الەم كوشباسشىلارى پارنيكتىك گازدار شىعارىلىمىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن ماڭىزدى مامىلە جاساستى. اتاپ ايتار بولساق, الداعى ونجىلدىقتا جاھاندىق ورمانداردىڭ جويىلۋىن توقتاتۋعا جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە كەلىستى. ءسويتىپ, «گلازگو كوشباسشىلارىنىڭ ورمان جانە جەردى پايدالانۋ جونىندەگى دەكلاراتسياسىنا» قول قويىلدى.
وسىلايشا, شىعىس ءسىبىر تايگاسىنان باستاپ الەمدەگى ەكىنشى ۇلكەن تروپيكالىق ورمان ورنالاسقان كونگو باسسەينىنە دەيىنگى اۋقىمدى كەڭىستىكتە ورنالاسقان ورمانداردى قورعاۋعا حالىقارالىق قوعامداستىق كۇش سالماق.
شارتاراپتىڭ باسى قوسىلعان جيىندا بۇل ماسەلەنىڭ كوتەرىلۋى بەكەر ەمەس. ويتكەنى ادامزاتتىڭ كەسىرىنەن شىعاتىن پارنيكتىك گازدار كولەمى الەمدەگى زياندى گازداردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن قۇرايدى. ياعني پالما مايى, سويا جانە سيىر ەتى سەكىلدى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن شىعارۋ كەزىندە ورماندارعا وراسان زارداپ كەلىپ وتىر.
ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ پرەزيدەنتى ۋرسۋلا فون دەر ليايەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ورمانداردى ساقتاۋدىڭ جاھاندىق مىندەتتەمەلەرىنە قوسقان ۇلەسى رەتىندە 1 ملرد ەۋرو بولەتىنىن جاريالادى.
قارت قۇرلىقتىڭ بيۋدجەتىنەن بولىنەتىن قولداۋ پاكەتى الەمدەگى ورمانداردى قورعاۋعا, قالپىنا كەلتىرۋگە جانە تۇراقتى باسقارۋعا بەرىلمەك. ونى ۇيىمعا سەرىكتەس ەلدەر الادى. سونداي-اق قاراجات پاريج كەلىسىمىنىڭ ەرەجەلەرىن ورىنداۋعا جۇمسالماق.
«ورمان – «جەردىڭ جاسىل وكپەسى». ولاردى قورعاپ, قالپىنا كەلتىرۋىمىز كەرەك. ءبىز الەمدىك ورمانداردى قورعاۋعا 1 ملرد ەۋرو بولەمىز. بۇل – ەۋروپالىق وداقتىڭ «جاسىل كەلىسىمىنە» سايكەس پلانەتامىزدى قورعاۋعا باعىتتالعان جاھاندىق وزگەرىستەرگە جەتەكشىلىك ەتۋدەگى مىندەتتەمەمىزدىڭ ءبىر پاراسى», دەدى ۋ.ليايەن.
ەۋروپالىق وداق كونگو وزەنى باسسەينىنە ەرەكشە نازار اۋدارماق. سوندىقتان بولىنەتىن 1 ملرد ەۋرونىڭ 250 ملن ەۋروسى وسى وڭىردەگى ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا باعىتتالادى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا كوپتەگەن الەم كوشباسشىلارى كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەس جولىنداعى جوسپارىمەن ءبولىستى. ماسەلەن, اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن مەتاندى باقىلاۋدىڭ كوپۇلتتى جوسپارىن ۇسىندى. اق ءۇي اكىمشىلىگى اتالعان قۇجاتتى قىسقا مەرزىمدە كليماتتىق داعدارىسپەن كۇرەسۋدىڭ بىردەن-ءبىر ەڭ ءتيىمدى جولى دەپ سانايدى.
د.بايدەننىڭ پايىمداۋىنشا, الداعى ونجىلدىقتىڭ سوڭىندا شارتاراپتاعى اۋاعا تارايتىن مەتاننىڭ ۇلەسىن 2020 جىلعى مولشەردەن 30 پايىزعا ازايتۋعا مۇمكىندىك بار. اق ءۇي باسشىسى باستاماشى بولعان اليانسقا 90 ەل قوسىلدى. ايتا كەتەرلىگى, تىزىمدەگى مەملەكەتتەر جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ۇشتەن ەكىسىن قۇرايدى. وعان قوسا, مەتاندى كوپ شىعاراتىن 30 ەل دە وسى اليانستا بار. بىراق ءۇندىستان, قىتاي جانە رەسەي سەكىلدى پارنيكتى گازداردى اۋاعا كوپ تاراتاتىن مەملەكەتتەر جاھاندىق مەتان پاكتىسىنە قوسىلعان جوق.
COP26 كونفەرەنتسياسى كەزىندە ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيانى جاپپاي قولدانىسقا ەنگىزۋ ماسەلەسى دە قارالدى. مىسالى, جاسىل ەنەرگەتيكاعا كوشۋ, زياندى گاز شىعارمايتىن كولىك پايدالانۋ ءىسى جاھاندىق جىلىنۋمەن كۇرەسكە ۇلكەن ۇلەس قوسپاق.
جيىن كەزىندە كوپتەگەن مەملەكەت تازا تەحنولوگيالارعا بولىنەتىن قاراجات كولەمىن ارتتىرىپ, ونىڭ ءوندىرىسىن كوبەيتۋگە كۇش سالماق. وسىلايشا, قازبا وتىندارعا تاۋەلدىلىك ازايتىلماق. مۇنىڭ ءتيىمدى تۇسى جەتەرلىك. وسىنداي زاماناۋي تەحنولوگيالارعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ ولاردىڭ قۇنىن ازايتادى.
«تازا تەحنولوگيانى ءبارى پايدالاناتىن, قولجەتىمدى جانە تارتىمدى ەتىپ, ولاردى قازىرگى تاڭداعى ەڭ لاستاۋشى سالالارعا ەنگىزۋ ارقىلى بۇكىل الەمدەگى پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىن ازايتا الامىز», دەدى ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى بوريس دجونسون.
تاعى ءبىر باستاما – دامۋشى ەلدەردە تازا ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە باعىتتالعان «ادامدار مەن پلانەتاعا ارنالعان جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق اليانسى». بۇل جوباعا دۇنيەجۇزىلىك بانك, روكفەللەر قورى, بەزوس جەر قورى سەكىلدى ۇيىمدار باستاپقىدا 10 ملرد دوللار بولمەك. ۇلىبريتانيا مەن سكانديناۆ ەلدەرىنىڭ زەينەتاقى قورلارى 2030 جىلعا قاراي تازا ەنەرگياعا 130 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا سالاتىنىن مالىمدەدى.
جاھاندىق جىلىنۋمەن كۇرەسكە قارجىلىق ينستيتۋتتار دا ۇلكەن ۇلەس قوسپاق. قارجىلىق قۇنى 130 ترلن دوللاردى قۇرايتىن الەمدەگى جۇزدەن اسا بانك پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىن ازايتۋعا ەرەكشە ىقپال ەتۋدى جوسپارلاپ وتىر.
Glasgow Financial Alliance for Net Zero (GFANZ) دەپ اتالاتىن باستاماعا سايكەس, 2050 جىلعا قاراي اتالعان قارجىلىق ۇيىمدار اكتيۆتەرىنىڭ ءبارى تۇگەلدەي تازا تەحنولوگياعا كوشىپ, قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرمەيدى.
ايتسە دە, بانكتەردىڭ كليمات وزگەرۋىنە قارسى تۇرۋ جوسپارىنا سەنبەيتىندەر كوپ. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, قارجىلىق ۇيىمدار ءالى دە ەمىن-ەركىن قازبا وتىندارعا, ياعني اۋاعا زياندى گازداردى كوپ شىعاراتىن وندىرىسكە قارجى قۇيۋىن جالعاستىرا بەرەدى.
سونىمەن قاتار COP26 سامميتىندە 40-تان استام مەملەكەت ەڭ لاستاۋشى وتىننان تولىقتاي باس تارتپاق. وسىلايشا, «قارا وتىن» جاعاتىن ەلەكتر ستانسالارىن پايدالانۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن توقتاتۋعا كەلىستى.
مۇنداي باستاماعا كانادا, پولشا, ۋكراينا جانە ۆەتنام سەكىلدى كومىردى ەلەكتر توعىن وندىرۋگە پايدالاناتىن ەلدەر قوسىلدى. ايتا كەتەرلىگى, تىزىمگە ەنگەن دامىعان مەملەكەتتەر 2030 جىلعا دەيىن «قارا وتىننان» مۇلدەم باس تارتسا, دامۋشى ەلدەر بۇعان 2040 جىلى قول جەتكىزۋدى جوسپارلاعان. وكىنىشكە قاراي, اۋستراليا, قىتاي, ءۇندىستان جانە اقش سەكىلدى كومىردى كوپ تۇتىناتىندار بۇل باستاماعا قوسىلعان جوق.
«قازىر – كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋدەگى جاھاندىق ءىس-قيمىلىمىزدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى. ويتكەنى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى مەملەكەتتەر گلازگودا بىرىگىپ, كومىردىڭ بولاشاق ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋدە ەشقانداي ءرولى جوق ەكەنىن مالىمدەدى. حالىقارالىق سەرىكتەستەرىمىزدىڭ وسى مىندەتتەمەلەرى كومىردى تۇتىنۋدىڭ اقىرى جاقىن ەكەنىن كورسەتەدى», دەدى ۇلىبريتانيانىڭ ىسكەرلىك حاتشىسى كۆاسي كۆارتەنگ.
سامميت بارىسىندا 20-دان استام مەملەكەت مەن قارجى ينستيتۋتى قازبا وتىنىن شەتەلدە دامىتۋعا ارنالعان بارلىق قارجىلاندىرۋدى توقتاتۋعا كەلىستى. ونىڭ ورنىنا, كەلەسى جىلدان باستاپ قاراجاتتى جاسىل ەنەرگياعا باعىتتايدى.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل قادام تازا وتىنعا كوشۋگە ايتارلىقتاي سەرپىن بەرەدى. بۇل تىزىمگە اقش, ۇلىبريتانيا, دانيا سەكىلدى ەلدەر كىرگەن. سونداي-اق ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانك تە جاسىل ەنەرگەتيكاعا قارجى بولمەك.
بۇل باستاماعا قوسىلعاندار قاراجاتىن ەكولوگيالىق تازا ونىمگە جۇمساۋ ارقىلى جىلىنا شامامەن 8 ملرد دوللار ۇتادى. كەلىسىمگە سايكەس, كەز كەلگەن قازبا وتىندى, سونىڭ ىشىندە گازدى يگەرۋگە قارجى بولىنبەيدى.
گلازگودا وتكەن كونفەرەنتسياعا قازاقستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى اسقار مامين دە باردى. ۇكىمەت باسشىسى ءوز سوزىندە قازاقستان الەمدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ پاريج كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالاعانىن اتاپ ءوتتى. ەستەرىڭىزدە بولسا, ەلىمىز اتالعان قۇجاتتى 2016 جىلعى 6 جەلتوقساندا قابىلداعان ەدى.
پاريج كەلىسىمىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستان 2030 جىلعا قاراي پارنيكتىك گاز شىعارىلىمىن 15 پايىزعا قىسقارتۋعا نيەتتى. ماقساتقا قول جەتكىزۋ ماقساتىندا قازاقستان ۇلتتىق دەڭگەيدە ايقىندالعان ۇلەسىن جاڭارتىپ, جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس قابىلدادى.
«قازاقستان جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن الىناتىن ەنەرگيا كولەمىن 3 پايىزدان 15 پايىزعا دەيىن 5 ەسە, ەكولوگيالىق تازا كوزدەردەن وندىرىلەتىن ەنەرگيا ءوندىرىسىن 20 پايىزدان 38 پايىزعا دەيىن 2 ەسە ارتتىرادى. 2025 جىلعا قاراي 2 ملرد-تان استام اعاش وتىرعىزۋ ەسەبىنەن كومىرتەكتى ءسىڭىرۋ الەۋەتى ارتادى. كومىردەن وندىرىلەتىن ەنەرگيا ۇلەسى 70 پايىزدان 40 پايىزعا تومەندەيدى», دەدى ا.مامين.
پرەمەر-مينيستر 2020 جىلى جەلتوقساندا وتكەن كليماتتىق امبيتسيالار جونىندەگى سامميتتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ 2060 جىلعا قاراي كومىرتەكتى بەيتاراپتىققا قول جەتكىزۋ ماقساتىن جاريالاعانىن اتاپ ءوتتى. ۇكىمەت ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكا, وڭدەۋ ونەركاسىبى, اۋىل جانە ورمان شارۋاشىلىعى, كولىك جانە قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋعا باسا نازار اۋدارادى. سونداي-اق ەكونوميكانىڭ بارلىق سەكتورىندا ەلەۋلى رەفورمالاردى كوزدەيتىن ستراتەگيالىق قۇجات ازىرلەپ جاتىر.
قازاقستاننىڭ كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا جەر مەن سۋدى پايدالانۋدىڭ ورنىقتىلىعىن, ەكونوميكانىڭ ەنەرگەتيكالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ەلەكترلەندىرۋ جانە ەكولوگيالىق تازا, ونىڭ ىشىندە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن كەڭ اۋقىمدى پايدالانۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەتىن بولادى. پارنيكتىك گاز شىعارىلىمىن ازايتۋ جوسپارلارىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە نارىق تەتىكتەرى مەن جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ الەۋەتى بارىنشا پايدالانىلادى.
سور26 شەڭبەرىندە قازاقستان ورمان جانە جەردى پايدالانۋ دەكلاراتسياسىنا, سونداي-اق جاستارعا ءبىلىم بەرۋ جانە ولاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتتەمەسىنە قوسىلدى.
