تاريح تۇنعان ولكە
وسى ورايدا, كىندىك شاھار تورىندە ەكىعاسىرلىق تاريحىن اتاپ ءوتىپ جاتقان بوكەي ورداسى اۋدانىنىڭ تاريحى جايلى قىسقاشا تانىستىرار بولساق, 1801 بوكەي سۇلتاننىڭ رەسەي يمپەراتورى پاۆەل ءى
جولداعان ءوتىنىشى نەگىزىندە قۇرىلعان.
1806 جىلى 19 مامىردا پاتشالىق ۇكىمەتتىڭ ارنايى جارلىعىمەن ورداعا 6500 مىڭ دەسياتينا جەر ءبولىنىپ بەرىلسە, 1808 جىلى 17 شىلدەدە بوكەي حاندىعى استراحان اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ جانە ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ قۇزىرىنا باعىنىشتى بولىپ بەكىتىلىپ, 1812 جىلى الەكساندر ءى پاتشانىڭ ارنايى جارلىعىمەن بوكەي سۇلتان ىشكى قازاق ورداسىنىڭ حانى بولىپ تاعايىن-
دالادى.
وردانىڭ وركەن جايۋى 1823 جىلى جاڭگىر بوكەي ۇلى حان تاعىنىڭ مۇراگەرى بولىپ تانىلۋىمەن, ىشكى وردانىڭ ىرگەسى بەكىپ, ىشكى الەۋمەتتىك – شارۋاشىلىق جاعدايى قالىپتاستى. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ورىس, تاتار, اراب, پارسى تىلدەرىن مەڭگەرگەن جاڭگىر ءوز قولاستىنداعى بۇقاراسىنىڭ ءبىلىم مەن دەنساۋلىعىنا دا ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ وتىرعان. مىسالى, 1826 جىلدان باستاپ وردادا شەشەك اۋرۋىنا قارسى ەكپە جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, 1839 جىلى تۇڭعىش ءدارىحانا مەن 16 كەرەۋەتتىك قوعامدىق اۋرۋحانا اشىلادى. بۇل اۋرۋحانا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ, حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتىر.
حان جاڭگىر 1832 جىلى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ, ساۋدا-ساتتىق سالاسىن دامىتىپ, جولعا قويۋ ماقساتىندا جارمەڭكە ۇيىمداستىرۋمەن قاتار, بوكەيلىك قازاقتار اراسىندا مۇسىلمان ءدىنىن ورنىقتىرۋ ءۇشىن 1835 جىلى ءوز ءۇيىنىڭ اۋلاسىنا ەرەكشە ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىمەن مەشىت سالدىرادى. حالىق بۇل ءدىني نىساندى «حان مەشىتى» دەپ اتاعان.
زامان اعىمى بىلىمدە ەكەنىن ەرتە تۇسىنگەن جاڭگىر 1841 جىلى 6 جەلتوقساندا قازاق دالاسىنداعى ەڭ تۇڭعىش قازاقشا-ورىسشا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ اشادى. بۇل مەكتەپتەن ەسىمى ەلگە تانىلعان تالاي تۇلعالار ءبىلىم الدى. سولاردىڭ ءبىرى – قازاقتان شىققان عالىم-ەتنوگراف مۇحامەدسالىق باباجانوۆ بولسا, اتالعان مەكتەپتەن ءبىلىم العان جۇزدەن استام عالىم-زەرتتەۋشى, اسان تايمانوۆ سىندى جيىرمادان استام اكادەميك شىعىپتى.
اتاپ ايتار بولساق, كاۆالەريا گەنەرالى عۇبايدوللا جاڭگىروۆ, تۇڭعىش دارىگەر م.شومبالوۆ, قۇرمانعازى, دينا, سەيتەك, داۋلەتكەرەي سىندى كۇيشىلەر, س.مەڭدەشەۆ, ا.ورازباەۆا سىندى دارىندى مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى, ت.شامەلوۆ, ح.بوكەەۆا سىندى ونەر يەلەرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى: م.مامەتوۆا, ا.قۇسايىنوۆ, ت.ماسين, حالىق قاھارمانى ح.دوسپانوۆا, ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى تۇڭعىش گەنەرال ش.جەكسەنباەۆ, سونداي-اق ت.جاروكوۆ, ق.جۇماعاليەۆ, اعايىندى سەيتاقوۆ سىندى اقىن-جازۋشىلاردى ايتا الامىز.
وسى ءبىر تاريحى تۇنعان ولكە جايلى ايتا بەرسەك تاۋسىلمايدى. دەسە دە, 1911 جىلى بەلگىلى اقىن ع.قاراشتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قازاق باسپاسىنىڭ قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى «قازاقستان» گازەتى وردادا باسىلىپ شىقسا, قازاقستانداعى ەڭ تۇڭعىش كەڭەستىك جۇيە ورناعان جەر – وردا بولاتىن. بۇل جەردە 1918 جىلى تۇڭعىش كەڭەستىك باسپاحانا اشىلىپ, وندا «دۇرىستىق جولى», «كيرگيزسكايا پراۆدا», ت.ب. گازەت-جۋرنالدار باسىلىپ شىعىپ تۇردى. 1918 جىلى وردادا قازاقتىڭ ءى ۇلگىلى اتتى اسكەر پولكى جاساقتالادى. وسى كەزەڭدەردە مادەني ومىرگە دە كوپ كوڭىل بولىنەدى. «جىگەر» جاستار ۇيىمى قۇرىلىپ, ورىس, تاتار, قازاق ترۋپپالارى, بەلگىلى كۇيشى م.بوكەيحانوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ۇلت-اسپاپتار وركەسترى جاساقتالادى.
حح عاسىردىڭ باس كەزىندە بوكەي ورداسى كوپتەگەن وزگەرىستەردى باسىنان وتكەردى. 1925 جىلى بوكەي گۋبەرنياسى تاراتىلىپ, ورال گۋبەرنياسىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلدى. 1928 جىلى بوكەي ۋەزىنىڭ اتى ورال وبلىسىنىڭ وردا اۋدانى بولىپ وزگەرتىلدى. وسى ۋاقىتتان باستاپ بوكەي ورداسى اتاۋى جويىلدى. تەك تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا, ەل ەڭسەسى كوتەرىلىپ, ەتەك-جەڭى جينالىپ, تاريحىمىزعا كوز جىبەرىپ, كىم ەكەنىمىزدى تانىدىق. 2001 جىل وردالىقتار ءۇشىن ەكى بىردەي قۋانىش اكەلدى. ونىڭ ءبىرى – تاۋەلسىزدىكتىڭ 10 جىلدىعى بولسا, ەكىنشىسى – وردانىڭ 200 جىلدىعىنا وراي بوكەي ورداسى اتاۋى قايتارىلىپ بەرىلدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى وردا اۋدانى قازاقستانداعى سوعىس جاعدايىنا كەلتىرىلگەن بىردەن-ءبىر اۋدان بولدى. سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدە ەل شارۋاشىلىعىن كوتەرىپ, نىعايتۋدا ايانباي ەڭبەك ەتكەن 25 وردالىققا كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ جوعارعى ناگراداسى – سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلدى. قاسيەتتى ولكەدە ەكى مارتە بولعان ەلباسى ن.نازارباەۆ: ء«وز جەرىنىڭ, ءوز ەلىنىڭ تاريحىن, اتاقتى ازاماتتارىن قۇرمەتتەي ءبىلۋ دەگەن حالىق سانا سەزىمىنىڭ وسۋىنە سەبەپ بولماق» دەپ, كيەلى ولكە تۇرعىندارىنا ريزاشىلىق ءبىلدىرۋى تەگىن ەمەس.
جاڭارعان اۋدان – جاسامپاز مۋزەي
حان ورداسى بۇگىندە ەرەكشە تابيعاتىمەن, قۇندى مادەني مۇراسىمەن تانىمال. اۋىلدىڭ كوشەلەرىندە ءحىح عاسىردىڭ 80-گە تارتا كونە ءۇيى ساقتالعان, ونىڭ 40 شاقتىسى حان جاڭگىر كەزىندە سالىنعان. ەڭ ماڭىزدى تاريحي عيماراتتىڭ ءبىرى – حاننىڭ جەكە دارىگەرى ا.سەرگاچەۆتىڭ ءۇيى, 1867 جىلى سالىنعان تۇڭعىش قازىناشىلىق ءۇيى, 1883 جىلعى قىزدار ۋچيليششەسى, 1910 جىلى اشىلعان ورمانشىلار مەكتەبى, تارعىن ورىس مەكتەبى, ت.ب. نىساندار ساقتالىپ, اۋداننىڭ تاريحىنان سىر شەرتەدى.
كيەلى مەكەنگە بارعان ءبىر ساپارىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ مادەني مۇراسى بولىپ تابىلاتىن ورداداعى تاريحي عيماراتتاردى ساقتاۋ, بولاشاققا جەتكىزۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىپ, مۋزەيلەندىرۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وسى باعىتتا جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلۋدا. اسىرەسە, بۇل ىستە ىرگەلى باستامالارعا مۇرىندىق بولىپ وتىرعان مەكەمە – بوكەي ورداسى تاريحىن كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, تۋريستەر اراسىندا تانىمال ورتالىققا اينالعان باتىس قازاقستان وبلىستىق حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعى. قازاقستان بويىنشا تاريحي ماڭىزى بار 100 قاسيەتتى نىساننىڭ, «كاسپي قاقپاسى» كلاستەرىنە ەنگەن مۋزەي-قورىق قۇرامىندا جاتاتىن ءحىح عاسىردىڭ 13 تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشى جانە ءۇش كەسەنە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەر ءانسامبلى رەتىندە ۇلتتىق مادەني مۇرالار مەملەكەتتىك رەەسترىندە تىركەلگەن.
مۋزەي-قورىق قۇرامىنداعى «بوكەي ورداسى تاريحى», «بوكەي ورداسىندا حالىققا ءبىلىم بەرۋ», «حان سارايىنداعى قارۋ-جاراق پالاتاسى», «تاۋەلسىزدىك», «تۇڭعىش قازاق باسپاحاناسى», «شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق» مۋزەيلەرى, اۋىلدان ءۇش شاقىرىم جەردەگى پانتەون ىشىندە حان جاڭگىر, كۇيشى داۋلەتكەرەي, عالىم م.باباجانوۆ كەسەنەلەرى دە حالىقتىڭ قۇندى جادىگەرلەرىنە جاتادى.
ال تارعىن مەكتەبى مەن حان سارايى عيماراتىندا اكىمشىلىك جانە قىزمەتكەرلەر ورنالاسقان. ءحىح عاسىردىڭ ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلاتىن مەكتەپ قالاشىعىنىڭ ۇيلەرى مەن اۋرۋحانا كەشەنىنىڭ ەكى عيماراتىن قايتا جاڭعىرتۋ, مۋزەيلەندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. 2019 جىلى مۋزەي-قورىققا كەلگەن تۋريستەر سانى 30 مىڭنان اسسا, ولاردىڭ 6 مىڭى كورشىلەس رەسەي مەملەكەتىنەن كەلگەن. اسىرەسە, شەكارالاس استراحان, ۆولگوگراد وبلىستارى مەن جاقىن ماڭداعى ساراتوۆ, سامارا وبلىستارى, ەلتون ساناتورياسىنىڭ دەمالۋشىلارى كوپتەپ كەلۋدە.
قۇندى جادىگەرلەر وتانى
ال بۇگىنگى ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان شارانىڭ ماقساتى – جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي تاريحى تۇنعان ولكەنىڭ شەرلى شەجىرەسىن ەلوردالىقتارعا تانىستىرۋ ەكەن. مۋزەي-قورىق باسشىسى عايسا تەمىربولات ۇلىنىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, بۇل اراعا وبلىستىق دارەجەلى مۋزەي قورىندا ساقتاۋلى تۇرعان 17 مىڭ ەكسپوناتتان ىرىكتەپ الىنعان 120 جادىگەر اكەلىنگەن. بۇلاردىڭ ىشىندە 50-گە تارتا فوتوقۇجاتتار توپتاماسى مەن كوركەم پلاكاتتار, سونىمەن قاتار وردانىڭ ەكى عاسىردان استام تاريحىنان سىر شەرتەتىن قۇندى جادىگەرلەر جيىنتىعى بار. كورمە زاتتارىن ۋاقىتتىق تۇرعىدان ەجەلەپ كورەر بولساق, اۋداننىڭ پاتشالىق رەسەي داۋىرىندەگى ءومىرى, كەڭەستىك كەزەڭدەگى جەتىستىكتەرى, سونداي-اق تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى جارقىن تىنىسى كەڭ كولەمدە ۇسىنىلىپتى. سونداي-اق اۋداننان شىققان قايراتكەر تۇلعالار جايلى دا مالىمەت جەتەرلىك. اتاپ ايتقاندا, 1846 جىلى العاش قۇرىلعان جاڭگىر مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى جايلى ماعلۇماتتار ورىن الىپتى.
سونىمەن قاتار تاريحي فوتوقۇجاتتار نەگىزىندە قالپىنا كەلتىرىلگەن جاڭگىر حاننىڭ سۇلتان شاپانى مەن جۇبايى باتيما حانىمنىڭ التىن جىپپەن ەتەكجيەگى ساندەلگەن كەڭ ەتەك قىنا بەل كويلەگى, دينا نۇرپەيىسوۆا اپامىز قولدانعان قۇراستىرمالى دومبىرا, قازاقتان شىققان تۇڭعىش گەنەرال شاكىر جەكسەنباەۆتىڭ ءمۋنديرى مەن اسكەري فۋراجكاسى, وردا بيلەۋشىسى ج.بوكەي ۇلىنىڭ قىلىشى, 1942 جىلى وردا اۋدانى شوڭاي ستانساسى ماڭىنا تۇسكەن جاۋدىڭ بومباسىنان قازا بولعان 196-شى قىزىل تۋلى گاتچينسك ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرى پايدالانعان جاراقتار, حح عاسىر باسىنداعى تەلەگراف اپپاراتى, حان جاڭگىردىڭ ءمورى, جۇزىگى جانە سۇلتاننىڭ رەفورمالىق ءىس-ارەكەتىن ايگىلەيتىن قۇندى جازبالار, جالىندى اقىن م.وتەمىس ۇلىنىڭ ءوز قولىمەن جازعان حاتى, سونىمەن قاتار يساتاي باتىر ءوزىنىڭ شاكىرتى ارەن شوت ۇلىنا سىيلاعان قانجارى, مۋزەي قورىندا تۇرعان ۇلتتىق قولدانبالى ونەر تۋىندىلارى – كەمەر بەلدىك, كۇمىس قانجار, التىندى قىلىش, ت.ب. قۇندى جادىگەرلەردى كورمە سورەسىنەن كورە الاسىز.
سۋرەتتە: جاڭگىر حاننىڭ جارى فاتيمانىڭ جاڭعىرتىلعان كويلەگى
