كوگالىم (تيۋمەن وبل., رف) – /قوعالى/ قوعالىم. كوكتەبەل (قىرىم, ۋكراينا) – كوك توبەلى ەل (كەنت). كوكچەتاۆ (قازاقستان) – كوكشە تاۋ (قالا). كوندۋرچا (ورەنبۋرگ وبل., رف) – قۇندىزشا (كەنت). كونەۆو, كونكينو, كونكوۆو (قورعان وبل., رف) –   /تۇنەپ ايالدايتىن جەر/ قون, قونىس (كول جاعاسى). كوۋنراد (قاراعاندى وبل., رك) – قوڭىر ات (كەنت). كوپەتداگ (يران, تۇركمەنستان) – كوپەت داع (كوپ تاۋ­لار).  كوپكۋل (نوۆوسيبير وبل., رف) – كوپ كول. كوش-اگاچ (تاۋلى التاي., رف) – قوس-اعاش. كوشكۋل (نوۆوسيبير وبل., رف) – قۇس كول. كرەمەنچۋگ (ۋكراينا) – كىرمەنشىق (قالا). كرىم, كىرىم (ۋكراينا) – قىرىم (تۇبەك). كۋۆاندىك (ورەنبۋرگ وبل., رف) – قۋاندىق. كۋگالى (ورەنبۋرگ وبل., رف) – قوعالى (كول, سەلو). كۋدا (سيبير, رف) – قۇدا (القاپ).  كۋكۋنۋر (سيبير, رف) – كوك نۇر (كول). كۋيتۋن-بۋلاك (بۋرياتيا., رف) – قۇيتۇن-بۇلاق. كۋلتۋك (يركۋتسك وبل., رف) – قولتىق (شىعاناقتاعى كەنت). كۋلۋن (كراسنويار وبل., رف) – قۇلان (سەلو) كۋلۋندا (التاي ولك., رف) – قۇلاندى (سەلو). كۋمەرتا́ۋ (باشقورتوستان, رف) – كومىر تاۋ (قالا). كۋملى (نوۆوسيبير وبل., رف) – قۇمدى (كول). كۋمىسنوە (ورەنبۋرگ وبل., رف) –/قىمىزدى/ (سەلو). كۋناشير (كۋريل ارالدارى, رف) – /كۇن شىعىس/ كۇن اشار (ارال). كۋنباتار (داعستان, رف) – كۇن باتار (تاۋ). كۋپينو (نوۆوسيبير وبل., رف) – كوپ كول. كۋريچانكا (قورعان وبل., رف) – /قۋراي جينايتىن جەر/ قۋرايشى (سەلو). كۋرگان (روسسيا) – /قۇرعاق جەر, سۋى جوق/ قۇرعاعان (قالا). كۋريچيا داچا (قورعان وبل.,رف) – /قۋرايلى جەر/ قۋرايشى (ورمان). كۋرمىشي (قورعان وبل., رف) – /قۇرعاق جەر/ قۇرعاعان (سۋى)/. كۋرتامىش (قورعان وبل., رف) – قۇرتامىش (وزەن). كۋرگان-تيۋبە (تاجىكستان) – قورعان-توبە (قالا). كۋرتاماك (سامارا وبل., رف) – قۇر تاماق (وزەن). كۋرتامىش (قورعان وبل., رف) – قۇرتامىش (بۇرالقى وزەن). كۋچۋك-كاراسۋ (قىرىم, ۋكراينا) – كىشى-قاراسۋ (بۇلاق). كۋچۋكسكوە (نوۆوسيبير وبل., رف) كۇشىك كول. كۋشاك (ورەنبۋرگ وبل., رف) – قۇمى ۇساق (سەلو). كۋشۋگۋم (ۋكراينا) – كوشۋ قۇم (كوشپەلى قۇم). كىزىل (تۋۆا., رف) – قىزىل (قالا). كىزىلۋزەن (يران) – قىزىل وزەن. كىزىل-تايگا (تۋۆا., رف) – قىزىل-تايگا. كىزىل-تاۋ (ورەنبۋرگ وبل., رف) – قىزىل-تاۋ. كىزىل-تاش (تاۋلى التاي, رف) – قىزىل تاس. كىزىل-يار (قىرىم, ۋكراينا) – قىزىل-جار. كىشتوۆكا (نوۆوسيبير وبل., رف) – قىستاۋ (قىستاق).  كىشتىم (چەليابينسك وبل., رف) – قىستاق. لايتاماك (تيۋمەن وبل., رف) – لاي تاماق. ماماەۆ كۋرگان (ۆولگوگراد وبل.) –    /حان/ ماماي قورعانى. مياسس (چەليابينسك وبل., رف) – /استى باتپاق/ مي استى (قالا). مويناك (قاراقالپاقستان, ۋر) – مويناق. مۋيناك (نوۆوسيبير وبل., رف) – مويناق. مويناكي (قىرىم, ۋكراينا) – مويناق. نارىن-حۋدۋك (كالمىكيا, رف) – نارىن-قۇدىق. سازدى (ورەنبۋرگ وبل., رف) – سازدى. سايگۋل (نوۆوسيبير وبل., رف) – ساي كول. سايىلىك (ياكۋتيا, رف) – /جازعى مەكەن/ سايالىق. ساكي (ۋكراينا) – /كونە تۇركىلەر/ ساقتار. سامارا (روسسيا) – /سەمىز/ سامار (وزەن). ساماركاند (وزبەكستان) – سەمىز كەنت (قالا). ساندىكتاۋ (اقمولا وبل., قر) – ساندىق تاۋ ساندىك-تاۋ (ورەنبۋرگ وبل.,رف) – ساندىق-تاۋ. ساپۋن-گورا (قىرىم, ۋكراينا) – سابىن-تاۋ. ساراپۋل (ۋدمۋرتيا., رف) – سارى پۇل. ساراتوۆ (روسسيا) – سارى تاۋ (قالا). سارباي (كۋيبىشەۆ وبل., رف) – سارى باي. سارابالىك (نوۆوسيبير وبل., رف) – سارى بالىق. ساربالىك (نوۆوسيبير وبل., رف) – سارى بالىق. سارگۋل (نوۆوسيبير وبل., رف) – سارى كول. سارىبالىك (نوۆوسيبير وبل., رف) – سارى بالىق. سارىكامىش (تۇركيا) – سارى قامىس. ساراكامىش (ورەنبۋرگ وبل., رف) –  سارى قامىس. سارى-سۋ (قىرىم, ۋكراينا) – سارى-سۋ. ساسوۆو (ريازان وبل., رف) – ساسىق سازدى. ساسىك (قارا تەڭىز باسسەينى, ۋكراينا) – ساسىق (كول). ساسىك-كول (الماتى وبل., قر) – ساسىق كول. ساسىك-سيۆاش (قىرىم, ۋكراينا) – ساسىق-ساز . سيۆاش (قىرىم, ۋكراينا) – ساز. سوباچە (قورعان وبل., رف) – /ساباعا ۇقساس كول/ ساباشا (كول). سوكۋر (نوۆوسيبير وبل., رف) – /شۇڭقىر/ سوقىر. سوسىكا (كراسنودار ولك., رف.) – ساسىق (وزەن). سۋكسۋن (پەرم وبل., رف) – سۋىق سۋ (وزەن). سۋكتاش (چەليابينسك وبل., رف) – سۋىق تاس. سۋلۋكول (ومسك وبل., رف) – سۇلۋ كول. سۋنگار (ياكۋتيا, رف) – سۇڭقار. سىرت (سامارا وبل., رف) – سىرت (سىرتقى). تابان-كۋل (ورەنبۋرگسكايا وبل., رف) – /تابان-كول/ (كول, تاۋ). تابانى (نوۆوسيبير وبل., رف) – /بالىق/ تابان (كولى). تابۋلگا (نوۆوسيبير وبل., رف) – توبىلعى. تاگانكا (موسكۆا) – /تايانىش, جەروشاق/ تاعان (اۋدان).  تاگانروگ (روستوۆ وبل., رف) – تاعان ءمۇيىس (قالا). تاز (تيۋمەن وبل., رف) – /جالاڭ/ تاز (تاۋ). تارا (نوۆوسيبير وبل., رف) – تار (وزەن). تاس-يۋرياح (ياكۋتيا, رف) تاس-وزەن.  تاتار بۋنارى (ۋكراينا) - تاتار مۇناراسى. تاتاركا, تاتارسكوە (قورعان وبل., رف) – /توتتانعان, تاتتار/ تات (كول). تاتارسك (نوۆوسيبير وبل., رف) – تاتاركەنت. تاتارسكي پروليۆ (روسسيا) – تاتار شىعاناعى. تاشاۋز (تۇركمەنستان) – تاس اۋىز (قۇدىق). تاشكازگان (چەليابينسك وبل., رف) – تاس قازعان. تاشكەنت (وزبەكستان) – تاس كەنت (قالا). تاشلا (ورەنبۋرگ وبل., رف) – تاستا (وزەن). تاشلاما (سامارا وبل., رف) – تاستاما. تاشلىكي (ياروسلاۆ وبل., رف) – /جەرى/ تاستى. تاشلىك (چەركاسسك وبل., ۋكراينا) – /جەرى/ تاستى. تاشلىك (پمر, مولدوۆا) – /جەرى/ تاستى. تاشلىك (كيروۆوگراد وبل., ۋكراينا) – /جەرى/ تاستى. تاشلى (تاتارستان, رف) – /جەرى/ تاستى. تاشتاگول (كەمەروۆ وبل., رف) – تاستا كول. تەميرتاۋ (كەمەروۆ وبل., رف) – تەمىر تاۋ (قالا). تەمريۋك (كراسنويار كر., رف) – تەمىر ۋىق. تەرەك (قاراشاي-بالقار, رف) – تەرەك. تەرەكلا (ورەنبۋرگ وبل., رف) – تەرەكتى. تەرەنكۋل (نوۆوسيبير وبل., رف) – تەرەڭ كول. تەرەن-كۋل (ورەنبۋرگ وبل.,رف) – تەرەڭكول. تەرەنساي (ورەنبۋرگ وبل., رف) – (شاتقال) /تەرەڭساي. توبول (قورعان وبل. رف) – /كوپ سۋلى, جايىلما/ تولى بول (وزەن). توكماك (زاپوروجە, ۋكراينا) – توقپاق (قالا). تولماچيوۆو (لەنينگراد وبل., رف) – ءتىلماش ەلى (سەلو). تولماچي (تۆەر وبل., رف.) – ءتىلماشتار (سەلو). تۋزلۋك (ورەنبۋرگ وبل., رف) – تۇزدىق. تۋنگۋز (سامارا وبل., رف) – تۇڭعىز (كول شاتقالى). تۋران (تۋۆا, رف) – تۇران. تۋرفان (قىتاي) – /سورتاڭ/ تۇرپان (ولكە). تيۋمەن (روسسيا) – تومەن (قالا). ۋباگان (قورعان وبل., رف) – /ۇساقتالعان/ ۇباعان. ۋزۋنگۋل (نوۆوسيبير وبل., رف) – ۇزىن كول. ۋزۋنكول (سقو, كازاقستان) – ۇزىن كول. ۋلۋكۋل (نوۆوسيبير وبل., رف) – ۇلى كول. ۋلكان (يركۋتسك وبل., رف) – ۇلكەن (جاعا).  ۋنجا (كوستروما وبل., رف) – ۇنشا (وزەن). ۋراي (تيۋمەن وبل., رف) – وراي. ۋرال (روسسيا) – /بەلدىك, ورالعان تاۋ سىلەمدەرى/ ورال (تاۋلار) ۋرەنگا (چەليابينسك وبل.,رف) – ۇيەڭكى (قالا). ۋرەن (نيجەگورود وبل., رف) – ايران. ۋرمان (كراسنويارسك ولك., رف) – /قىلقانجاپىراقتى/ ورمان. ۋرمان (تەرنوپول وبل., ۋكراينا) – /ارالاس/ ورمان. ۋرۋپ (قاراشاي-شەركەسيا, رف) – ءۇرىپ (وزەن, كەنت). ۋرۋپ (كۋريل ارالدارى, رف) – ءۇرىپ (ارال). ۋرۋس-كۋل (چەليابينسك وبل., رف) – ىرىس-كول. ۋسۋن-كيۋەل (ساحا-ياكۋتيا , رف) – ۇزىن كول. ۋفا (باشقورتستان, رف) – /ۋبا, توبە/ وبا (قالا). ۋچ-كۋدۋك (وزبەكستان) – ءۇش-قۇدىق (قالا). ۋچما (ياروسلاۆل وبل., رف) – ۇشپا. ۋش-تۋرفان (قىتاي) – ء/ۇش سورتاڭ/ ءۇش-تۇرپان. حايرانكۋل (چەليابينسك وبل., رف) – قايران كول. حارىك-تاۋ (ورەنبۋرگ وبل., رف) –قارىق-تاۋ. چاباكلى (نوۆوسيبيرسك وبل., رف) – شاباقتى. چابان (جيتومير وبل., ۋكراينا) /قويشى/ شابان. چابانوۆكا (زاكارپات وبل., ۋكراينا) – /قويشى/ شابان. چابانسكوە (ودەسسا وبل., ۋكراينا) – /قويشى/ شابان. چابانوۆو (ۆيننيتسا وبل., ۋكراينا) – /قويشى/ شابان. چابانوۆ (ادىگەي, رف) – /قويشى/ شابان. چابانسكي (ساراتوۆ وبل., رف) /قويشى/ شابان. چارا (يركۋتسك وبل., رف) – شارا. چارسك (شقو, قازاقستان) – شار (قالا). چاتىر-داگ (قىرىم, ۋكراينا) – شاتىر-داع (تاۋ). چەباركۋل (چەليابينسك وبل., رف) – شۇبار كول. چەلباس (كراسنودار ولك., رف) – /وجاۋ سۋ/ شەل باس/. چەركيزوۆو (موسكۆا) – /تاتار ەسىمىنەن/ سەركيز. چەتىرلا (سامارا وبل., رف) – شىتىرلا. چۋلپان (سامارا وبل., رف) – شولپان. چۋرتاندى-تاۋ (ورەنبۋرگ وبل., رف) – شورتاندى-تاۋ. شارلى-كۋل (ورەنبۋرگ وبل., رف) – /سازدى كول/ شارلى-كول. شەرباكۋل (ومسك وبل., رف) – شارباق كول. شوپتىكۋل (نوۆوسيبيرسك وبل., رف) – ءشوپتى كول. ىتىك-كيۋەل (ياكۋتيا, رف) – ىستىق-كول. ەدەلباي (ستاۆروپول ولك., رف) – ەدىل باي. ەچكي-داگ (قىرىم, ۋكراينا) – ەشكى-داع (تاۋ).  يۋرما (چەليابينسك وبل., رف) – جۇرمە. يابۋلاكتاش (چەليابينسك وبل., رف.) – جاپالاق تاس (تاۋ).  يالانكۋل (نوۆوسيبير وبل., رف) – جالاڭ كول. يامان (ۆورونەج وبل., رف) – جامان. يامان (ليپەتسك وبل., رف) – جامان. ياركەند (قىتاي) – جار كەنت (قالا). ياركۋل, يارگۋل, يارگول (نوۆوسيبيرسك. وبل., رف) – جار كول. ياشكۋل (قالماقستان., رف) – جاس كول.   ءاربىر تۇركى تەكتەس حالىقتار مەن ۇلىستاردىڭ تىلىندە ۇلتتىق جانە ديالەكتيكالىق ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەنى بارشاعا ايان. ءبىزدىڭ سوزدەرىمىزدىڭ و باستا شىققان تەگى ءبىر, بىراق ولاردىڭ وزگەرىستەرگە تۇسكەننەن كەيىنگى, قازىرگى ايتىلۋى ارقيلى. مەنىڭ ويىمشا, سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ «تازاسى» جانە بارىنشا امبەباپ, بەساسپابى – قازاق ءتىلى. باۋىرلاس تۇركيالىق ءتىل ماماندارى مەن سالا عالىمدارى دا وسىنداي پىكىردە ەكەن. كورشىلەس ءىرى مەملەكەتتەردىڭ يدەولوگياسىنىڭ اسەرىمەن, ءتىپتى ولاردىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ ىقپالىمەن قازاقستاندا كوپتەگەن ەلدى مەكەندەر مەن جەر-سۋ اتتارى بۇرمالاندى. ناتيجەسىندە: جەزقازعان – دجەزكازگان, جامبىل – دجامبۋل, شىمكەنت – چيمكەنت, جاڭاقورعان – يانى-كۋرگان, كوكشەتاۋ – كوكچەتاۆ, مەدەۋ – مەدەو, بۋراباي – بوروۆوە, شۋ – چۋ, اقتوبە – اكتيۋبينسك, ورال – ۋرالسك, ت.ب. بولىپ كەتتى. جالپى ايتقاندا, كوپتەگەن ەۋرازيا توپونيم­دەرى قوس ءتۇبىرلى: تۇركى-سلاۆيان, تۇركى-اراب, تۇركى-پارسى, تۇركى-موڭعول, تۇركى-ۋگروفين تەكتى. ەلدى مەكەن اتاۋلارى زامان سۇرانىسىنا بايلانىس­تى دا وزگەرىپ تۇردى. و باستا قارالى وتكەل, قىسقارتىلىپ قاراوتكەل (قاروتكەل), سوسىن اقمولا – اكمولينسك – تسەلينوگراد – اقمولا, ەندى استانا.  نەمەسە  اقمەشىت – پەروۆسك – قىزىلوردا,   تاراز – اۋليە-اتا – ميرزويان – جامبىل – تاراز,  گۋرەۆ – اتىراۋ,  ششەۆچەنكو – اقتاۋ, تاعى باسقا دا توپونيمدەر. كەيدە تەك ءبىر نەمەسە ەكى ءارىپ اۋىسقاندا اتاۋدىڭ ماعىناسى تۇبەگەيلى وزگەرىپ كەتكەن. مىسالى, كاراگاندا – قاراعاندا (ول وعان) بولادى, ال دۇرىس اتاۋى – قاراعاندى – قاراعان (اكاتسيا) وسكەن جەر. دۇرىسى: بۋراباي – بۋراعا (تۇيەگە) باي (مول) جەر. ال, بۇرىسى: بوروۆوە – قاراعايلى ورمان بولىپ كەتكەن. بۇل از عانا مىسالداردىڭ ءوزى توپونيمدەردىڭ شىن ءمانى تەك العاشقى بالاما اتتارىندا عانا ەكەندىگىن دالەلدەيدى. توپونيمدەر دە بىزگە ارحەولوگيالىق جادىگەر سياقتى ءتول تاريحىمىزدى تولىققاندى تۇسىنۋگە جانە جالتاقتاماي دارىپتەۋگە نەگىز بەرەدى, جاردەمدەسەدى. جەر-سۋ اتتارىنا زەر سالساق, تۇركى تايپالارىنىڭ ەجەلگى زاماندا تەك قانا التاي مەن ورال تاۋلارى ەتەگىندە عانا ەمەس, ودان دا ءارى ءسىبىر مەن بايكال ورماندارىندا, قيىر شىعىستا دا ءومىر سۇرگەندىگىنە كوزىمىز جەتەدى. بۇل ۇلى كوش قاشان باستالدى؟ قاشان تولاستادى؟ شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قىرعىز اعايىندار ەنەساي مەن بايكالدى مەكەن ەتكەن ەكەن. بۇگىنگى كورشىلەس قازاقستان مەن رەسەيدىڭ كەدەندىك وداق قۇرىپ, ودان سوڭ ورتاق ەكو­نومي­كالىق كەڭىستىك جاساپ جاتقان­دىعىنىڭ تەرەڭ تاريحي سەبەبى بار سياقتى. مۇنداي كۇتپەگەن گەوساياسي وزگەرىستەرگە حالىقتارى دا نارازىلىق كورسەتىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان ەۋرازيا كەڭىستىگىن تۇركى-سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ەجەلگى ورتاق كەڭىستىگى دەپ ساناۋعا توپونيميكالىق تۇرعىدا تولىق نەگىز بار.

احمەت دۇيسەنباەۆ,

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «عىلىم ورداسى»

رمك قازاقستان عىلىمىنىڭ تاريحى

مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەر-قور ساقتاۋشىسى.

سوڭعى جاڭالىقتار