ايتالىق, قازىرگى تاۋەلسىز ەلىمىز باسقا دا, وسىدان وتىز جىل بۇرىنعى زامان مۇلدەم باسقا. البەتتە, زاماننىڭ وزگەرۋىمەن حالىق تا, حالىقتىڭ وي-ساناسى, تانىم-تۇسىنىگى دە ءبىرشاما وزگەردى دەۋگە بولادى. ويتكەنى بۇگىندە قازاقستاننىڭ 19 ملن حالقىنىڭ جارتىسى جاستار, دالىرەك ايتقاندا, 30 جاسقا دەيىنگىلەر ەكەن. ياعني حالىقتىڭ بۇل توبى – تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن تۋعان ازاماتتار. ال وسى ازاماتتاردىڭ كوزقاراسىمەن العاندا قوعامدىق قۇندىلىقتار وزگەردى مە؟ بۇل رەتتە جاقىندا جاريالانعان فريدريح ەبەرت قورىنىڭ قولداۋىمەن جۇرگىزىلگەن «قازاقستان جاستارى: قۇندىلىقتارىن, سەنىمىن, ماقساتىن باعالاۋ – 2021» زەرتتەۋ جۇمىسى ءبىراز ساۋالىمىزعا جاۋاپ بولا الادى.
اتالعان زەرتتەۋ جوباسىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ساۋالداماعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 14-29 جاس ارالىعىنداعى 1 مىڭعا جۋىق جاس قاتىسىپتى. وندا جاستاردىڭ قۇندىلىقتارىنا, ساياسي كوزقاراسىنا, وتباسىنا, قوعامعا, ۇكىمەتكە قاتىستى ۇستانىمىنا جان-جاقتى تالداۋ جاسالعان. ءبىز بۇل كەڭ اۋقىمدى ساراپتاماداعى «قۇندىلىقتار مەن كوزقاراس» اتتى ءبولىمىنىڭ ىشىندەگى «كورشىلەرگە سەنىم» دەگەن كىشكەنە بولىگىنە عانا توقتالعىمىز كەلىپ تۇر. ويتكەنى وسىناۋ كورشىلەرمەن قارىم-قاتىناس ارقىلى دا قوعامداعى اۋىزبىرلىك, قامقورلىق, باۋىرمالدىق قانشالىقتى ەكەنىن باعامداۋعا بولاتىن سىڭايلى.
سونىمەن, الەۋمەتتىك ساۋالداماعا قاتىسقان جاستاردىڭ 30,9%-ى عانا كورشىلەرىنە سەنەتىنىن ايتقان, ال 39,2%-ى سەنبەيتىنىن بىلدىرگەن. كورشىلەرىنە سەنىم دەڭگەيى جاستاردىڭ ەتنوسىنا بايلانىستى ەرەكشەلەنەدى, ونىسى قازاق پەن ورىس ۇلتتارىنىڭ كۇندەلىكتى قوناقجايلىعىنداعى ايىرماشىلىعىنا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. مىسالى, قازاق جاستارىنىڭ 36,3%-ى, ورىس جاستارىنىڭ 23,2%-ى عانا كورشىلەرىنە سەنەدى ەكەن. سونداي-اق قازاق جاستارىنىڭ 34,5%-ى مەن ورىس جاستارىنىڭ 42,3%-ى كورشىلەرىنە مۇلدە سەنبەيتىنىن جانە سەنىمى از ەكەنىن ايتقان.
بۇعان قوسا قالا مەن اۋىل جاستارىنىڭ كورشىلەرىنە سەنىم دەڭگەيىندە دە ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بار. قالا جاستارىنىڭ 25,1%-ى عانا كورشىلەرىنە تولىقتاي سەنەمىن دەسە, ال اۋىل جاستارىنىڭ كورسەتكىشى – 38,6%. مۇنداي ايىرماشىلىقتىڭ سەبەبى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. بۇعان, ءبىر جاعىنان, قالا جاستارىنىڭ ومىرگە يكەمدىلىگى نەمەسە قالادا كورشىلەردىڭ ءجيى كوشۋى ىقپال ەتەدى. سول سياقتى قالا تۇرعىندارىنىڭ اۋىل تۇرعىندارىنا قاراعاندا ءبىر-ءبىرىن جەتە تانىمايتىنى دا سەبەپ بولادى.
زەرتتەۋ جۇمىسى جاستاردىڭ وزگە الەۋمەتتىك توپتارعا, اسىرەسە الەۋمەتتىك تۇرعىدا از قورعالعان توپتارعا, از ەتنوستارعا جانە لگبتك+, ياعني ءبىر جىنىستى قاتىناسقا دەگەن كوزقاراسىن تالداۋدى دا ماقسات تۇتىپتى. مۇنى دا كورشىلەرىمەن قارىم-قاتىناسى ارقىلى انىقتاعان. ناقتى دەرەكتى العا تارتساق, قازاق جاستارىنىڭ 65,8%-ى بوسقىندارمەن كورشى بولۋعا كەلىسپەيتىن بولسا, 9,9%-ى عانا قارسى ەمەسىن ايتقان. ال ورىس جاستارىنىڭ 46,5%-ى كەلىسپەسە, 22,1%-ى كەلىسەتىنىن بىلدىرگەن. جاستاردىڭ لگبتك+ تۋرالى كوزقاراسى دا وسىعان ۇقساس ەكەن. لگبتك+ وكىلىمەن كورشى تۇرۋعا جاستاردىڭ 71,2%-ى قارسىلىق تانىتقان. اسىرەسە جاس جىگىتتەردىڭ گوموفوبيالىق كوزقاراسى جوعارى. جىگىتتەردىڭ 77,6%-ى, ايەلدەردىڭ 64,8%-ى ءبىر جىنىستى قاتىناستى قولاي كورەتىندەرمەن كورشى بولۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولعان.
جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كوپ بالالى نەمەسە زەينەتكەرلەر وتباسىمەن كورشى بولۋعا قارسى ەمەس. وندايلاردىڭ سانى 74,4%-دى قۇراعان. ال كوپ بالالى وتباسىمەن كورشى تۇرۋعا قارسى بولعان جاستار – 4,9%, زەينەتكەرلەر وتباسىمەن كورشى بولۋعا قارسى بولعاندار – 5,6%.
«قونىس سايلاماس بۇرىن قوڭسىڭدى سايلا» دەگەندەي, ادامدار ءۇي الاردا تۇراعىنىڭ ىنتىماق ۇيىعان, ىرىس قۇيىلعان, مەيىرىم تۇنعان مەكەننەن تابىلعانىن قالايدى. ال جاقسى كورشىسىن قيماي, جىلى ورنىن سۋىتپاي, كوشپەي قالىپ قوياتىن كىسىلەر دە بار. دەگەنمەن «تۋىس – اتادان, كورشى – اللادان» دەيتىن قازاق حالقى قانداي بولسا دا قۇداي قوسقان كورشىسىمەن قاشان دا تاتۋ-ءتاتتى, جاقسى تۇرۋعا تىرىسقان. قازاق قاسىنا قوڭسى قونىپ, جاڭادان كوشىپ كەلىپ ۇيرەنىسە الماي توسىرقاپ جۇرگەن كورشىسىن ۇيىنە شاقىرىپ, ءدام ۇسىنىپ ەرۋلىك بەرگەن. وكىنىشكە قاراي, حالقىمىزدىڭ كەڭپەيىل, جومارت, قوناقجاي قاسيەتىن كورسەتەتىن بۇل ءداستۇر بۇگىندە ۇمىتىلىپ بارادى. ىزگىلىككە باستايتىن مۇنداي داستۇرىمىزدەن اينىماي, تامىرىمىزدان اجىراماي ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىنا ادال بولۋىمىز كەرەك-اق. ال ءسىزدىڭ كورشىڭىزبەن سالەمىڭىز ءتۇزۋ مە؟
