قاۋىمداستىق مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار باعاسىنىڭ ءوسۋى جانە جوعارى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك ء(ىجو-ءنىڭ 3,4 پايىزعا ءوسۋى) اياسىندا شوعىرلاندىرىلعان بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىق تۇسىمدەرى ەداۋىر ۇلعايعان. ايتا كەتەيىك, شوعىرلاندىرىلعان بيۋدجەت – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى, وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا, استانا بيۋدجەتىن جانە ۇلتتىق قورعا باعىتتالاتىن تۇسىمدەردى بىرىكتىرەتىن مەملەكەتتىڭ اقشالاي قاراجاتتارىنىڭ ورتالىقتاندىرىلعان قورى.
«2021 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەگىندە 9,0 ترلن تەڭگە سالىق جينالدى. بۇل 2020 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنىڭ كورسەتكىشىنەن 2,1 ترلن-عا نەمەسە 31 پايىزعا كوپ. شوعىرلاندىرىلعان بيۋدجەتتىڭ جيىنتىق تابىسى 10,6 ترلن (+23 پايىز) تەڭگەنى قۇرايدى. سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ءابسوليۋتتى تۇردە دە, سالىستىرمالى تۇردە دە ەڭ كوپ ءوسۋى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە بايقالادى. كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى, پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعى جانە قوسىمشا قۇن سالىعى بويىنشا تۇسىمدەر ارتىعىمەن ورىندالدى. وسىلايشا, ءۇش توقساندا سالىق جيناۋ بويىنشا جىلدىق جوسپاردى ورىنداۋ 76 پايىزدى قۇرادى. جىل سوڭىنا دەيىن 12,0 ترلن تەڭگە سالىق جيناۋ جوسپارلانعان. بىلتىر وسىنداي كەزدە كورسەتكىش 69 پايىزعا جەتەقابىل بولعان ەدى», دەپ جازادى قاۋىمداستىق.
ال شوعىرلاندىرىلعان بيۋدجەت شىعىنى 10,4 پايىز نەمەسە 1,3 ترلن تەڭگەگە ءوسىپ, 14,2 ترلن تەڭگە بولعان. شىعىن تابىس بولىگىنەن 34 پايىز نەمەسە 3,6 ترلن تەڭگەگە اسىپ تۇسكەن. كورسەتىلگەن شىعىنداردىڭ جارتىسىنان استامى قارىزداردى وتەۋ مەن ولارعا قىزمەت كورسەتۋگە قاتىستى ەكەن. بۇل باعىتقا جىبەرىلگەن قاراجات 2 ترلن تەڭگەدەن اسقان نەمەسە بۇكىل شىعىننىڭ 14 پايىزىن قۇراپ تۇر. سالىستىرار بولساق, بىلتىر شىعىننىڭ بۇل ءتۇرى 1,3 ترلن تەڭگە بولىپ, بارلىق شىعىننىڭ 10 پايىزىن عانا قۇراعان ەدى.
«بيۋدجەت تاپشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 3,9 ترلن تەڭگە تارتۋ جىلدىق جوسپارى جاعدايىندا 2,9 ترلن تەڭگەگە زايم الىندى. بۇل ۋاقىتتا ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسكەن ترانسفەرت كولەمى 3,4 ترلن تەڭگە بولدى. 2020 جىلى ترانسفەرت كولەمى 4,8 ترلن تەڭگە بولعان ەدى», دەيدى قارجىگەرلەر.
قاۋىمداستىقتىڭ پايىمداۋىنشا, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ جەدەل قالپىنا كەلۋ جاعدايىندا ەنەرگيا رەسۋرستارىنا دەگەن باعانىڭ رەكوردتى قارقىنمەن ءوسۋى سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ارتۋىنا سەبەپ بولادى. بۇل ءبىر جاعىنان, 2023 جىلدان باستاپ بيۋدجەت زاڭناماسىنا كونترتسيكلدىك فيسكالدىق نورمانى جوسپارلى ەنگىزۋ قارساڭىندا بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ ۇلتتىق قوردان تۇسەتىن تۇسىمدەرگە تاۋەلدىلىگىن سونداي-اق قارىز جۇكتەمەسىن ودان ءارى كۇشەيتە ءتۇسۋ قاجەتتىلىگىن ازايتادى. S&P بولجاۋىنشا, مۇناي باعاسى باررەلىنە ورتاشا 75 دوللار بولعان جاعدايدا كەلەر جىلعا شوعىرلاندىرىلعان بيۋدجەت بالانسى پروفيتسيتپەن ورىندالۋى مۇمكىن.
«الايدا تابىستىڭ كۇرت ءوسىمى بيۋدجەت تارتىبىنە جانە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن تومەندەتۋ جوسپارىنا (2026 جىلعا دەيىن 14 پايىزعا) كەرى اسەر ەتىپ, بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ شيكىزات نارىعىنداعى وزگەرىستەرگە جوعارى سەزىمتالدىعىن ساقتاپ قالۋى مۇمكىن. تابىس بولىگىنەن اسىپ كەتىپ جاتقان بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ زايم تارتۋ ارقىلى از كولەمدە جابىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, قارىز جۇكتەمەسىنىڭ دەڭگەيى مەن قارىزدى وتەۋ جانە وعان قىزمەت كورسەتۋ شىعىندارى جەدەل ءوسىپ جاتىر. مەملەكەتتىك قارىز ءىجو-ءنىڭ 29 پايىزىنا دەيىن وسكەن (2022 جىلدىڭ باسىندا 31 پايىزعا جەتۋى مۇمكىن), ال وعان قىزمەت كورسەتۋگە كەتكەن شىعىن 14 پايىزعا دەيىن كوبەيگەن. وسى ورايدا مەملەكەتتىك قارىزدىڭ شەكتى اياسى ءىجو-ءنىڭ 50 پايىزىنا دەيىن – ەكى مارتە كوتەرىلدى. بيۋدجەت شىعىندارىن باسقارۋ مەن بولجاۋ جانە مەملەكەتتىك قارىزدىڭ دەڭگەيى ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سونىڭ ىشىندە ينفلياتسيالىق پروتسەستەر, ەكونوميكادا ۇزاق مەرزىمدى پايىزدىق ستاۆكالاردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن دە ەرەكشە ماڭىزعا يە», دەپ مالىمدەدى قاۋىمداستىق.
جىل ورتاسىندا ەسەپ كوميتەتىنىڭ باسشىسى ناتاليا گودۋنوۆا دا مەملەكەتتىك قارىز ءىجو-ءنىڭ 29,4 پايىزىنا تاياپ قالدى دەپ ايتقان.
«مەملەكەتتىك قارىز كولەمىنىڭ ءوسۋى 27 پايىزبەن شەكتەپ ۇستاۋ تۋرالى جاڭا بيۋدجەت ساياساتىنىڭ بەكىتىلگەن تۇجىرىمداماسىنان اسىپ ءتۇسىپ وتىر. مەملەكەتتىك قارىز جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. ەسەپ كوميتەتى سوڭعى جىلدارى پايدا بولعان تاۋەكەلدەر تۋرالى ايتىپ ءجۇر. قازىر بۇل 20,6 ترلن تەڭگە. 2014 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىك قارىزدىڭ قاۋىپسىز دەڭگەيى ءىجو-ءنىڭ 22 پايىزىن قۇراعان ەدى. بىراق ءوسىپ كەتتى. ونىڭ وسۋىنە نە نارسە نەگىز بولعانىن دا كورمەدىك» دەپ سىنعا الدى ن.گودۋنوۆا.
كوميتەت توراعاسى بۇدان بولەك جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قارىزىنىڭ دا بەس ەسە ءوسىپ, جىل باسىندا 1,1 ترلن تەڭگەگە جەتكەنىن جاريا ەتتى. «ازىرگە بەكىتىلگەن ليميت اياسىندا ونىڭ كولەمى – 1,6 ترلن تەڭگە. دەگەنمەن كەلەشەكتە ۇلكەن تاۋەكەلدەر تۋىنداۋى مۇمكىن» دەيدى ول.
بيىلدىققا ەسەپ كوميتەتىنىڭ سىنىنا ءجيى ۇشىراعان قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك قارىز قاۋىپسىز دەڭگەيدە, وعان الاڭداۋعا نەگىز جوق دەيدى.
«مەملەكەتتىك قارىزدىڭ ءىجو-گە قاتىناسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارى جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىمگە سايكەس ليميتتەن اسپايدى. قازىر تۇجىرىمداما وزەكتى ەمەس, ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ وزگە دە پارامەترلەرى جانە ماكروەكونوميكالىق جاعدايلاردى ەسەپكە الا وتىرىپ جاڭا قۇجات دايىندالىپ جاتىر. بۇل رەتتە بارلىق باسقا قارىز ينديكاتورلارى ساقتالادى جانە قاۋىپسىز دەڭگەيدە تۇر. تۇجىرىمدامادا كورسەتىلگەن ءىجو-گە قاتىستى 27 پايىز كورسەتكىشى داعدارىسقا دەيىنگى كەزەڭدە ۇكىمەت بەلگىلەگەن ينديكاتيۆتىك كورسەتكىش بولدى» دەگەن ەدى مينيستر ەرۇلان جاماۋباەۆ پارلامەنت وتىرىسىندا.
