ساياسي تۇراقسىزدىق اۋعانستانمەن اراداعى الىس-بەرىسى جولعا قويىلعان ەلدەردىڭ ساۋدا وپەراتسيالارىن ۋاقىتشا توقتاتۋعا ءماجبۇر ەتتى. ونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار. ءبىرشاما ۋاقىت بويى بانكارالىق ترانزاكتسيالار مەن تەمىرجول ۆاگوندارىن جەتكىزۋ مۇمكىن بولمادى. ويتكەنى ۆاگون يەلەرى ولاردىڭ ساقتالۋى مەن كەرى قايتارىلۋىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
«الايدا قازىرگى ۋاقىتتا پروبلەمالار شەشىلدى. ترانزاكتسيالار ءۇشىنشى ەلدەردىڭ بانكتەرى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ۆاگونداردى جونەلتۋ قالپىنا كەلتىرىلدى», دەپ حابارلادى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى. قىركۇيەك پەن قازان ايىنىڭ باسىندا قازاقستاننان اۋعانستانعا 60,2 مىڭ توننا ۇن مەن 15,6 مىڭ توننا استىق جونەلتىلگەن. جەتكىزۋ قارقىنى بىرتىندەپ ارتا بەرمەك.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بىزگە ۇسىنعان رەسمي اقپاراتىنا سۇيەنسەك, بىلتىر ەلىمىزدە 3,4 ملن توننا ۇن وندىرىلگەن. بيىلعى كولەم دە وتكەن جىلدىڭ دەڭگەيىندە بولماق. 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا قازاقستان مەن اۋعانستان اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 229,7 ملن دوللاردى قۇرادى. ساۋدا اينالىمىنىڭ نەگىزگى بولىگى نەمەسە 99 پايىزى ەكسپورتتىڭ ۇلەسىندە. ونىڭ ىشىندە ۇن ەكسپورتىنىڭ ۇلەسى جوعارى. ايتالىق, بىلتىر اۋعانستانعا 333,9 ملن اقش دوللارىنا 1 ملن 152,6 مىڭ توننا ۇن ەكسپورتتالعان. بۇل 2020 جىلعى جالپى ۇن ەكسپورتىنىڭ 66 پايىزىنا تەڭ. بيىلعى مەجە دە وسىمەن شامالاس.
قازاقستان استىق وسىرۋشىلەر وداعىنىڭ وكىلى ەۆگەني كارابانوۆتىڭ پىكىرىنشە, اۋعانستان نارىعىنان ايىرىلۋعا بولمايدى. ەل ۇكىمەتىنىڭ تاليباندارمەن ورتاق مامىلەگە كەلۋى – قۇپتارلىق قادام. ويتكەنى بىزدەگى كومپانيالاردىڭ دەنى اۋعانستان نارىعىنا باعىتتالعان. ماسەلەن, QazTrade دەرەگىنشە, قازاقستان اۋماعىندا جۇمىس ىستەيتىن 300 ۇن ەكسپورتتاۋشىنىڭ 183-ءى اۋعانستان نارىعىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋدا. تاعى 49-ى تەك اۋعانستانعا عانا جۇك جونەلتۋمەن اينالىسادى. ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ كولىك دالىزدەرى رەتتەلگەن. جاڭا بيلىكتىڭ كەزىندە دە جۇمىسىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بەرىك بايلانىس تا ورناتىلعان. قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن بالح, باعلان, تاحار جانە قۇندىز سەكىلدى اۋعانستاننىڭ سولتۇستىكتەگى پروۆينتسيالارى, سونداي-اق استانا ايماعى ءارى كابۋل قالاسى پايدالانادى.
سونداي-اق بىلتىر اۋعانستاننان بولەك, وتاندىق ۇندى وزبەكستان (342 مىڭ توننا), تاجىكستان (96,5 مىڭ توننا), قىرعىزستان (78,1 مىڭ توننا) مەملەكەتتەرى يمپورتتاعان. بايقاعانىمىزداي, وزبەكستان نارىعى دا ءبىز ءۇشىن تارتىمدى. بىراق بۇل نارىققا شىعۋدىڭ كەدەرگىلەرى بار.
ءبىرىنشى ماسەلە تەمىر جول تاريفتەرىنە بايلانىستى. وزبەكستاندىق كومپانيالارعا ارنالعان ىشكى تەمىر جول ءتاريفى مەن قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىلارعا تاعايىندالعان ترانزيتتىك تاريف اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. الدىمەن وسىنى رەتتەگەن دۇرىس.
ەكىنشى ماسەلە يمپورتتىق تاۋارلارعا بەلگىلەنەتىن اكتسيزدەرگە قاتىستى. وزبەكستاننىڭ مينيسترلەر كابينەتى 2018 جىلعى 24 تامىزدا 2011-2017 جىلدار ارالىعىندا قولدانىلىپ كەلگەن يمپورتتالاتىن ۇنعا 10-15 پايىز مولشەرىندە اكتسيز بەلگىلەۋ نورماسىن الىپ تاستادى. وسىلايشا, سىرتتان جەتكىزىلەتىن استىق ونىمدەرى كەدەندىك تولەمدەردەن بوساتىلدى. الايدا 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ وزبەكستان سىرتتان اكەلىنەتىن ۇنعا 10 پايىز كولەمىندە يمپورتتىق باجداردىڭ سارالانعان مولشەرلەمەسىن ەنگىزدى. بۇل ءبىزدىڭ ەكسپورتتاۋشىلار ءۇشىن ءتيىمسىز.
ەندىگى ءبىر الەۋەتتى نارىقتىڭ ءبىرى – قىتاي. الايدا ولار شەكاراسىن كىم كورىنگەنگە اشا بەرمەيدى. اتالعان ەلگە ءونىم ەكسپورتتاۋدىڭ قيىندىعى كوپ. سوعان قاراماستان قازاقستان ۇنىن قىتايعا كوپ كولەمدە ەكسپورتتاۋ بويىنشا ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇل رەتتە قىتاي نارىعىنا وتاندىق تاماق ونىمدەرىنىڭ (بيداي ۇنى, بيداي كەبەگى, بيداي كراحمالى, بيداي گليۋتەنى, جارما, ماكارون ونىمدەرى) تۇراقتى جەتكىزۋ ارناسىن قۇرعان ەكسپورتتىق اكسەلەراتسيا باعدارلاماسى جۇمىس ىستەيدى. 2020 جىلعى اكسەلەراتسيا باعدارلاماسىنىڭ 35 قاتىسۋشىسىنىڭ 10-ى ۇن تارتۋ ونەركاسىبىنە تيەسىلى.
سونىمەن قاتار تۇراقتى نەگىزدە ساۋدا-ەكونوميكالىق ميسسيالاردى, كورمەلەردى, ۇلتتىق ستەندتەردى ۇيىمداستىرۋ ارقىلى ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, 2020 جىلى شانحاي قالاسىندا ۇلتتىق ستەند ۇيىمداستىرىلىپ, وعان قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر, ونىڭ ىشىندە ۇن وندىرەتىن «ميللەر ي ك», «نوۆو-الدجانسكي مەلكومبينات», «سۇلتان-ماركەتينگ», «بەست قوستاناي», «داني-نان», «ارۋانا-2010» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى قاتىسقان. قازىر قىتايعا ءونىم جەتكىزۋ كۆوتاسىن ۇلعايتۋ, كۆوتا الۋشى كومپانيالاردىڭ تىزبەسىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالىپ جاتىر.
وسى ورايدا قىتاي 3 قازان كۇنى «دوستىق» جانە «التىنكول» ستانسالارى ارقىلى قازاقستان تاراپىنان جونەلتىلگەن بىرقاتار جۇكتى قابىلداۋدان باس تارتقان بولاتىن. ونىڭ ىشىندە استىق تا بار. قىتاي تاراپى بۇل قادامدى كوروناۆيرۋسقا قارسى شارالارمەن بايلانىستىردى. ايتەۋىر, ماسەلە ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە شەشىلىپ, 21 قازاندا جاعداي رەتتەلدى. ەldala.kz-ءتىڭ حابارلاۋىنشا, 30 قازان كۇنى قىتاي تاراپى 21 استىق تاسيتىن ۆاگوندى قابىلداپ العان. دەمەك جاعداي قالپىنا كەلە باستادى دەگەن ءسوز.
قازاقستان ۇنىن رەسەيگە جەتكىزۋ دە ماڭىزدى. الايدا سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدىڭ دۇنيە جۇزىندەگى ءىرى استىق وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكەرسەك, رەسەي نارىعى قازاقستاندىق ۇنعا ءزارۋ ەمەس. بۇل نارىقتا ۇندى ساتۋ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىگى شەڭبەرىندە جۇرگىزىلەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, سوڭعى جىلدارى يمپورتتاۋشى ەلدەردە استىقتى قايتا وڭدەۋدىڭ دامۋىنا, ولاردىڭ تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ شارالارىن ەنگىزۋىنە بايلانىستى ۇن ەكسپورتى كولەمىنىڭ قىسقارۋى بايقالادى. بۇل تۇتاستاي العاندا ۇن تارتۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى. دەسە دە ىنتالاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ياعني ۇندى تەرەڭدەتە قايتا وڭدەۋگە باسىمدىق بەرىلۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە كراحمال ونىمدەرى, گليۋتەن, بيوەتانول سەكىلدى ونىمدەر الىنادى.
سونداي-اق كاسىپورىنداردى قۇرۋعا جانە كەڭەيتۋگە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا بەرۋ, قوسىمشا قۇن سالىعىن 70 پايىزعا تومەندەتۋ, سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ۇسىنۋ, قايتا وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ تەرەڭدەتە وڭدەگەن ونىمدەرىنە قاجەتتى شيكىزاتتى ساتىپ الۋعا ارنالعان شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ ارقىلى ۇندى شيكىزات رەتىندە دامىتۋدى ىنتالاندىرۋعا كوڭىل بولىنۋدە. بۇل رەتتە ۇن ماكارون ونىمدەرىنە, تەز دايىندالاتىن ۇننان جاسالعان ونىمدەرگە, كونديتەرلىك ونىمدەرگە شيكىزات رەتىندە قولدانىلادى. ماسەلەن, سوڭعى 5 جىلدا كراحمال, گليۋتەن, بيوەتانول ءوندىرۋ ءۇشىن جىلىنا 172 مىڭ توننا بيدايدى تەرەڭدەتە وڭدەيتىن يننوۆاتسيالىق زاۋىت, 93 مىڭ توننا ماكارون ونىمدەرىن وندىرەتىن 3 كاسىپورىن, 6,5 مىڭ توننا تەز دايىندالاتىن كەسپەلەر وندىرەتىن 2 كاسىپورىن, 32 مىڭ توننا ءونىم شىعاراتىن 3 كونديتەرلىك فابريكا پايدالانۋعا بەرىلگەن.
قازىر ەلىمىزدە بيدايعا ەكسپورتتىق باج ەنگىزۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ جاتىر. بىراق مەملەكەت باسشىسى وسى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا ساپارى كەزىندە بۇل شارالاردىڭ ۋاقىتىنان بۇرىن جاسالعاندىعى تۋرالى پىكىر ءبىلدىردى. ال مينيسترلىك ۇن وندىرۋشىلەر ءۇشىن ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا ءتيىستى جاعدايلار جاسالادى دەپ سەندىردى.
«مىسالى, ەكسپورت كەزىندە قوسىمشا قۇن سالىعىن جەدەل قايتارۋ كوزدەلگەن. وڭدەلگەن ءونىمدى تاسىمالداۋعا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى دا قاراستىرىلعان. ەكسپورتقا شەكتەۋلەر ەنگىزۋ تابيعي جاعدايلارعا بايلانىستى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا تومەن ءونىم العان فەرمەرلەردىڭ قارجىلىق جاعدايىنا اسەر ەتەتىندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. سونىمەن قاتار اگراريلەر شىندىعىندا ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋى ءتيىس. بۇل دەگەنىمىز – اۋىسپالى ەگىستى ساقتاۋ, تىڭايتقىشتاردى ەنگىزۋ كولەمىن ارتتىرۋ جانە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ. ءتيىستى قولداۋ شارالارى جاقىندا ۇكىمەت ماقۇلداعان 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان اگروونەركاسىپتى دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبادا كوزدەلگەن», دەپ حابارلادى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى.
وسى ورايدا «ەكسپورتتىق باجعا قاتىستى اڭگىمە قايدان شىعىپ وتىر؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ونىڭ توركىنى مىنادا. كورشى مەملەكەتتەردە ءبىزدىڭ ونىمگە دەگەن سۇرانىس جوعارى جانە ول جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. بۇل ەكسپورتتاۋشىلارعا ءتيىمدى, البەتتە. بىراق بۇل ۇندى قايتا وڭدەۋشىلەر ءۇشىن ءتيىمسىز. ويتكەنى قايتا وڭدەۋگە بولاتىن استىقتىڭ دەنى شەتەلگە جونەلتىلىپ جاتىر. سوندىقتان قايتا وڭدەۋشىلەر استىققا ەكسپورتتىق شەكتەۋ قويۋدى ۇسىنعان بولاتىن. مۇنداي نورما ىرگەدەگى رەسەيدە قولدانىلادى. سوندا ەكسپورتتاۋشىلار شەتەلگە جونەلتىلەتىن بيدايدىڭ ءار تونناسى ءۇشىن بيۋدجەتكە اقشا تولەۋى كەرەك. بۇدان تۇسكەن قارجىنى اگروونەركاسىپتى قولداۋ شارالارىنا جۇمساۋعا بولادى.
ەۆگەني كارابانوۆتىڭ پىكىرىنشە, بيدايعا ەكسپورتتىق باج ەنگىزۋ قازاقستاندى ورتالىق ازيا نارىعىنان ايىرۋى مۇمكىن. ال بۇل نارىقتاعى قازاقستاننىڭ ورنىن رەسەي باسۋى ىقتيمال.
– رەسەيلىك ەكسپورتتاۋشىلار ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان نارىعىنا كىرە الماي وتىر. بۇعان ەكى فاكتور كەدەرگى كەلتىرۋدە. ءبىرىنشى, بۇل ەلدە بيداي ەكسپورتىنا كەدەندىك باج ەنگىزىلگەن. شەكارادان شىققان بيدايدىڭ ءار تونناسىنا 58,7 دوللار تولەۋ قاجەت. ەكىنشى – ىشكى جانە ترانزيتتىك تاريفتەر اراسىنداعى ايىرماشىلىق جوعارى. شامامەن 27 دوللارعا تەڭ. ءبىزدىڭ قايتا وڭدەۋشىلەر قازاقستاننان ەكسپورتتالاتىن بيدايدىڭ تونناسىنا 50 ەۋرو نەمەسە 57,5 دوللار كولەمىندە باج سالۋدى ۇسىنۋدا. بۇل كولەم رەسەيدىكىمەن بىردەي. ال رەسەي ترانزيتكە قاتىستى ماسەلەنى جەدەل شەشەدى. بۇل جاعدايدا قازاقستان استىق پەن ۇندى وتكىزەتىن نەگىزگى نارىعىنىڭ جارتىسىنان ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن, – دەيدى ول.
