كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ولاردان قالىس قالماي كەلە جاتقان قىتاي مەن رەسەي مۋلتفيلمدەرىنىڭ نارىققا شىققانىنا جارتى عاسىرعا جاقىنداپ قالدى. ءىشى تۇنعان يدەولوگيا. ال قازاقستان الەمدىك وزگەرىستەرگە تەرەزەدەن قاراپ وتىرعانداي. اقيقاتى سول, اۋديتوريانى قازاق تىلىندەگى انيماتسيالىق كونتەنتپەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارسىز. ءبىز بۇگىن وسى ماسەلەنىڭ سەبەبىنە ءۇڭىلىپ كوردىك.
قازاقفيلم
«قازاق انيماتسياسى» ستۋدياسىن اشپاق
شىندىعىندا, سەبەپ كوپ. مەملەكەتتى كىنالاي جونەلەيىك دەسەك, شاما-شارقىنشا قولداۋ كورسەتىپ جاتقانىن ايتادى. مامانداردى ايىپتايىق دەسەك, بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا ءباسى بيىك, تانىمى تەرەڭدەي تۇسكەن. دامۋ بار, تەك شەڭبەر ىشىندە عانا.
وسىعان دەيىن ۇلتتىق انيماتسيانىڭ دوڭگەلەگى ءالى دە باتپاقتان شىقپاعانى باسىلىم بەتتەرىندە تالاي رەت جازىلدى. ايتسە دە جارتاستىڭ جىلجيتىن ءتۇرى جوق. ءبىر-بىرىمەن باسەكەگە تۇسكەن ەلىمىزدەگى 5-6 ستۋديانىڭ جىرى جىلدا ايتىلىپ جاۋىر بولعالى قاشان!؟ باياعى «بىراقتىڭ» اينالاسىنان ارى اسا الماي وتىرمىز. سوندىقتان ءبىز مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە ارنايى ساۋال جولداعان بولاتىنبىز. اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن سودان باستاساق.
«تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىنداعى وتاندىق انيماتسيا ۇزاق ۋاقىت بويى شەتەلدىك تابىستى جوبالاردىڭ كولەڭكەسىندە ءجۇردى. كورەرمەندەر ەرەكشە بايقاعان جوبالاردىڭ ءبىرى – «ەر توستىك پەن ايداھار» اتتى العاشقى 3D-مۋلتفيلم. ودان كەيىن جارىققا شىققان «كۇلتەگىن» مەن «مۇزبالاق» تولىقمەترلى مۋلتفيلمدەرى ىلگەرىلەتۋ ستراتەگياسىنىڭ جوقتىعىنان قازاقستاندىق پروكاتتا اسا كورىنە قويمادى. وسىلايشا, وتاندىق مۋلتيپليكاتسيا ۇلكەن ەكراندا كورىنۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ, تولىعىمەن تەلەۆيزيالىق فورماتقا اۋىستى.
بىراق قازىرگى تاڭدا, العا جىلجۋ بايقالادى. انيماتسيا سالاسى اقىرىنداپ دامىپ كەلەدى. ەلىمىزدە بىرقاتار انيماتسيالىق ستۋديا قىزمەت ەتۋدە, ونىڭ ىشىندە Astana film جاستار كينوستۋدياسى, Khan Comics ستۋدياسى, «اداي پروداكشن انيماتسيالىق ستۋدياسى», Dala animation, «ىرىسى اق قازاقستان» كومپانيالارى بار. دەگەنمەن انيماتسيانى شىعاراتىن ەڭ ءىرى ورتالىق «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ جانىنداعى «انيماتسيالىق كينو» شىعارماشىلىق بىرلەستىگى بولىپ تابىلادى. 1991 جىلدان باستاپ 2016 جىلعا دەيىن «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى 70-كە جۋىق انيماتسيالىق فيلم شىعارعان (ونىڭ ىشىندە 1 انيماتسيالىق سەريال جانە 1 تولىقمەترلى انيماتسيالىق فيلم).
سونىمەن قاتار 2022 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى الداعى ۋاقىتتا قابىلدايتىن «ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋ» ۇلتتىق جوباسىنىڭ اياسىندا بالالارعا ارنالعان ساپالى انيماتسيالىق فيلمدەر مەن كونتەنتتى شىعارۋ ماقساتىندا «شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ بازاسىندا «قازاق انيماتسياسى» ستۋدياسىن اشۋ جوسپارلانعان». بۇل مينيسترلىكتىڭ بىزگە بەرگەن جاۋابى.
3D ماماندار دايارلايتىن تاجىريبەلى مۇعالىم جوق
قايبىر جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق مۋلتفيلمدەرى جايىندا ءسوز قوزعاپ, بۇل سالانى دامىتۋعا ءمان بەرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتكەنى ەسىمىزدە. وسىدان كەيىن قازاق انيماتسياسى قايتا جاندانعانداي بولىپ, ءبىرشاما جۇمىس قولعا الىنعان ەدى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە جوسپارلى جۇمىستار جالعاسىن تاپپادى. نەلىكتەن؟ ارينە, قۇزىرلى مەكەمەلەر مەن تۇلعالار بۇل سالانى ىلگەرىلەتۋگە مۇددەلى بولماعاندىقتان. دەسەك تە, قاراپ جاتقان انيماتورلار جوق. قولدارىنان كەلگەنشە, ۇلتتىق انيماتسيا كوشىن العا سۇيرەپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – رەجيسسەر-انيماتور جانادiل بايداربەك. ماماننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە انيماتسيا سالاسى ەندى كوكتەپ كەلە جاتقان جەمىس اعاشى سەكىلدى.
«قازاق انيماتسياسىنىڭ قازىرگى جاعدايىن ايتاتىن بولساق, سوڭعى 10 جىلدا جەكە انيماتسيالىق ستۋديالاردىڭ قاتارى كوبەيدى. بىراق سول ستۋديالارعا 2D, 3D انيماتسيا جاسايتىن كادرلار جەتىسپەيدى. ەلىمىزدە رەجيسسەر-انيماتور ماماندارىن دايارلايتىن ءۇش-اق وقۋ ونى بار. اتاپ ايتساق, الماتىداعى تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى, ەلورداداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى جانە شىمكەنت قالاسىنداعى ءابىلحان قاستەەۆ اتىنداعى ونەر جانە ديزاين كوللەدجى. وسى وقۋ ورىندارىندا رەجيسسەر-انيماتسيا كافەدراسىن جىلىنا جالپى 20-30 ستۋدەنت بىتىرەدى. وكىنىشكە قاراي, سول جاس مامانداردىڭ 80 پايىزى باسقا سالاعا كەتسە, تەك 20 پايىزى انيماتسيا سالاسىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر. سول 20 پايىزدىڭ جارتىسىنان كوبى رەجيسسۋرامەن اينالىسسا, 5 پايىزى انيماتور (مۋلتيپليكاتور) مىندەتىن اتقارادى. جۇيەلى تۇردە 2D انيماتور تاربيەلەيتىن بىلىكتى ءبىر-ەكى عانا ۇستاز بار. 3D ماماندار وقىتاتىن تاجىريبەلى مۇعالىم جوق», دەيدى ج.بايداربەك.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا 3D انيماتسيالىق فيلمدەر الەمدە ۇلكەن سۇرانىسقا يە. قازاقستان تەحنيكالىق جاعىنان «ۋولت ديسنەي», PIXAR, رەسەي مەن قىتاي كومپانيالارىنان 40-50 جىل ارتتا قالىپ كەلەدى.
سوڭعى ۋاقىتتا انيماتسيا سالاسىنا قىزىعىپ, وقىپ ۇيرەنگىسى كەلەتىن جاستاردىڭ قاراسى كوبەيگەن. ولاردىڭ دەنى شەتەلدىك مامانداردان ونلاين ءدارىس الىپ, ءتاپ-ءتاۋىر مامان اتانۋدا. ايتسە دە ءبىلىمىن شىڭداعان سوڭ, وتاندىق تۋىندىلارعا قاتىسپاي, شەتەل اسىپ, سول جاقتاعى ءىرى كومپانيالارعا جۇمىسقا ورنالاسادى. بۇگىندە ءبىرشاماسى قاشىقتان ونلاين جۇمىس ىستەپ جاتىر. سەبەبى قازاقستاندا انيماتورلاردىڭ ەڭبەك اقىسى شەتەلمەن سالىستىرعاندا 10-20 ەسە از باعالانادى.
نارىققا شىعۋ ءۇشىن ارنايى كادرلار تارتىپ, شەتەلدەن بىلىكتى مامان شاقىرىپ, تاجىريبە الماسۋ كەرەك. شەتەلدە وتكەن فەستيۆالداردان جۇلدە الىپ جۇرگەن 2D انيماتسيالىق فيلمدەرىمىز بار, بىراق وزگەمەن باسەكەلەس بولاتىنداي دارەجەدە ەمەس. كينوپروكاتتان قارجى جينايتىن قاۋقارى جوق. مۇنى وسى سالانى دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن, 3D انيماتسياسى بويىنشا شاكىرت تاربيەلەپ جاتقان مۋلتيپليكاتور, Quantfilm كينوستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى تالاس ورازباي تارقاتىپ ايتىپ بەردى.
«انيماتسيالىق فيلم شىعارۋداعى ستسەناري جازۋ, رەجيسسۋرا يدەياسى ءالى دە تولىق پىسپەي جاتىر. بىلايشا ايتقاندا, تەحنيكالىق ماماندار جوق. بىلىكتى مامان بولۋ ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپتەن ءوتۋ كەرەك. بۇگىندە 5 جىل وقىپ, مەنىڭ كومپانيامدا جۇمىس ىستەپ جاتقان بالالار بار. ولار تەوريالىق جاعىنان مىقتى بولعانىمەن, پراكتيكادا كەمشىن تۇسۋدە. جالپى 3D انيماتسيا تۋرالى تانىمى از بولسا دا, جەتىلىپ كەلەدى. مۋلتيپليكاتسيادا 3D تەحنيكاسى ەرەكشە سۇرانىسقا يە. بالالار Youtube-تان شەتەلدىڭ مۋلتفيلمدەرىن كورىپ ءوسىپ كەلە جاتىر. سەبەبى ولاردىڭ تالعامى جوعارى. 6 جاستان كەيىنگى بالالار كوبىنەسە 3D فيلمدەر كورەدى. الەمدە دە سولاي. سول ۇردىسكە ىلەسۋ ءۇشىن 3D ءوندىرىسىن دامىتۋىمىز كەرەك. مىسالى, مەن جارتى جىلدىق وقۋ باعدارلاماسىن جاساپ شىقتىم. كۋرستىڭ مازمۇنى بارعان سايىن دامىپ, كەمەلدەنىپ كەلەدى. ال وعان اعىلشىن ءتىلىن قوسىپ, ءتىپتى دە كەڭەيتەتىن بولساق, ءبىر جىلدىق كۋرس بولايىن دەپ تۇر. ول كەزدە تولىققاندى مامان دايارلايتىن دەڭگەيگە جەتەمىز. بىراق ءبىر جىل وقىتۋعا ءبىزدىڭ دە, وقۋشىنىڭ دا جاعدايى جەتە بەرمەيدى», دەيدى ت.ورازباي.
رەسەي ماماندارى تاعىلىمدامادان ءوتۋدى ۇسىندى
مينيسترلىكتىڭ باق-پەن بايلانىس دەپارتامەنتىنىڭ بىزگە بەرگەن مالىمەتىنە يەك ارتساق, ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى انيماتسيا سالاسىن دامىتۋعا بارىنشا جاعداي جاساۋدا. ماسەلەن, بىلتىر اتالعان ورتالىق ونلاين رەجىمدە وتكىزىلگەن ÁMEN انيماتسيالىق فيلمدەر فەستيۆالىنىڭ سەرىكتەسى بولعان. بۇل فەستيۆالعا تۇركيا, ازەربايجان, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاتارستان مەن باشقۇرتستاننان انيماتورلار قاتىسقان ەكەن.
ÁMEN-2020 شەڭبەرىندە الدىڭعى قاتارداعى وتاندىق جانە شەتەلدىك مۋلتيپليكاتورلاردىڭ شەبەرلىك سىنىپتارى مەن ترەنينگتەرى وتكىزىلگەن. سونداي-اق «رۋحاني جاڭعىرۋ» قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ قاتىسۋىمەن «قازاق انيماتسياسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» جانە «تۇركى ەلدەرىنە ورتاق قايراتكەرلەر تۋرالى حالىقارالىق انيماتسيالىق جوبا» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل دە ۇيىمداستىرىلعان. وعان قوسا, «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىمەن بىرلەسىپ, وتاندىق انيماتسيا تاريحىنداعى ەڭ ۇزدىك 30 كارتينانى قامتيتىن (1960-2020) قازاقستاندىق انيماتسيانىڭ رەتروسپەكتيۆاسى جيناقتالعان ەكەن. ونىڭ ىشىندە وتاندىق انيماتسيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى امەن قايداروۆتىڭ جۇمىستارى دا بار.
ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى رەسەيدىڭ انيماتسيالىق كينو قاۋىمداستىعىمەن ىنتىماقتاسىپ, انيماتسيالىق كينونىڭ بارلىق ماماندارىنا ارنالعان جاھاندىق فورۋمعا قازاقستاندىق انيماتورلاردى شاقىرعان. وندا انيماتسيالىق فيلمدەردى جاساۋدىڭ ەرەكشەلىگى تۋرالى اقپاراتتى تىكەلەي الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ماماندارىنان الۋعا بىرەگەي مۇمكىندىك بەرىلىپتى. قاتىسۋشىلار Disney, Warner Bros جانە باسقا دا ايگىلى ستۋديالاردىڭ الەمدىك اۋقىمداعى ساراپشىلارىمەن بىرگە ونلاين رەجىمدە مازمۇندى ءۇش كۇندى وتكىزگەن. بۇل يگىلىكتى ىستەردىڭ ءبارى سالانىڭ ىلگەرلەۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن ويدامىز. ايتپاقشى, رەسەيلىك بىلىكتى ماماندار قازاقستاندىق ستۋدەنتتەرگە رەسەيلىك ستۋديالاردا تاعىلىمدامادان ءوتۋدى ۇسىنىپتى. الداعى ۋاقىتتا بۇل ءۇردىس جۇزەگە اسپاق.
ءيا, ۇلتتىق انيماتسيانىڭ دامۋىنا ءالى تالاي ۋاقىت كەرەگى انىق. دەسە دە, وسى سالانىڭ ماڭىزى مەن مازمۇنىن قوعامنىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ قاجەت. ونىڭ بالالاردىڭ ويلاۋ ءورىسىن كەڭەيتىپ, قازاقى تاربيەگە قازىق بايلاپ, ءتىپتى ۇلت يدەولوگياسىنا قىزمەت ەتەرى ءسوزسىز. وعان ۇلگى جوعارىدا ايتىلعان الىپ دەرجاۆالاردىڭ ارەكەتى. قاراڭىزشى, قازىرگى بالالار شىتىرمان وقيعالى سيۋجەتكە قۇرىلعان دۇنيەلەردى ءسۇيىپ تاماشالايدى. شەتەلدىڭ قولدان جاسالعان باتىرلارىنىڭ ەرلىگىنە سۇيسىنەدى, ودان قالسا سولارعا ەلىكتەيدى دە. ال مۇنداي انيماتسياعا سۇرانىپ تۇرعان قازاقتىڭ شىعارمالارى, ەپوستىق جانە ليرو-ەپوستىق جىرلارى, ەرتەگىلەرى جەتەرلىك. ەندەشە ولاقتىق وزىمىزدەن. بىزگە ءدال قازىر انيماتسيالىق كەيىپكەر اۋاداي قاجەت سەكىلدى. ال ونى ومىرگە اكەلۋ ءۇشىن ءالى قانشا ۋاقىت كۇتەدى ەكەنبىز.
