بيىل قورجىندا – 26 مەدال
قازاقستان 1998 جىلى حالىقارالىق وليمپيادالىق رەيتينگتە (IMO, IPHO, ICHO, IBO, IOI) 50-ورىنعا تۇراقتاپتى. ارادا 20 جىلداي وتكەندە, ياعني 2017 جىلى اتالعان رەيتينگ بويىنشا ەلىمىز 10-ورىندى يەلەنگەن ەكەن. بۇل – راسىمەن دە اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن جەتىستىك. مۇنداي دەڭگەيگە قالاي جەتتىك؟ بىزگە الەمدىك ينتەللەكتۋال الەمىندەگى قازاقستاندىق وقۋشىلاردىڭ كورسەتكىشى تۋرالى اقپاراتتى بەرىپ وتىرعان ۇيىمدى قۇرىپ, دارىندى بالالاردى وقىتاتىن مەكتەپتەرگە لايىقتى قولداۋ جاساعاننىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزدىك. بۇل – رەسپۋبليكالىق «دارىن» عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى. اتالعان ۇيىم ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1996 جىلعى 24 مامىرداعى №3002 «دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپتەردى مەملەكەتتىك قولداۋ جانە دامىتۋ تۋرالى» وكىمىمەن قۇرىلدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ دارىندى بالالارى مەن تالانتتى جاستارىن انىقتاپ, ولاردى قولداۋمەن جەتەكشى رەسپۋبليكالىق مەكەمە رەتىندە جۇمىس ىستەپ تۇر.
وسى «دارىن» عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ءبولىم جەتەكشىسى ەرقۇلان نۇرتازانوۆ ناتيجە 10 جىلداپ ەمەس, جىل سايىن جاقسارىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
«2021 جىلعى ەڭ بەدەلدى حالىقارالىق پاندىك وليمپيادالاردا قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرى ارتا ءتۇستى. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, 2020 جىلعى حالىقارالىق وليمپيادالاردىڭ ناتيجەسىندە 16 مەدالعا قول جەتكىزگەن ەدىك, بيىل 26 مەدال يەلەنىپ وتىرمىز. وزگە دە حالىقارالىق پاندىك وليمپيادالار, ءبىلىم بايگەلەرى, عىلىمي جوبالار جارىسى جەتەرلىك. مۇندايدىڭ ءبارىن ساناساق, 5 مىڭعا جۋىقتايتىن مەدال بار. الايدا ونداي جارىستاردا 10 مەملەكەتتەن عانا سايىسكەرلەر باق سىنايدى. ءبىز جوعارىدا تەك الەمدەگى مويىندالعان, ەڭ بەدەلدى 7 وليمپيادانىڭ كورسەتكىشتەرىن ءسوز ەتتىك, ونىڭ ارقايسىسىنا 70-تەن اسا ەلدەن ىرىكتەلگەن مىقتىلار قاتىسادى. جالپى, قازاقستان قورجىنىنا سپورت سالاسىنداعى چەمپيونات سياقتى 7 اتاقتى وليمپيادادان 1992 جىلدان بەرى 404 مەدال سالىنعان. ونىڭ ىشىندە التىن – 38, كۇمىس – 136, قولا – 230. مەدال سىرتىندا اتالعان 7 ءتۇرلى جارىستان تاعى 66 گراموتا بار. بۇل تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى وسىنشاما وقۋشىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە كوزگە تۇسكەنىن بىلدىرەدى», دەيدى ە.نۇرتازانوۆ.
ورتالىق وكىلىنىڭ دەرەگىنشە, بيىل سول 7 ءتۇرلى حالىقارالىق ينتەللەكتۋالدار بايقاۋىنان 26 مەدال اكەلىنگەن. ونىڭ ىشىندە ەكەۋى – التىن, 13 مەدال – كۇمىس, 11-ءى – قولا. التىن مەدالداردىڭ بىرەۋى 17-ءشى حالىقارالىق گەوگرافيا وليمپياداسىنان (IGeO), ەكىنشىسى حالىقارالىق ماتەماتيكا وليمپياداسىنان (IMO) الىنعان. كۇمىس مەدالعا كەلسەك, بەسەۋى حالىقارالىق فيزيكا وليمپياداسىندا (IPhO), ۇشەۋى حالىقارالىق ماتەماتيكا وليمپياداسىندا, تاعى ۇشەۋى حيميادان حالىقارالىق وليمپيادادا (IChO), بىرەۋى حالىقارالىق بيولوگيا وليمپياداسىندا (IBO), سوڭعى بىرەۋى 17-ءشى حالىقارالىق گەوگرافيا وليمپياداسىندا (IGeO) قول جەتكىزىلگەن. دارىندى دارابوزدارىمىز ينفورماتيكادان حالىقارالىق وليمپيادادا (IOI) – 4, حالىقارالىق ماتەماتيكا وليمپياداسىندا (IMO) – 2, حالىقارالىق بيولوگيا وليمپياداسىندا (IBO) – 2, ءتىل ءبىلىمى بويىنشا حالىقارالىق وليمپيادادا (IOL) – 1, حيميادان حالىقارالىق وليمپيادادا (IChO) 1 قولا مەدالدى جەڭىپ العان.
قازاقستاندىق وقۋشىلاردىڭ لوگيكاسى مىقتى
ى.التىنسارين توسبەلگىسىنىڭ, «الەم مۇعالىمى» جاھاندىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, رەسپۋبليكالىق «ۇزدىك پەداگوگ-2019» كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازى مۋامەر گۇل 26 جىلدان بەرى ۇستازدىق ەتىپ كەلەدى. ونىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن دايىنداعان 3 مىڭعا جۋىق وقۋشىسى ءتۇرلى دەڭگەيدە (وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق) وليمپيادالاردىڭ جەڭىمپازى مەن جۇلدەگەرلەرى اتاندى. ول وليمپيادالارعا وقۋشىلاردى دايارلاۋ مۇعالىمدى كاسىبي تۇرعىدا دامىتاتىنىن ايتادى.
«وليمپياداعا ۇزدىكتەردى دايىنداۋ ءۇشىن مۇعالىم ءوز كاسىبىن شىن جاقسى كورۋى كەرەك. سوندا عانا ناتيجە بولادى. بۇل بىزگە نە بەرەدى؟ وقۋشىلاردى ءتۇرلى جارىستارعا دايارلاۋ ءاردايىم ءوز بەتىنشە ىزدەنۋدى تالاپ ەتەدى. تىنبايتىن ىزدەنىس ادامدى دامۋعا, مامان رەتىندە وسۋگە جەتەلەيدى. ويتكەنى جىل وتكەن سايىن سايىستاردىڭ سۇراقتارى مەن تاپسىرمالارى وزگەرىپ, جاڭارىپ وتىرادى. دەمەك ءسىز اركەز جاڭا قيىندىقتارعا كەزىگەسىز, سولاردى جەڭىپ, جولىققان كەدەرگىلەردى جويۋدىڭ جولىن ىزدەگەن سايىن شىڭدالاسىز. ماسەلەن, بۇرىندارى وليمپيادانىڭ ەسەپتەرى وڭايلاۋ بولاتىن, قازىر قيىندادى. ويتكەنى بالالاردىڭ ويلاۋ جۇيەسى باسقا. نەگىزى قيىندىقتار تەك وليمپيادانىڭ تاپسىرمالارىنا عانا ەمەس, بالالارعا دا قاتىستى. ءار بۋىننىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ەرتە كەزدەگى وقۋشىلاردى جارىستارعا دايارلاۋ جەڭىل ەدى, سەبەبى ولاردىڭ ۋاقىت وتكىزەتىن الەمى شەكتەۋلى بولدى. ياعني قازىرگىدەي سمارتفون, ينتەرنەت, ويىن-ساۋىق ورىندارى دەگەن جوقتىڭ قاسى-تىن. ال قازىرگى بالالاردا ءبارى بار, ويى ءجيى بولىنەدى. سوندىقتان دا زەيىنىن ءبىر نارسەگە تۇراقتاندىرۋ, بىرنەشە ساعاتتىق تاپسىرماعا وتىرعىزۋ – شەبەر مۇعالىمنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس. وعان قوسا ءار نارسەگە الاڭدايتىن ادامنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. مىنە, وسىنىڭ ءبارى پەداگوگتى «پىسىرەدى», دەيدى م.گۇل.
ۇزدىك پەداگوگتىڭ ويىنشا, حالىقارالىق ءپان وليمپيادالارداعى قازاقستان كورسەتكىشىنىڭ جىل سايىن ارتىپ وتىرۋىنا وقۋشىلاردىڭ وزاتتىعى جانە لوگيكاسىنىڭ مىقتىلىعى سەپتەسەدى. بىراق بۇعان عانا يەك ارتىپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. الداعى ۋاقىتتا وسى دەڭگەيدەن دە جوعارى بولۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق وليمپيادانى جىلىنا ءبىر رەت قانا ەمەس, جيىرەك وتكىزۋ قاجەت.
اقش-تان شاقىرتۋ الدى
حالىقارالىق ءپان وليمپياداسىنىڭ جەڭىمپازدارى جايلى ستاتيستيكانى قاراساق, ءبارى دەرلىك – دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپتەردىڭ وقۋشىلارى. مۇنداي مەكتەپتەردە ساباقتاردىڭ كۇردەلى بولاتىنى بەلگىلى. وسىندايدا بالاعا قوسىمشا كۇش تۇسىرەتىن وليمپيادالاردىڭ زيانى تيمەي مە؟ قانشا دەگەنمەن نەگىزگى ساباعىن قوسا الىپ ءجۇرۋى كەرەك قوي. پەداگوگيكا سالاسىندا كوپ جىلدىق تاجىريبەسى بار مۇعالىم, كوپتەگەن شاكىرتىن ءتۇرلى دەڭگەيلى ءبىلىم بايگەسىنە «باپتاعان» اسىلبەك ورازباي ۇزدىك وقۋشىلاردىڭ بارىنە ۇلگەرەتىنىن ايتادى.
«مەن حيميا پانىنەن ساباق بەرەمىن. جوعارىداعى ارىپتەسىمنىڭ سوزىندە جان بار, شىنىندا دا شىدامدى بالالار از. دەسەك تە پەداگوگ شەبەر بولسا, كەز كەلگەن قيىندىقتى جەڭە الادى. قاي ىسكە دە تاباندى كەلەتىن وقۋشىلار دا جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى – حالىقارالىق حيميا وليمپياداسىنان (IChO) كۇمىس مەدالدى ولجالاعان شاكىرتىم حايدار قايىربەك. بۇل جۇلدە وعان وڭاي كەلگەن جوق. 7-سىنىپتىڭ وقۋشىلارىنا جارتى جىلداي ساباق بەرگەننەن كەيىن, ءبىر كۇنى ولاردان وليمپياداعا كىمنىڭ دايىندالعىسى كەلەتىنىن سۇرادىم. سوندا حايدار ءبىرىنشى بولىپ جازىلدى. ءسويتىپ, قۇلشىنىپ شىققان تالاپشىل بالالارعا حيميانىڭ جەڭىلدەۋ ەسەپتەرىن بەردىم. سوندا حايدار شىعارا الماي قالدى. ونىڭ ورنىندا باسقا بىرەۋ بولسا, بەتى قايتىپ قالۋشى ەدى. ال ول كەرىسىنشە نامىستانىپ, ءوزىن قايراپ ماعان قالايدا مىقتى وليمپياداشى بولاتىنىن ايتتى. مەن دە بولام دەگەن بالانىڭ بەتىن قاقپاي, بەلىن بۋدىم. جانە وسى ۋادەسىندە تۇردى, تاباندىلىق تانىتتى. ساباعىمەن قاتار وليمپياداعا ۇزدىكسىز دايىندالىپ جۇردىك. 7-سىنىپتىڭ سوڭىندا ەلىمىزدىڭ ەڭ دارىندى بالالارى جينالعان نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارى اراسىندا وتكەن وليمپيادادا 1-ورىنعا ءبىر-اق شىقتى. اعىلشىن تىلىنەن اقساپ جۇرەتىن. وعان نەگىزگى ساباعىن ۇمىتپاۋ كەرەگىن ءتۇسىندىردىم. سودان جازعى دەمالىستا اعىلشىنعا دايىندالىپ IELTS دەڭگەيىن 5-تەن 6-عا, كەيىن توقتاماي 7,5-كە كوتەرىپ تاستادى», دەيدى «تۇلپاردى تايىنان تانىعان» ۇستاز ا.ورازباي.
مۇعالىمنىڭ ايتۋىنشا, حايدار تاعى ءبىر جىل ۇزدىكسىز دايىندالىپ وبلىستىق وليمپياداعا قاتىسقان. بۇل بايگەدەن دە 1-ورىندى تاقىمعا باسىپ, رەسپۋبليكالىق وليمپياداعا جولداما الدى. «9-سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا ابسوليۋتتىك ءبىرىنشى ورىن» دەگەن جەتىستىك ونى جىگەرلەندىرە ءتۇستى. ودان ءارى رەسپۋبليكالىق وليمپيادادا قۇرداستارى اراسىندا ابسوليۋتتىك ءبىرىنشى ورىننان تۇسپەي, التىن مەدال قانجىعالاپ كەلدى. وسىلايشا, حالىقارالىق جارىسقا جولداما الدى. 10 مەملەكەتتىڭ مىقتىلارى باق سىنايتىن ياكۋتياداعى وليمپياداعا قاتىسىپ, كۇمىس مەدالمەن بىرگە ۇلكەن تاجىريبە جيناپ كەلدى. 10-سىنىبىندا الەمدەگى مويىندالعان, «مەندەلەەۆ وليمپياداسى اتالىپ كەتكەن, 70-تەن اسا ەلدىڭ دارىندى دارابوزدارى جارىساتىن حالىقارالىق حيميا وليمپياداسىنان قولا مەدال, 11-سىنىپتا ءبىر جىل تاعى دايىندالىپ ءدال وسى جارىستان كۇمىس مەدال جەڭىپ الدى.
وليمپيادا بالاعا نە بەرەدى؟
ءيا, الەمدەگى 70 مەملەكەتتىڭ مايتالماندارى ىشىنەن سۋىرىلىپ العا شىعۋ ءۇشىن حايدار 7-سىنىبىنان 11-سىنىبىنا دەيىن 4 جىل بويى تىنىمسىز ەڭبەكتەندى. وسى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە اقش-تاعى وقۋ ورنىنان شاقىرتۋ الدى. قازىر مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ ءجۇر. ءبىز ونىمەن بايلانىسقا شىقتىق.
«وليمپيادالار مەنىڭ اقش-تاعى وقۋعا تۇسۋىمە ۇلكەن ىقپال ەتتى, سەبەبى شەت ەلدەردەگى وقۋ ورىندارى وقۋشىنىڭ حالىقارالىق جەتىستىكتەرىنە نازار اۋدارىپ وتىرادى. وليمپيادا قاتىسۋشىلارىنىڭ كوبى دايارلىق كەزىندە تەك وليمپياداعا دەن قويىپ, باسقا پاندەرگە ءمان بەرمەيدى. الايدا وليمپيادادا ءارتۇرلى پاندەردەگى بىلىمگە يە بولۋ وتە پايدالى, سەبەبى وليمپيادا پاندەردىڭ باعدارلامالارى ءوزارا ارالاسىپ, بايلانىسىپ كەلەدى. اسىرەسە, حيميادا فيزيكا, بيولوگيا جانە ماتەماتيكا ەلەمەنتتەرى قاتار كەزدەسەدى جانە مەكتەپتە سول پاندەرگە نازار اۋدارساق, وليمپيادالاردا جاقسىراق ناتيجە كورسەتە الامىز. سوندىقتان باسقا وليمپيادا قاتىسۋشىلارىنا نەگىزگى ساباقتى قاتار الىپ, جان-جاقتى ءبىلىم يگەرۋگە كەڭەس بەرەمىن», دەيدى وزىنەن كەيىنگىلەرگە امەريكادان سالەم جولداعان جەڭىمپاز.
حايدار قازىر Maine شتاتىندا Colby College-دە ءبىلىم الىپ ءجۇر. بىزگە بەرگەن جاۋابىنا قاراعاندا, وليمپيادا كەزىندە العان ءبىلىمى بۇگىندە وعان زور پايداسىن تيگىزىپ جاتىر. جارىستاردان جيعان ءىلىمى مەن تاجىريبەسىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىراز ساباقتا ءوزىن سەنىمدى سەزىنەدى جانە وزگە وقۋشىلاردان ءبىر قادام الدا ەكەنىن بىلەدى.
وليمپياداشىدان ەل كومانداسىنىڭ ناتيجەسىن بۇدان دا جاقسارتۋ ءۇشىن قانداي قادامعا بارۋ كەرەك ەكەنىن سۇرادىق. كەيىپكەرىمىز: «قازاقستان كومانداسىنىڭ تەوريالىق جاعىنان دايىندىعى باسقا ەلدەردەن جوعارى, ياعني ءبىزدىڭ تەوريالىق دايىندىعىمىز التىن جانە كۇمىس مەدال الۋعا جەتكىلىكتى. بىراق پراكتيكالىق جاعىمىز السىزدەۋ. پاندەميا كەزىندە وليمپيادالار نەگىزىنەن قاشىقتان ءوتتى, سول سەبەپتى وليمپيادالار تەك تەوريالىق ءبولىمىن قالدىرعان بولاتىن. ەگەر وليمپيادالار قايتا بۇرىنعى فورماتقا ورالسا, ءبىز پراكتيكالىق دايىندىعىمىزعا ءمان بەرۋىمىز قاجەت», دەپ جاۋاپ بەردى.
دارىندى بالالاردى قولداۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر كورىنىسى – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن جوعارىدا اتالعان 7 بەدەلدى وليمپيادانىڭ جۇلدەگەرلەرىنە اقشالاي سىياقى, ەلىمىزدەگى جوو-عا كونكۋرسسىز گرانتتار بەرىلەدى. التىن مەدال ءۇشىن كەمىندە 1 500 اەك (4 ملن 375 مىڭ 500 تەڭگە), كۇمىس مەدالعا – 1 000 اەك (2 ملن 917 مىڭ تەڭگە), قولا مەدالعا 500 اەك (1 ملن 458 مىڭ 500 تەڭگە) كولەمىندە اقشالاي سىياقى يەلەنەدى. بۇل بالالارعا ستيمۋل بولاتىنى ءسوزسىز.
