بۇل بەلگىلى كومپوزيتور سەيدوللا بايتەرەكوۆتىڭ «جاڭبىرلى ءتۇن» ءانىنىڭ قايىرماسى. بالكي, قازىر وقىپ قانا قويماي, اۋەنىمەن قوسا شىرقاپ وتىرعان شىعارسىز. مۇمكىن ءومىردىڭ الدەبىر بەكەتىندە قالىپ قويعان ماحابباتىڭىز ەسكە تۇسكەن دە بولار. ونىسى نەسى ەكەن, ءا؟! قولشاتىر جايلى ءسوز قاۋزاعاندا, كوز الدىمىزعا تامشى مەن ءتاتتى ءبىر ەلەستەر ورالادى. بالكىم ونىڭ استارىندا ايپارا اڭىز جاتقاندىعىنان بولار. بالكىم جاستىق شاقتىڭ جاڭعىرىعى...
قازاقى تانىمعا سالساڭىز, ويشىل اقىن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ «قولشاتىر بۇيرىعى» داستانىن ىلىككە الىپ, پاتشا وكىمەتىنىڭ وسپادارلىعىن اڭگىمە قىلۋعا بولاتىن دا ەدى, بىراق ءبىزدىڭ ولاي جاساعىمىز كەلىپ وتىرعان جوق. قولشاتىر – ماحابباتتىڭ قالقانى, توبەدەن قاراعاندا عاشىقتاردىڭ توعىسار نۇكتەسىندەي ەستەتيكالىق دۇنيە عوي. وعان ءۇندى حالقىنىڭ قوس اڭىزى كۋالىك ەتە الادى. وسى ءبىر سۇيكىمدى زاتتىڭ ءتۇپباستاۋىندا سول ەرتەگى جاتقانداي.
العاشقىسى دجاماداگني ەسىمدى ساداقشى تۋرالى. ول داڭقتى باتىر, كوز جەتپەيتىن جەردەن ءدوپ تيگىزەتىن مەرگەن بولعان. بۇل قاسيەتىن سۇيگەن جارى قاتتى باعالاسا كەرەك, اتقان جەبەسىنىڭ سوڭىنان قۋالاي جونەلەدى ەكەن. بىردە ايەلى رەنۋكا تاعى ءبىر جەبەنى الىپ كەلۋگە اتتانىپ, ۇزاق ۋاقىت كەشىگەدى. سەبەبى وعان كۇننىڭ ىستىعى ءوتىپ, جۇرۋگە شاماسى كەلمەگەن. بۇعان اشۋلانعان مەرگەن جارقىراعان كۇنگە جەبەسىن جاۋدىرادى. كۇن باتىردان كەشىرىم سۇراپ, ايىبىنا قولشاتىر تارتۋ ەتەدى.
ەكىنشى ءاپسانا تۇرمىسقا شىعا الماي جۇرگەن زيتا ەسىمدى قىز جايلى. ونىڭ بەتىندە سەكپىل بولعان, وعان قوسا مۇرىنىنىڭ ۇشى ۇنەمى قىزارىپ جۇرەدى ەكەن. قىز بالا بۇعان قاتتى قىسىلسا كەرەك, ۇيىنەن ۇزاپ شىقپاعان. قۇداي براحما باقىتسىز ايەلدى اياپ, وعان كۇننەن قورعايتىن پالما جاپىراقتارى مەن قۇس قاۋىرسىندارى بار تۇتقاعا بەكىتىلگەن شاتىر سىيلايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە زيتانىڭ تەرىسى جاڭارىپ, ءوزىنىڭ سۇيگەنىن تابادى. ەكى اڭىزدىڭ قىسقاشا مازمۇنى وسىنداي. باقساڭىز, ءۇندى ادەبيەتىنىڭ ەسكى داستاندارى قولشاتىردى ماحابباتتىڭ باستاۋشىسى رەتىندە سۋرەتتەيدى.
ءشۇبا جوق, قولشاتىردى ادامزات كۇننىڭ ىستىق ساۋلەسىنەن قورعانۋ ءۇشىن ويلاپ تاپقانى داۋسىز. ونىڭ شىعۋ تاريحىنا ءالى كۇنگە دەيىن مىسىرلىقتار, قىتايلار, ءتىپتى اسسيريالىقتار تالاسادى. وركەنيەتى ەرتە ويانعان ۇلتتاردىڭ ارقايسىسىندا قولشاتىرعا قاتىستى ەستەلىكتەر بار. ماسەلەن, قىتايدىڭ «چجوۋ لي» كىتابىندا (ب.ز.ب. XI نەمەسە VIII ع.) كۇيمە تۋرالى ايتىلادى. سونداعىسى كۇيمە ۇستىندە ۇلكەن شاتىر ورنالاستىرىلعان ەكەن. «اربانىڭ قولشاتىرى اسپان سياقتى دوڭگەلەك. قولشاتىرداعى دوعالار – 28, قۇددى جۇلدىزدار سياقتى» دەپ جازىلعان ەڭبەكتە. شاماسى, قىتاي حالقى سول داۋىردە ءبىرىنشى رەت بۇكتەلەتىن قولشاتىر ويلاپ تاپقان سىڭايلى. ولاردى يمپەراتور ۆان مەن ءدىني راسىمدەردە دە قولدانعانى تۋرالى ايتىلادى.
قولشاتىر بىرتە-بىرتە اكسەسسۋاردان سيمۆولدىق, ءتىپتى مارتەبەلى ادامدار ۇستايتىن قۇندى زاتقا اينالدى. سول زاماندا ادام نەعۇرلىم قۇرمەتتى بولسا, سوعۇرلىم ءتۇرلى-ءتۇستى قولشاتىر ۇستاپ ءجۇرىپتى. بۇل تۇسىنىكتى جايت, سەبەبى ونى كوتەرىپ جۇرەتىن قىزمەتشىلەرىنىڭ سانىنان-اق باعامداۋعا بولادى. بيرما بيلەۋشىسى اتاقتارىنىڭ اراسىنا ءوزىنىڭ «ۇلكەن قولشاتىردىڭ يەسى» ەكەنىن قوسسا, سيام بيلەۋشىسى ءوزىن «24 قولشاتىردىڭ يەسى» دەپ جاريالاعان. قولشاتىردى التىن كەستەلەرمەن جانە اسىل تاستارمەن بەزەندىرگەن. ال كەدەيلەر كىشىرەك كەلگەن توبەسى مايلانعان قاعازبەن جۇرگەن ەكەن.
باتىس وركەنيەتى شىعىس جاڭالىعىن كونە مادەنيەت جاۋھارى ەسەبىندە باعالادى. گرەكيا مەن ريمدە قولشاتىردى نەگىزىنەن ايەلدەر پايدالاندى. سەبەبى ولار اتى اڭىزعا اينالعان زيتانىڭ كۇيىن كەشتى. كۇننىڭ ىستىعىنا كۇيمەي, اققۇبا بولىپ قالۋ ءۇشىن قولشاتىردى قولىنان تاستامادى. انتيكالىق قولشاتىردىڭ ءپىشىنى جالپاق كونۋسقا ۇقسايدى, تۇتقاسى ورتاسىندا ورنالاسقان. ەجەلگى ريم اقىنى وۆيدي نازون «كۇنتىزبە» اتتى پوەماسىندا وسى كورىنىستەردى باياندايدى. ەڭ قىزىعى, ەر ادامدار قولشاتىردى تەك ايەل زاتىنا عانا ءتان اكسەسسۋار رەتىندە ساناعان. گرەك اقىنى اريستوفان ءوزىنىڭ «قۇستار» اتتى كومەديالىق شىعارماسىندا پرومەتەيدى مازاق ەتىپ, ونىڭ اسپان قۇدايى زەۆستەن قولشاتىردىڭ استىنا جاسىرىنىپ قالعانىن جازادى.
ۇزاق ۋاقىت بويى قوعام قولشاتىردى جاڭبىرمەن ەمەس, كۇنمەن بايلانىستىردى. مۇنى ونىڭ اتاۋلارى دا ايشىقتايدى. لاتىنشا قولشاتىر umbra – كولەڭكە, ella – كىشىرەيتكىش جۇرناق, ياعني «كىشى كولەڭكە» دەگەن ماعىنا بەرسە, فرانتسۋزشا para – قالقان, sol – كۇن, دەمەك «كۇن قالقانى» دەگەن مازمۇنعا سايادى. ال ورىس اتاۋىنا كەلەتىن بولساق, ونىڭ شىعۋ توركىنى ءتىپتى قىزىق. Zonnedek ءسوزىن نيدەرلاندتان رەسەيگە I پەتر اكەلىپتى. كوپتەگەن جاڭا گوللاند ءسوزى سياقتى, ول دا تەڭىز تەرمينولوگياسىنا قاتىستى. كەمەلەردىڭ ۇستىندە قولدانىلاتىن شاتىردى بىلدىرەدى. كەيىن ءسوز ايتىلۋىنا قاراي قىسقارىپ, «زونتيك» اتاۋىنا يە بولىپتى.
ريم يمپەرياسى قۇلاعاننان كەيىن, قولشاتىر حيكاسى ەۋروپادا اسقاقتادى. ورتاعاسىرلىق ادامدار ەجەلدەن كۇن مەن جاڭبىردان قالپاق كيىپ قورعانۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ەۋروپالىق قولشاتىردىڭ تاريحى ۇزىلگەنىمەن يتاليادا جۇرناعى قالدى. ودان كەيىن اكسەسسۋاردى ريم وركەنيەتىنىڭ مۇراگەرى كاتوليك شىركەۋى قايتا جانداندىردى. كاتوليكتەر قولشاتىر تۋرالى XIV عاسىردا قىتاي مەن ۇندىستانعا ساياحات جاساعان ميسسيونەر دجوۆانني ءمارينولليدىڭ ارقاسىندا بىلگەن ەكەن. وعان دالەل رەتىندە, 1414 جىلى نەمىس دانىشپانى ۋلريح فون ريحەنتال ءوزىنىڭ جازبالارىندا تاڭعاجايىپ كورىنىستى سيپاتتايدى. اتاپ ايتقاندا, ريم پاپاسى XVIII يواننىڭ كونستانسقا ساپارى تۋراسىندا. ءۋلريحتى پاتشانىڭ ءوزى ەمەس, باسىنا ۇلكەن قىزىل-سارى قالپاقتى ۇستاپ تۇرعان ارتىنداعى رىتسار قاتتى تاڭقالدىرعان.
الەكساندر VI بوردجيادان (1431-1503) باستاپ, قولشاتىر اۋليە پەتردىڭ بيلىگىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. ماسەلەن, ريم پاپاسى مەن يمپەراتور فرەدەريك بارباروسسا اراسىنداعى كەلىسسوزدە دەلدال رەتىندە قاتىسقان يتتەرگە دەيىن قولشاتىر استىندا تۇرعان. كەيىن ناپولەون بۇل ءداستۇردى جويدى.
قولشاتىردىڭ حيكاياسى مۇنىمەن بىتپەيدى. ول ەۋروپاعا ەنگەننەن كەيىن تۇرلەنىپ, كۇننەن عانا ەمەس, جاڭبىردان دا قورعاناتىن قۇرال ەسەبىندە قۇنى ارتتى. فرانتسۋز ەلىندە عاشىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىڭكارلىگىن ءبىر شاتىردىڭ استىندا ءبىلدىرۋ ءداستۇرى قالىپتاستى. رومانتيكالىق كەشتەر قولشاتىرسىز ءمانسىز دە ءسانسىز سانالعان. بۇل ءموپ-ءمولدىر ماحابباتتىڭ ءبىر بولشەگى ىسپەتتى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتا الدى. ەكى جاستىڭ سەزىمىن اشىق بىلدىرۋىنە جول جاسادى. سودان دا بولار, «جاڭبىرلى ءتۇن» ءانىن تىڭداعاندا, قوس عاشىقتىڭ سىرىنا قانىققانداي بولاتىنىمىز.
