سوناۋ داڭقتى حاندار زامانىندا دا سۇلتاندار مەن بيلەر, ەل اعالارى كەڭەس قۇرىپ, كەلەلى پىكىر, دانا ءسوز, ءادىل ءپاتۋا ايتقان. ولاردىڭ بىزگە جەتكەنى بار, جەتپەگەنى بار, قالاي دەگەندە دە ەلدىك عۇرىپ بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. كەزىندە جارتى الەمدى اۋزىنا قاراتقان ءامىر تەمىر: «مەملەكەت جۇمىسىنىڭ وننان توعىزى كەڭەس-ماسليحاتپەن, قالعان بىرەۋى عانا قىلىشپەن جۇزەگە اسپاق» دەگەن ەكەن.
تاريحىمىزداعى حان كەڭەسى مەن بي تالقىسىنىڭ ءجونى وسى باعداردا بولعانى ءسوزسىز.
قانشا سىنالسا دا, كەڭەستىك كەزەڭ جينالىستارىنىڭ ءبارى ەلدى توقىراۋعا ۇشىراتپاعانى بەسەنەدەن بەلگىلى. كۇنى كەشەگى سونداي ءبىراز باسقوسۋدىڭ تەگەۋرىنى قازىر اڭىز بولىپ ايتىلادى. تانىمدىسىن ەسكە تۇسىرسەك, ءار ايدا ءبىر رەت وتكىزىلەتىن «بىرىڭعاي ساياسي كۇن» الەمدەگى, ەلدەگى ساياسي ماڭىزدى وقيعالاردان حاباردار ەتەتىن. اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى جاڭا ءادىس-تاسىلدەردى, وزىق تاجىريبەنى, سەلەكتسياعا, باسقا دا ءماندى ىستەرگە قاتىستى ۇسىنىستاردى «مال وسىرۋشىلەر كۇنى» ەستيتىن.
بۇگىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردى, مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن جەڭىلدىكتى, كومەكتى, جاردەماقىنى «بىرىڭعاي كاسىپكەر كۇنىندە», قورشاعان ورتانى ساقتاۋدىڭ ءمان-ماڭىزىن «بىرىڭعاي ەكولوگ كۇنىندە» ايتىپ, قوعامعا قاجەتتى جاڭالىق پەن كەڭەسكە, ادىستەمە مەن تاسىلگە بۇقارالىق سيپات بەرسەك, كىم ۇتىلادى؟ «قۇدىققا تۇسكەن كىسى اسپاننان وزگە ەشتەڭە كورمەيدى» دەگەندەي, قىزمەت كابينەتىنەن ۇزاماعان, الىس اۋداندار مەن شالعاي اۋىلدارعا ات باسىن بۇرماعان باسشى, مامان حالىق احۋالىن, شارۋا احۋالىن قايدان بىلەدى؟
كەز كەلگەن سالادا ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن تەوريا مەن پراكتيكا بىرلىگى كەرەكتىگى اتقان تاڭداي اقيقات.
تارلان تاريحىمىزدان قاعازعا تۇسپەسە دە, تەك ارقىلى بىزگە جەتكەن تاعى ءبىر تاعىلىم – حالقىمىزدىڭ ءبىراۋىز سوزگە توقتاعان قاسيەتى. ارينە, جەلبۋاز, لەپىرمە, كوبىك سوزگە ەمەس, قارا قىلدى قاق جارعان تۋرا سوزگە توقتاسا كەرەك.
بۇگىننىڭ شىندىعى: كەيبىر جيىنداردا كوزى جەتپەگەن, ءوزى سەنبەيتىن نارسەگە وزگەنى يلاندىرعىسى كەلەتىندەر از ەمەس. وسىندايدا ايتىس-تارتىس ۇدەپ, سالعىلاسۋ جالعاسادى. سونىڭ كەسىرىنەن ۋاقىت زايا كەتەدى.
جالعان ەسەپ بەرىپ, كوپىرتىپ كۇبى پىسكەندەي ەسىپ-جەلىپ سويلەيتىندەردى كىم توقتاتپاق؟ مۇنى كورىپ-ءبىلىپ, سەزەتىن قاۋىم ادەپ ساقتاپ, ءسوزدى بۇزباۋعا تىرىسادى, جيىننىڭ تەزىرەك تۇگەسىلۋىن توزىمدىكپەن توسادى. كوپشىلىگى كەزەكتە تۇرعان كەلەسى جينالىسقا كەشىگىپ قالماۋىن ويلاپ وتىرادى. سوندا بوسقا كەتكەن ەسىل ۋاقىتتىڭ وتەۋىن كىمنەن, نەدەن سۇراماق؟
بىزدىڭشە, ارينە, اركىم وزىنەن سۇراعانى ءجون. ودان سوڭ, ءار جيىننىڭ تيىمدىلىگىنە جوعارى تۇرعان قۇرىلىمدار مونيتورينگ جۇرگىزەر بولسا, ساپا بىردەن وزگەرىپ شىعا كەلەر ەدى.
«التىن قازىنا – ۋاقىتىڭدى ۇرلاتۋ دا, بىرەۋدىڭ ولشەۋلى مەرزىمىن ۇرلاۋ دا – كۇنا» دەيدى ءىلىمى بار دانالار. وعان جول بەرمەۋ ءۇشىن ءوزىمىز وزگەرۋىمىز قاجەت. دالىرەك ايتساق, ءار دەڭگەيدەگى القا جيىندارىن, جينالىستار مەن كەڭەستەردى وتكىزۋدىڭ جوسپارى, بەكىتىلگەن كەستەسى قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىس. ۇيىمداستىرۋشىلار وعان قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ وي-ورەسىن, مادەنيەتىن, ءبىلىمىن, قۇزىرەتى مەن مۇددەسىن ەسكەرۋى كەرەك. ناقتىلىققا, ۋاقىت پەن كەڭىستىككە قاتىستى ۇلت قۇندىلىقتارىن قۇنتتاعانى ءجون. كوپشىلىك الدىندا وزگەگە پايداسى تيەتىن ورىندى ءۋاج, جۇيەلى ءسوز ايتىلۋعا ءتيىس.
جەكەلەگەن جاعدايدا اسىعىس ازىرلەنەتىن جيىنداردىڭ كىناراتى مەن كەمشىلىگى كورىنىپ تۇرادى. حالىقتى ءبىرسارىندى, شۇبالاڭقى جينالىس ابدەن جالىقتىرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ارينە, ولاردىڭ قورىتىندىسى قويىرتپاق, شەشىمى شالاجانسار, ءالجۋاز بولىپ شىعاتىنى دا بەلگىلى. قاعازدا بار, ىستە ناتيجە جوق ءۇردىس – سول كوپسوزدىلىكتىڭ, قاعازباستىلىقتىڭ, جيىنقۇمارلىقتىڭ جەمىسى. ءوزىن ءوزى الداۋمەن تەڭ دەسە بولادى.
ويلانا قاراساق, «ايتەۋىر وتتىگە» قۇرىلاتىن ءفورمالدى ەسەپ پەن جينالىسقا جول بەرمەۋدىڭ تەتىكتەرى دە جەتكىلىكتى. ول ءۇشىن ءىس-شارانىڭ ءمان-ماعىناسىن سارالايتىن, ساراپتايتىن جاڭاشىل مەملەكەتتىك كوزقاراس, سىندارلى سانا قاجەت. نەگىزى, جيىندى ازايتۋدىڭ جولى – كۇندە ناقتى كورسەتكىشى بار ىسپەن اينالىسۋ.
بۇل رەتتە حالىق ارمانى موڭكە ءبيدىڭ:
«كەر زاماننىڭ كەزىندە...
اينىمالى, توكپەلى ءبيىڭ بولادى,
حالىققا ءبىر تيىن پايداسى جوق,
ءار تۇستا باس قوسقان جيىن بولادى», دەگەن اششى دا قاتاڭ بولجامىمەن بۇگىنگە ەسكەرتۋ بولىپ جەتكەنىن ۇمىتپالىق. ۇلتىمىزدىڭ تاعى ءبىر داناسى ءماشھۇر ءجۇسىپ: «كەرى كەتەتىن ەلدىڭ كەڭەسى كوپ بولادى» دەپتى. بۇل ءسوزدىڭ دە تاعىلىمى تەرەڭ.
قايسىبىر جىلى ەلباسى وسىنداي پايداسىز ۇزاق وتىرىس-جينالىستارعا جول بەرگەن ۇكىمەتتەن باستاپ مەملەكەتتىك ورگانداردى قاتتى سىناعانى دا ەسىمىزدە. ءبىر جىلدا شەنەۋنىكتىڭ 100 تاۋلىگى جيىنعا قاتىسۋعا شىعىندالاتىنىن العا تارتىپ, ماسەلەنى رەتتەۋ ءۇشىن ارنايى جارلىق شىعارعان بولاتىن. سودان بەرى ۇكىمەت وتىرىسىن – تەك سەيسەنبىدە, پارلامەنت جينالىستارىن – سارسەنبى, بەيسەنبىدە وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان-دى. البەتتە, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىندا فورماليزم مەن بيۋروكراتيانى ازايتۋعا باعىتتالعان قادام مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ وڭىرلىك, قالالىق, اۋداندىق دەڭگەيىن تۇگەل قامتىدى دەپ ايتا المايمىز. ولارعا قاراستى بولىمشەلەر مەن فيليالداردا بۇرىنعى سارىن باسىم سياقتى. ونى كىم قاداعالاپتى؟
ايتپەسە, ازاماتتاردى كەڭسەدە ەمەس, قولايلى تۇرعىلىقتى جەرىندە نەمەسە جاڭا تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, ونلاين فورماتتا قابىلداۋدى الدەقاشان رەتتەۋگە بولار ەدى. حالىققا كورسەتىلەتىن قىزمەتتى جەڭىلدەتۋدىڭ ورنىنا, مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ, ۇيىمنىڭ جانە كاسىپورىننىڭ اتىن جامىلىپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ جۇيكەسىن جۇقارتاتىندارعا كىم تەجەۋ قويماق؟ اسىرەسە, تۇرمىستىق دەڭگەيدەگى بيۋروكراتيادان (ونىڭ ءتۇسىن تۇستەپ جاتپايىق) ارىلاتىن كەز جەتتى. ءتىپتى ساقشى, كۇزەتشى, كاسسير, بيلەت ساتۋشى, باقىلاۋشى سياقتى كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە قاتىناسقا تۇسەتىن كوپتەگەن قىزمەتشىلەر ەرسى, مادەنيەتسىز قىلىعى ءۇشىن قىسىلمايتىن حالگە جەتكەنى قوعامدى ويلاندىرۋعا ءتيىس. بۇگىندە تالاپ پەن ءتارتىپتى, قاتاڭدىقتى قاراپايىمدىلىقتان ايىرا بىلەتىن, ءوز مىندەتى مەن وزگەنىڭ قۇقىعىن قۇرمەتتەيتىن مامان مەن كاسىپ يەسىنىڭ ادەپتەن وزبايتىن قىزمەتى – ەلىمىزگە سىن, مەملەكەتىمىزگە ءمىن بولۋى مۇمكىن. سولاردىڭ قىزمەتىنە, ءبىلىم دەڭگەيىنە قاراپ, تۇتاس مەملەكەتىمىزگە باعا بەرەدى, ەلىمىزدىڭ ابىرويىن تارازىلايدى. ءدال وسى سەكتوردا ىستەيتىن مىڭداعان, ميلليونداعان كادرلاردىڭ ساپاسىن قاداعالاۋدى ارتتىرىپ, تياناقتىلىق تانىتپاسا, تۋريزم سالاسى عانا ەمەس, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ بارلىق تىزبەگى تەرىس ادەتتەرگە شىرمالىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان ادەپتىلىككە وقىتىپ-ۇيرەتۋدى ءبىر عانا مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگانىنا نەمەسە اگەنتتىككە جۇكتەپ قويۋ ازدىق ەتەدى. بۇل مەنشىك تۇرىنە قاراماستان كەز كەلگەن مەكەمە باسشىلىعىنىڭ كۇندەلىكتى اتقاراتىن ابىرويلى مىندەتىنە اينالۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز.
مۇنداي كەلەڭسىز قۇبىلىس جەر-جەردە بەلەڭ الماۋى ءۇشىن قىزمەت كورسەتەتىن مەكەمەلەردىڭ وڭ تاجىريبەسىن, ونەگەلى ىستەرىن ءجيى ناسيحاتتاعان ءجون. سونداي-اق بارلىق ۇيىمدا, ۆەدومستۆودا جينالىس وتكىزۋدىڭ, جۇرتشىلىقتى قابىلداۋ ءراسىمىنىڭ ەرەجەسىن ەنگىزىپ, جالپىعا جاريا ەتۋدىڭ ۋاقىتى جەتتى دەپ ويلايمىز. بۇل جونىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكسىنە جۇگىنسەك (2-ءبولىم 7-تاراۋ, 36-46 باپتار), ەرەجەدە ايقىندالاتىنى دا انىق جازىلعان. ولاي بولسا, سول ەرەجەنى حالىقتىڭ بىلگەنى ابزال. سوندا عانا ءسوز پەن ءىستىڭ اراسى الشاقتامايدى. جاقسىنىڭ ءىسى العا باسىپ, زاڭ تايىنسىز بەن تويىمسىزدى تىياتىنىن كورەر ەدىك. سوندىقتان مۇنداي ناقتى قادامداردى قۇقىقتىق مەملەكەتىمىزدى نىعايتۋ باسىمدىققا اينالۋى قاجەت. ال ۇلكەندى-كىشىلى ءار ءماجىلىستىڭ, جيىننىڭ, باسقوسۋدىڭ, وتىرىستىڭ ورنىنا, ماڭىزىنا, ۋاقىتىنا, تارتىبىنە (رەگلامەنت) ءمان بەرۋ – ەرتە مە, كەش پە, جالپى ەلدىڭ عانا ەمەس, ءاربىرىمىزدىڭ كاسىبي, ادامي بىلىگىمىز بولىپ قالماق.
دارحان مىڭباي,
ءماجىلىس دەپۋتاتى,
Nur Otan پارتياسى
فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى
