«تسيفرلىق داۋىردەگى جاسىل تەحنولوگيالار مەن اقىلدى قالالار» تاقىرىبىنا ارنالعان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ VIII ءسامميتى ىستانبۇل قالاسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا, ءمارمار تەڭىزىندە ورنالاسقان دەموكراتيا جانە بوستاندىق ارالىندا ءوتتى.
دەموكراتيا جانە بوستاندىق ارالىندا وتكەن القالى جيىنعا تۇگەل تۇركىنىڭ باسى قوسىلدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سامميتكە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ, تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعان, ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ قاتىستى. سونداي-اق ءىس-شاراعا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنە باقىلاۋشى ەلدەردىڭ باسشىلارى تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ پەن ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان دا كەلدى.
سامميت كەزىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ VIII سامميتىنە قاتىسۋشىلارعا ۆيدەو سالەم جولدادى.
«پرەزيدەنت رەجەپ تايىپ ەردوعانعا بۇگىنگى كەزدەسۋگە تۇركى كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى رەتىندە قاتىسۋعا شاقىرعانى ءۇشىن شىن جۇرەكتەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. بيىل كوكتەمدە مەنىڭ باستاماممەن وتكەن تۇركى كەڭەسىنىڭ بەيرەسمي ونلاين سامميتىنە قاتىسقاندارىڭىز ءۇشىن العىسىم زور. سىزدەردىڭ شەشىمدەرىڭىز بويىنشا تۇركىستان قالاسى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى مارتەبەسىنە يە بولدى.
جۋىردا تۇركىستاندا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ح مەرەيتويلىق سەسسياسى ءساتتى ءوتتى. بولاشاقتا قاسيەتتى تۇركىستانعا سىزدەردىڭ دە جولدارىڭىز تۇسەدى دەپ سەنەمىن. قادىرلى سامميتكە قاتىسۋشىلار! ەلدەرىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن ەڭ العاش باۋىرلاس تۇركيانىڭ تانىعانى ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ ەسىندە ماڭگىلىك ساقتالادى. بۇل بەلەسكە بارشا تۇركى ەلدەرىنىڭ تاريحي جەتىستىكتەرمەن جەتكەنى – ءبىز ءۇشىن زور ماقتانىش. سونىمەن قاتار مەملەكەتتەرىمىز الدىنا ءورشىل ۇلتتىق دامۋ ماقساتتارىن قويىپ وتىر.
پرەزيدەنت يلحام گەيداروعلى اليەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ازەربايجان ءوز اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن قايتا ورناتۋىنا 1 جىل تولعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل – ءبارىمىز ءۇشىن قۋانىش. قاراباقتا اۋقىمدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن باستادى», دەدى ن.نازارباەۆ.
ەلباسى ءوز سوزىندە قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ رەسپۋبليكادا كۇردەلى ساياسي رەفورمالار جۇرگىزۋدى قولعا الىپ, ەلدىڭ 2026 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ باعدارلاماسىن ورىنداۋعا كىرىسكەنىنە توقتالدى.
«پرەزيدەنت رەجەپ تايىپ ەردوعان 2023 جىلى تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا ەلىن جاڭا جەتىستىكتەرگە جەتەلەپ كەلەدى. پرەزيدەنت شاۆحات ميرزيوەۆتى «جاڭا وزبەكستان ستراتەگياسى» باعدارلاماسىن ۇسىنىپ, جۋىردا وتكەن مەملەكەت باسشىسى سايلاۋىندا ايقىن جەڭىسكە جەتۋىمەن تاعى دا شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن.
تۇرىكمەنستان ەل بەيتاراپتىعى مارتەبەسىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ, پرەزيدەنت گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆتىڭ باسشىلىعىمەن 2030 جىلعا دەيىنگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرىپ وتىر. ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربانعا تۇركى الەمىنە كورسەتىپ كەلە جاتقان جان-جاقتى قولداۋى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن.
بارشا تۇركى مەملەكەتتەرى باسشىلارى حالىقتارىنىڭ قارىشتاپ ءوسۋ-وركەندەۋ جولىندا العا قويعان ماقساتتارعا جەتە بەرۋىن تىلەيمىن. ەلدەرىمىزدىڭ ۇجىمدىق جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا وسى سامميتتە اسا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداناتىنى قۋانتادى. پرەزيدەنت گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆتى, باۋىرلاس تۇرىكمەنستان حالقىن تۇركى كەڭەسىنە باقىلاۋشى ەل رەتىندە قوسىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن. بۇل قادامنىڭ ماڭىزى زور جانە فورمالدى تۇردە تۇركى ەلدەرىنىڭ باس بىرىگۋىن بىلدىرەدى», دەدى ەلباسى.
ەلباسى ەكى جىل بۇرىن باكۋدە جاساعان ەكى ۇسىنىسىن قولداعانى ءۇشىن مەملەكەتتەر باسشىلارىنا العىس ايتتى. سوعان سايكەس, «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى – 2040» ستراتەگيالىق قۇجاتى ازىرلەندى جانە قابىلدانادى. بۇل كونتسەپتۋالدى باعدارلاما ۇيىمنىڭ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاعا ارنالعان ماقساتتارىن بەلگىلەپ كورسەتەدى.
«ەكىنشىدەن, بۇگىننەن باستاپ ءبىزدىڭ بىرلەستىك تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇيىمى دەپ اتالادى. بۇل قادام ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىقپالداستىقتى ىلگەرىلەتۋ ءىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, ۇيىمنىڭ مارتەبەلى ميسسياسىن جۇزەگە اسىرۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز. وسىلايشا, ىستانبۇلدا قابىلداناتىن شەشىمدەر باۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ كوپقىرلى ىنتىماقتاستىعىن جانداندىرۋعا ەلەۋلى ىقپال ەتۋى ءتيىس.
بۇگىن تۇركى الەمىنىڭ دامۋ تاريحىندا جاڭا ءداۋىر باستالعالى وتىر. بۇل رەتتە مەنىڭ پىكىرىمشە, وسى باسقوسۋدان بىرنەشە مەسسەدج جولداۋعا بولادى. ءبىرىنشىسى باۋىرلاس حالىقتارىمىزعا باعىتتالعان. ءبىز ولاردىڭ نازارىن تۇركى وركەنيەتىنىڭ الەمدىك تاريحتا كوپ عاسىردان سوڭ العاش رەت قايتا جاڭعىرىپ جاتقانىنا اۋدارىپ وتىرمىز. تۇركى ەلدەرى بىرىگىپ, جاڭا كۇن ءتارتىبى مەن يدەولوگياسىن قالىپتاستىرۋدا. سونىمەن بىرگە مەملەكەتتەرىمىزدە اتا-بابالارىمىزدىڭ ورتاق تاريحىن, رۋحاني مۇراسىن قايتا بايىپتاۋ ۇدەرىستەرى ءجۇرىپ جاتىر. باسقاشا ايتقاندا, ءححى عاسىردا تۇركى الەمى قايتا جاندانىپ, كەڭ اۋقىمدى ءارى ەجەلگى تۇركى شاڭىراعىنا جاتاتىن ەلدەردىڭ ءوزارا بەلسەندى جاقىنداسۋ ءۇردىسى جۇرەدى», دەدى تۇڭعىش پرەزيدەنت.
ن.نازارباەۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ءسامميتتىڭ ەكىنشى مەسسەدجى جەر بەتىندەگى ەڭ الىپ قۇرلىق – ەۋرازياعا باعىتتالعان. وسىلايشا, ەۋرازيا جۇرتشىلىعى قازىرگى كەزەڭدە ۇلكەن ورتاق قۇرلىقتىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان ەلدەرىمىزدىڭ تۇركى الەمىنىڭ پاراديگماسى شەڭبەرىندە ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەپ جاتقانىنان حاباردار بولماق.
«وسى رەتتە ءىرى كورشىلەرىمىزبەن, اسىرەسە, رەسەي, قىتاي, ءۇندىستان جانە ەۋرووداقپەن ومىرشەڭ ءارى ءوزارا تۇراقتى قارىم-قاتىناستا بولۋىنا مۇددەلىمىز. ونىڭ ۇستىنە, ينتەگراتسيامىزدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – تۇركى الەمى نەگىزگى وزەگىن قۇرايتىن ۇلكەن ەۋرازيانىڭ بىرىگۋىنە ىقپال ەتۋ. بۇل ۇلكەن ەۋرازيانىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىنىڭ ارەكەتتەستىگىنە نەگىزدەلگەن قۇرلىقتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ بەرىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا دا سەپتىگىن تيگىزەدى.
ءۇشىنشى مەسسەدج بۇكىل الەمگە باعىتتالعان. ءبىز وسى جاڭا ۇيىمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرمەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىققا دايىن ەكەنىن پاش ەتىپ وتىرمىز. ونىڭ ەشكىمگە قارسى باعىتتالماعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل – جاڭا بلوك ەمەس, قىزمەتى بۇۇ جارعىسىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارى مەن پرينتسيپتەرىنە ساي كەلەتىن پروگرەسسيۆتى بىرلەستىك.
تۇركى الەمى عاسىرلار بويى ۇلى جىبەك جولىنىڭ قالىپتاسۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ەڭ الدىمەن, شىعىس-باتىس باعىتىنداعى قاتىناستاردىڭ كەڭ كونتەكسىندە مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر اراسىن بايلانىستىرىپ كەلدى. سونىمەن بىرگە ول جالپى ادامزات مادەنيەتىنىڭ رۋحاني جانە ماتەريالدىق قازىناسىنا دا ءوز ۇلەسىن قوستى. بۇگىن ءبىز جاھاندىق تاريحي ەۆوليۋتسيانىڭ جاڭا كەزەڭىندە سول ءۇردىستىڭ قايتالانۋىن كورىپ وتىرمىز», دەدى ەلباسى ن.نازارباەۆ.
جيىن بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوز سويلەدى. مەملەكەت باسشىسى تۇركى ەلدەرىنىڭ 30 جىلدىق ازاتتىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتادى. وسى كەزەڭدە ىرگەمىزدى بەكىتىپ, ەڭسەمىزدى تىكتەگەنىمىزدى ەسكە سالدى.
«مەملەكەتتەرىمىزدىڭ اراسىنداعى دوستىق قاتىناستى نىعايتا تۇستىك. بيىلدىڭ وزىندە ەكى رەت باس قوسىپ, جوعارى دەڭگەيدە سامميت وتكىزدىك. بۇل – مىزعىماس باۋىرلاستىعىمىزدىڭ ايقىن كورىنىسى. قازاقتا «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. وسى جەردە جينالعان ەلدەردىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى وكىلدەرىنىڭ نيەتى ءتۇزۋ. ءبىز بارلىق مەملەكەتتەردى ىنتىماقتاستىققا شاقىرامىز, سوندىقتان بۇگىنگى باسقوسۋ تامىرى ءبىر, تاريحى ورتاق ەلدەردىڭ اۋىزبىرشىلىگىن ارتتىرا تۇسەرى ءسوزسىز», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سامميتتە ءسوز سويلەگەن تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعان تۇركى ەلدەرىن تەرروريزمنىڭ بۇكىل تۇرىمەن كۇرەسۋگە شاقىردى. سونداي-اق «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋدە ورتاق ارەكەت ەتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. تابيعي اپاتتارمەن كۇرەسۋ ماقساتىندا كۇش-جىگەردى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن «تۇرىك مەملەكەتتەرىنىڭ ازاماتتىق قورعاۋ مەحانيزمىن» قۇرۋدى ۇسىندى.
ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ماڭىزى ەلدەرىمىز, حالىقتارىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ءۇشىن ودان ءارى ارتا تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
حالىقتارىمىز اراسىنداعى بىرلىك پەن باۋىرلاستىق كۇن سايىن نىعايىپ كەلەدى. بۇگىندە ءبىز ۇلان-عايىر گەوگرافيانى قامتىپ جاتىرمىز, بۇل وسى گەوگرافياداعى ۇلكەن ەكونوميكالىق, ساياسي, اسكەري كۇش. ەلدەرىمىزدىڭ باي تابيعي رەسۋرستارى, زاماناۋي ينفراقۇرىلىمى مەن كولىك جولدارى بار. ءبىزدىڭ ۇيىم الدىندا تۇرعان بارلىق مىندەتتەردى ورىندايدى دەپ سەنەمىن», دەدى ي.اليەۆ.
قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ ءوز ەلىن تۇركى الەمىنىڭ اجىراماس بولىگى ەكەنىن ايتتى. «قىرعىزستان الداعى ۋاقىتتا دا تۇركى الەمىمەن بايلانىستا, تۋىستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋدا بەلسەندى ءرول اتقارادى», دەدى ول.
وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ اۋعانستاندا بولىپ جاتقان وقيعالارعا نازار اۋدارىپ, ەلدىڭ لاڭكەستەردىڭ وازيسىنە اينالماۋى كەرەكتىگىن ايتتى. «اۋعانستاننىڭ گۋمانيتارلىق داعدارىسقا ۇشىراۋىنىڭ, حالىقارالىق ارەنادا وقشاۋلانۋىنىڭ جانە لاڭكەستەردىڭ ورتالىعىنا اينالۋىنىڭ الدىن الۋ وتە ماڭىزدى. اۋعانستانمەن ديالوگكە ورتاق جانە ءبىرتۇتاس كوزقاراس بولۋى كەرەك», دەدى ول. ش.ميرزيوەۆ ۇيىم اتىن وزگەرتۋ تۋرالى شەشىمدى قۇپتاپ, كەلەسى سامميتكە قاتىساتىن بارلىق تۇركى ەلدەرىنىڭ باسشىلارىن وزبەكستانعا شاقىردى.
ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان 2022 جىلى بۋداپەشتتە تۇركى ۇيىمى مەن ۆيشەگراد ەل توبى (V4) اراسىندا ەڭ جوعارى دەڭگەيدە سامميت وتكىزۋگە باستاماشىلىق ءبىلدىردى.
ءوز سوزىندە ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ءوز ەلى 2022 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن V4 ىنتىماقتاستىعىنا جەتەكشىلىك ەتەتىنىن ەسكە سالدى. ۆ.وربان سونىمەن قاتار ماجار جانە تۇركى حالىقتارى عاسىرلاردان بەرى كەلە جاتقان تاريحي جانە مادەني مۇرانى بولىسەتىنىن ايتتى.
سامميت بارىسىندا جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى تاقىرىپتار بويىنشا ورتاق ءىس-قيمىلدىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە ەكپىن بەردى. سونداي-اق ۇيىمنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا شەشىم قابىلدادى. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, تۇركى كەڭەسىنىڭ اتاۋى «تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇيىمى» دەپ وزگەرتىلدى.
جيىن كەزىندە ءۇشىنشى تاراپتارمەن جانە ينستيتۋتتارمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ادىستەرىن انىقتاۋ, تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىن قۇرۋ تۋرالى ايتىلدى. سونداي-اق ۇيىمنىڭ ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ايقىندايتىن «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى – 2040» باعدارلاماسى بەكىتىلدى.
مەملەكەتتەر باسشىلارى ايماقتاعى بىرقاتار ماڭىزدى ساياسي جانە ەكونوميكالىق وقيعالار تۋرالى پىكىر الماستى. وسى سىن-قاتەرلەردى حالىقارالىق ارەنادا شەشۋدە ۇيىمنىڭ ءرولى ءوسىپ كەلە جاتقانىنا توقتالىپ, ونىڭ ءرولى مەن كەلەشەگى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ساۋدا مەن ينۆەستيتسيالاردى ۇلعايتۋ, كولىك جانە لوگيستيكا, جاسىل ءارى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالالارىندا جەمىستى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋ قاجەتتىگىنە ەكپىن بەرىلدى.
سامميتتە تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ ەلدى باسقىنشىلاردان ازات ەتىپ, اۋماقتىق تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتىرگەنى ءۇشىن «تۇركى الەمىنىڭ جوعارعى وردەنىمەن» ماراپاتتالدى.
سامميتتە ۇيىمعا توراعالىق ازەربايجاننان تۇركياعا بەرىلىپ, مەملەكەتتەر باسشىلارى ىستانبۇل دەكلاراتسياسىن قابىلدادى.
