الەم العا قويعان ماقساتتارىنىڭ بىرىنەن سوڭ بىرىنە قول جەتكىزە الماي وتىر. بۇل تاڭعالارلىق ەمەس. كومىرقىشقىل گازىن مۇلدەم جويۋعا ۋادە بەرگەن ەلدەر سانى ارتىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, ولاردىڭ وسى مىندەتىنە قول جەتكىزۋىن جوسپارلى تۇردە ورىنداۋىنا سەنىم از. ەگەر العا قويعان ماقساتتارىمىزدى ورىنداي الساق تا, بۇل 2015 جىلعى پاريج كليماتتىق كەلىسىمىنىڭ كوزدەگەن ناتيجەسىنە قول جەتكىزۋگە – جاھاندىق جىلىنۋدى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى دەڭگەيدەن 1,5 گرادۋس اسىرماۋعا قاۋقارسىز.
كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق پانەلدىڭ سوڭعى ەسەبىندە پلانەتا كەلەسى ونجىلدىقتىڭ باسىندا 1,5 گرادۋس شەگىنە جەتۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلعان. قازىرگى كوپجاقتى ىنتىماقتاسا ارەكەتتەسۋ زاڭ جانە عىلىمعا ەمەس, ۇلتشىلدىق, بيلىك ساياساتى جانە ەموتسياعا سۇيەنەتىندىكتەن, بولاشاعىمىز ب ۇلىڭعىر بولا تۇسپەك.
«قىرعي قاباق» سوعىستىڭ قىزعان شاعىندا امەريكالىق «مۇمكىندىكتەن اسىپ ءتۇسۋ» (The Outer Limits) تەلەحيكاياسىندا ءبىر توپ يدەاليست عالىمنىڭ جەر شارىندا جات پلانەتالىقتار شابۋىل جاسادى دەپ جالعان ارەكەتكە بارعانى باياندالادى. ولار وسى ارەكەتى ارقىلى شارتاراپتىڭ بارىنە ورتاق جاۋ بارىن كورسەتىپ, جەر-جاھان ەلدەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, يادرولىق اقىرزاماندى بولدىرماۋدى كوكسەيدى. جويىلىپ كەتۋ ىقتيمالدىلىعىمەن بەتپە-بەت كەلگەندە, كەڭەس وداعى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى ءوز نازارىن باسەكەلەستىكتەن بۇرىپ, ورتاق جاۋعا قارسى كۇرەسىپ, امان قالۋعا اۋدارادى.
قازىرگى تاڭدا ەشكىمگە مۇنداي «ورتاق جاۋ» ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتى جوق. كليماتتىڭ وزگەرۋى كەز كەلگەن بوگدە پلانەتالىقتىڭ شابۋىلى سەكىلدى ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. بىراق مەملەكەتتەر كوشباسشىلارى ۇساق باسەكەلەستىككە بولا وعان ءمان بەرمەۋ بىلاي تۇرسىن, كليماتتىڭ وزگەرۋىن ۇگىت-ناسيحات سوعىسىندا جان-جاقتى قارۋ رەتىندە قولدانىپ وتىر. برازيليا مەن اۋستراليادان باستاپ قىتاي مەن اقش-قا دەيىنگى ەلدەر جاھاندىق جىلىنۋعا بەيىمدەلۋ ءۇشىن بولىنگەن شىعىندى باسقا سالاعا اۋدارۋ ماقساتىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە تىرىسىپ جاتىر.
ماسەلەن, برازيليا بيلىگى امازونكاداعى تروپيكالىق ورمانداردى وتاۋىن توقتاتقانى ءۇشىن الەمنەن وتەماقى سۇراپ وتىر. قىتاي باسشىسى سي تسزينپين COP26 كونفەرەنتسياسىنا ۆيدەو ارقىلى سالەمدەمە جولدادى. ال رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين مۇلدەم كەلگەن دە جوق.
ءوز كەزەگىندە دامىعان مەملەكەتتەر, سونىڭ ىشىندە كليماتتىق ءىس-قيمىلعا دايىنبىز دەپ ماقتانىشپەن مالىمدەيتىن الپاۋىت دەرجاۆالار دامۋشى ەلدەرگە جىل سايىن كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ ءۇشىن 100 ميلليارد دوللار ءبولىپ وتىرامىز دەگەن ۋادەسىن ورىنداعان جوق. ءتىپتى قاراجاتتى بەرگەن كۇننىڭ وزىندە, بۇل جەتپەيتىن ەدى.
دامىعان مەملەكەتتەر باسقا ەلدەردىڭ ارەكەتىن وزگەرتۋدىڭ بارعان سايىن ءماجبۇرلى ادىستەرىن ويلاپ تاۋىپ وتىر. باتىس ەلدەرى جانە كوپجاقتى دامۋ بانكتەرىنىڭ كوپشىلىگى كومىر ءوندىرىسىن قارجىلاندىرۋدى توقتاتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرى (بۇعان تاياۋدا قىتاي قوسىلدى) ەلەكتر قۋاتىنا سۇرانىس تەز ءوسىپ جاتقان دامۋشى مەملەكەتتەردەگى ەلەكتر جەلىلەرىن كەڭەيتۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى.
سونداي-اق ىقپالدى ەلدەر حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىن كەدەي ەلدەردىڭ قارىزدارىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن, سونداي-اق ونىڭ ارنايى قارىز الۋ قۇقىقتارىن (حۆق-نىڭ رەزەرۆتىك اكتيۆى) بەلگىلەۋدە جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ شارتىن مىندەتتەۋگە شاقىردى. ەۋروپالىق وداقتىڭ كومىرتەگى شەكاراسىن رەتتەۋ مەحانيزمى افريكا مەن شىعىس ەۋروپاداعى پارنيكتى گازداردى از شىعاراتىن ەلدەرگە پروپورتسيونالدى تۇردە زيان تيگىزەدى. بۇل مەحانيزم ەۋروپاعا تاۋار ەكسپورتتايتىنداردى جاسىل وندىرىسكە كوشۋگە ماجبۇرلەۋگە ارنالعان ساۋدالىق ەمەس توسقاۋىل.
بۇل كومىرگە تىيىم سالۋ, جاسىل قارجىلاندىرۋدى جانە كومىرتەگى باعاسىن بەكىتۋ ەمەس. كەرىسىنشە, مۇنداي ءادىس جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جۇمىسىن وزگەرتۋدە شەشۋشى ءرول اتقارادى. بىراق دامۋشى مەملەكەتتەرگە تيگىزەتىن (وتە اۋىر) زارداپتاردى ەستەن شىعارماۋ قاجەت. ونىڭ ورنىنا الەمنىڭ دامۋشى بولىگىن وزگەرىسكە بەيىمدەۋدى قولداۋعا باعىتتالعان جاڭا, اۋقىمدى مامىلە جاساۋىمىز كەرەك.
كەڭىرەك ايتقاندا, كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋ بويىنشا كەز كەلگەن كوپجاقتى كەلىسىم جەكەلەگەن ەلدەردىڭ ەركىنە تاۋەلدى بولمايتىنداي, حالىقارالىق قۇقىقپەن رەتتەلۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. ال شەشىم قابىلداۋ ساياسي ۇراندار ەمەس, عىلىمي اقيقاتقا نەگىزدەلۋى كەرەك.
كليمات جونىندەگى پاريج كەلىسىمىنىڭ العىشارتىن قالىپتاستىرعان 1997 جىلى قابىلدانعان كيوتو حاتتاماسى وسىنداي كوزقاراسقا جالپىلاما تۇردە سايكەس كەلەدى. قۇجات الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك عالىمدارى بەلگىلەگەن حالىقارالىق ماقساتتار زاڭدى تۇردە مىندەتكە اينالعان كوپجاقتى شارت رەتىندە تىركەلدى. بىراق حاتتامانىڭ كوپتەگەن كەمشىلىگى بار ەدى, سوندىقتان ۇزاققا سوزىلعان جوق.
پاريج كەلىسىمى مۇلدە باسقاشا سيپات الدى. قۇجات تريۋمف رەتىندە باعالاندى, ويتكەنى جيىن كەزىندە كەلىسىمگە قول جەتكىزۋدەن ءۇمىت از-تۇعىن. بىراق جيىن بارىسىندا اۋقىمدى مامىلە جاسالدى. وندا «ۇلتتىق دەڭگەيدە انىقتالعان جارنالار» دەپ اتالاتىن شارتتى مىندەتتەمەلەر كورسەتىلدى. الەم ەلدەرى كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز دەپ سىلتاۋراتىپ, بۇعان دەيىن جۇرگىزىپ كەلگەن ەنەرگەتيكالىق ساياساتتى جالعاستىرا بەردى. تاڭعالۋدىڭ قاجەتى جوق, قازىرگى تاڭدا شارتتى مىندەتتەمەلەر العا قويعان ماقساتقا قول جەتكىزۋگە مۇلدەم جارامايدى.
ارينە, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى وتكىزىلگەن COP سامميتتەرى جاھاندىق جىلىنۋعا قارسى كۇرەسكە كوبىنە پروتسەدۋرالىق, قىزىقسىز جانە تەحنيكالىق ۇلەس قوسسا دا, ماڭىزعا يە. بىراق زىميان ارەكەت پەن ساياسي بيلىك ناقتى پروگرەسكە كەدەرگى كەلتىردى. ەسەپ بەرۋشىلىك پەن اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كونفەرەنتسيالاردا ايتىلعانداردىڭ ورىندالۋىن باقىلاعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن ازاماتتىق-قوعامدىق ورتا كەلىسسوز جۇرگىزۋشىلەرگە مىندەتىن ورىنداۋعا ءجيى كەدەرگى كەلتىردى.
بارىنەن بۇرىن, COP سامميتتەرى الەم ەلدەرiنە ورتاق تاعدىر تۋرالى پىكىر قالىپتاستىرۋ بىلاي تۇرسىن, كۇش ساياساتىن ۇستانۋعا مۇمكiندiك بەرەتiن جاھاندىق باسقارۋ مودەلiن قالىپتاستىرا المادى. ەندەشە, بۇل جولى ءبارى باسقاشا بولادى دەگەنگە سەنۋگە نەگىز جوق.
ارينە, ماسەلە بۇۇ-نىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى كونفەرەنتسيالارىمەن شەكتەلىپ قالمايدى. ەكونوميكالىق جاھاندانۋ ميلليونداعان ادامدى كەدەيلىكتەن قۇتقارعانىمەن, بايلىقتىڭ شوعىرلانۋىن كۇشەيتتى. وسى تۇرعىدان قاراساق, ورتاق مۇددەلەردى ىلگەرىلەتۋگە كۇش-جىگەر سالۋعا نيەت بىلدىرەتىندەر ازاياتىنى تۇسىنىكتى.
بۇعان الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراعان قىزعانىش پسيحولوگياسىن قوسىڭىز. ءارى ادامداردىڭ نازارىن جاھاندىق تارتىپتەگى سالىستىرمالى پوزيتسياسىنان ورتاق مۇددەگە بۇرۋ قيىنداي ءتۇستى. مۇنداي ۇردىستەر بيلىكتىڭ كۇشىنە سەنىمدى السىرەتىپ, كەز كەلگەن شەشىمگە قاتىستى پەسسيميستىك پىكىردى كۇشەيتتى.
مۇنىڭ ناتيجەسى الەۋمەتتىك عالىمدار ۇجىمدىق ارەكەت ماسەلەسى دەپ اتايتىن ۇعىمعا كەلەدى. كوشباسشىلار دا, ازاماتتار دا قىسقا مەرزىمدى ستراتەگيانىڭ ەڭ ۇتىمدىسى ماسەلەگە از عانا باس قاتىرىپ, ونى باسقالار شەشەدى دەپ ۇمىتتەنۋ دەپ ەسەپتەيدى. بىراق الەم ىسىپ بارا جاتىر.
مارك لەونارد,
حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى ەۋروپالىق كەڭەستىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە ديرەكتورى جانە The Age of Unpeace (Bantam Press, 2021) كىتابىنىڭ اۆتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
