پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلى دەگەنىمىز نە؟ ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتىنە باعىتتالعان جاڭا كوزقاراس نەدەن باستالادى؟ ەلىمىزدە وتكەن جىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن مودەلدىڭ ارتىقشىلىعى قانداي؟ پوليتسيا قىزمەتىنىڭ جاڭا تاسىلدەرى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا كوپتىڭ كوكەيىندە تۇراتىن سۇراقتاردىڭ ءبىر پاراسى وسىلار. ەڭ ءبىرىنشى ايتا كەتەرلىك جايت, سەرۆيستىك مودەل جۇمىسىنىڭ ناتيجەلىلىگى كوبىنە-كوپ جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ وسى ۇدەرىسكە قاتىسۋىنا بايلانىستى بولادى. سەبەبى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ جاڭا ءتاسىلىنىڭ تابىسى الدىمەن قوعام قولداۋىنا, ازاماتتىق قاۋىمداستىقتىڭ بەلسەندىلىگى مەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ىقپالداستىعىمەن ساباقتاسىپ جاتىر. ياعني پرەزيدەنت ايتقانداي, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى پوليتسياداعى جاڭا وزگەرىستەردىڭ ءمان-ماڭىزىن ءتۇسىنىپ, ولارعا قولعابىس ەتۋگە ءتيىس.
ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى الەكسەي ميليۋك سەرۆيستىك مودەلدىڭ نەگىزى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ەكەنىن ايتادى. ءىىم وكىلى بۇل پروتسەستەگى ەڭ باستىسى – ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىنداعى يدەولوگيا مەن مادەنيەتتى وزگەرتۋ ەكەنىن دە ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىندە سەرۆيستىك تاسىلدەردى ەنگىزۋ ەلىمىزدە العاش رەت قاراعاندى قالاسىندا وتكەن جىلدان باستاپ قولعا الىنا باستاعان-دى. وسىعان ۇقساس جوبالار بيىل اقتوبە, باتىس قازاقستان, پاۆلودار, ماڭعىستاۋ, اتىراۋ وبلىستارى مەن الماتى قالاسىندا ىسكە قوسىلادى. ال جاقىن ارادا جاڭا جوبا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە ەنگىزىلمەك.
«سەرۆيستىك مودەلگە كوشۋ – قازاقستاندىق پوليتسيانى رەفورمالاۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى. ازاماتتىق قوعامنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە باعىتتالعان جوبانى قاراستىرۋ كەزىندە مينيسترلىك الەمدىك جەتەكشى تاجىريبەلەر مەن ولاردىڭ سەرۆيستىك مودەل ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋ كەزەڭدەرىن زەردەلەدى», دەگەن ۆەدومستۆو قىزمەتكەرى ۇلىبريتانيانىڭ پوليتسيا جۇمىسىن ءداستۇرلى تاسىلدەن سەرۆيستىك قىزمەتكە اۋىستىرعان العاشقى ەلدەردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
الايدا بريتانيالىقتارعا بۇل مودەلگە كوشۋ ءۇشىن 50 جىلدان استام ۋاقىت قاجەت بولدى. ء«بىز سونداي-اق 2005 جىلى پوليتسياسىنا تۇبەگەيلى رەفورما جۇرگىزگەن گرۋزيانىڭ تاجىريبەسىن دە قاراستىردىق. گرۋزين رەفورماسى حالىقتىڭ پوليتسياعا دەگەن سەنىمىن 90 پايىز جوعارىلاتۋمەن وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزگەنىن كوپشىلىك جاقسى بىلەدى», دەدى ول. ارينە, قاناتقاقتى جوبانى زەرتتەپ, زەردەلەۋ كەزىندە شەتەلدىك تاجىريبەدەن بولەك جەرگىلىكتى حالىق پەن وتاندىق ساراپشىلاردىڭ, سونداي-اق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارى دا ەسكەرىلدى. ويتكەنى ءدال وسىنداي الدىن الا جوسپارلانعان جۇمىس قانا وتاندىق سەرۆيستىك مودەلدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى تاسىلدەرىن تۇزۋگە مۇمكىندىك بەردى.
سەرۆيستىك پوليتسيادا ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ يدەولوگياسى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق ستراتەگياسى حالىققا ساپالى قىزمەت كورسەتۋگە جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان. جاڭا قىزمەت تاسىلىندە قوعاممەن سەرىكتەستىككە باسا كوڭىل بولىنەدى. «ياعني بۇل – قوعام قاۋىپسىزدىگى مودەلىنىڭ ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى دەگەن ءسوز. ونىڭ نەگىزى قۇقىق ءتارتىبى سالاسىنداعى پروبلەمالاردى قوعاممەن بىرلەسىپ انىقتاۋ جانە ولاردى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ازاماتتارمەن تۇراقتى ارىپتەستىك قاتىناستارى بولىپ تابىلادى», دەيدى بۇل جونىندە ا.ميليۋك.
ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, الەمدە
سەرۆيستىك پوليتسيانىڭ بىرىڭعاي مودەلى جوق. الايدا ورتاق قاعيداتتارى بار. ولار – تانىمالدىلىق, قولجەتىمدىلىك جانە اشىقتىق. ء«داستۇرلى جانە سەرۆيستىك مودەلدىڭ نەگىزگى ايىرماشىلىعى نەدە؟» دەگەن سۇراققا كەلەر بولساق, العاشقىسىندا پوليتسيا جۇمىسىنىڭ باستى ماقساتى قىلمىسقا قارسى كۇرەسكە باعىتتالعان. ياعني جەدەل جۇمىس ءستيلى نەگىزىنەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جاۋاپ بەرۋ بولىپ تابىلادى. ءداستۇرلى پوليتسيانىڭ نەگىزگى وبەكتىسى قىلمىس پەن قۇقىق بۇزۋشى بولسا, باستى كورسەتكىشتەرى – سالعان ايىپپۇل كولەمى, قاماۋعا الۋ مەن ايىپتاۋ تۇرىندەگى جازالاۋ شارالارىنىڭ سانى. ال سەرۆيستىك مودەلدە قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا, قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە باسا كوڭىل بولىنگەن. بۇل جەردە ەڭ باستىسى – حالىقتىڭ ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋى. باستى نازاردا – ازاماتتار مەن قاۋىمداستىقتار تۇرسا, تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرى – قاۋىپسىزدىك سەزىمى, پوليتسياعا دەگەن سەنىم, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى, قىلمىستىڭ ساندىق كورسەتكىشتەرى.
سەرۆيستىك مودەلگە تولىق كوشۋگە قازاقستاندىق پوليتسيا قانشالىقتى دايىن؟ كوپتى مازالاعان بۇل سۇراقتى ءىىم وكىلىنە قويعانىمىزدا ا.ميليۋك: «جاڭا سەرۆيسكە كوشۋ ءۇشىن بىزدە جالپى قۇقىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق نەگىز بار. كودەكستەر, سالالىق زاڭدار, سونىڭ ىشىندە «قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ تۋرالى», «ازاماتتاردىڭ قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىسۋى تۋرالى» سەكىلدى زاڭدار قابىلداندى. سونداي-اق ءتيىستى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتار جۇمىس ىستەيدى. ورتالىق, وڭىرلىك جانە اۋداندىق دەڭگەيلەردە قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيالار قۇرىلدى. ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ بولىمشەلەرى بار», دەپ جاۋاپ بەردى.
ال بۇل پروتسەستەگى ەڭ باستىسى – پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مادەنيەتىن وزگەرتۋدى نەدەن باستاۋىمىز كەرەك؟ «بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن, قاراپايىم ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. مىسالى, ۇلىبريتانيادا پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ كەز كەلگەن ازاماتپەن العاشقى ديالوگى «مەن سىزگە قانداي كومەك كورسەتە الامىن؟» دەگەن سۇراقتان باستالادى. بۇل سۇراق الداعى قارىم-قاتىناستىڭ دارەجەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى جانە سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كومەكتەسەدى. سوندىقتان دا بولار قوعامدا «ەگەر لوندوندا جۇرگەندە سىزگە پوليتسيا قىزمەتكەرى كەزدەسسە, ءوزىڭىزدى قاۋىپسىز سەزىنۋگە تولىق نەگىز بار. سونداي-اق وزىڭىزگە قاجەتتى كەڭەستى الا الاتىنىڭىزعا سەنىمدى بولىڭىز» دەگەن پىكىر قالىپتاسىپ قالعان. قازىرگى تاڭدا ءبىز ءوز قىزمەتكەرلەرىمىزدى ءدال وسىنداي باعىتتاعى مادەنيەتكە باعىتتاپ كەلەمىز. سەبەبى, وكىنىشكە قاراي, بىزدە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ازاماتتارمەن اڭگىمەسى ءا دەگەننەن شاعىم ايتىپ, تالاپ قويۋدان باستالادى», دەيدى ول.
اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ وكىلى جاڭا جۇمىس ءتاسىلى حالىق پەن پوليتسيانىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ جاڭا فورماتى ەكەنىن ايتا كەلىپ: «شەتەلدىك وزىق تاجىريبە بۇل پروتسەسكە دايىندىق ءتۇرلى سەرۆيستىك ەلەمەنتتەردى تەستىلەۋدەن باستالاتىنىن كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز قاۋىمداستىقتى, سونداي-اق ءتۇرلى سالالاردىڭ جەتەكشى ماماندارىن تارتا وتىرىپ, ءتيىستى قاناتقاقتى جوبالاردى ىسكە قوستىق. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ تاجىريبەسىندە مودەلدىڭ جەكەلەگەن ەلەمەنتتەرىن تەستىلەۋ بويىنشا ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن پيلوتتىق جوبالاردىڭ ەكى نۇسقاسى ىسكە قوسىلدى. ءبىرىنشىسى, جەكە قىزمەت كورسەتۋ. ياعني بۇل پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوتىنىش بەرۋشىلەرمەن, جابىرلەنۋشىلەرمەن جانە قۇقىق بۇزۋشىلارمەن ساپالى جۇمىس جۇرگىزۋىنە باعىتتالعان. عىلىمي زەرتتەۋلەرگە سايكەس, بۇل قوعامنىڭ پوليتسياعا دەگەن سەنىمىنىڭ نەگىزگى درايۆەرى – قىزمەتكەرلەرمەن جەكە بايلانىستىڭ ساپاسى. ال ەكىنشىسى, ۇجىمدىق قىزمەت – قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىن انىقتاۋ جانە شەشۋ ماقساتىندا پوليتسيانىڭ قوعاممەن, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىمەن تىزە قوسىپ, ءبىر باعىتتا جۇمىس ىستەۋى دەگەندى بىلدىرەدى», دەيدى. جىل سوڭىنا دەيىن جوبا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا ەنگىزىلىپ, تولىق ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى پوليتسيانى باسقارۋ جۇيەسى مەن قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىس ادىستەرى تۇبەگەيلى وزگەرەدى دەگەن ءسوز.
راس, ەگەمەندىكتىڭ 30 جىلى ىشىندە ەلىمىزدە پوليتسيا قىزمەتىن باعالاۋدىڭ وزىندىك ولشەمدەرى قالىپتاستى. بۇدان بولەك, سوڭعى ونجىلدىقتا قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋدىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرى نەگىزىندە عانا جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىن سۇزگىدەن وتكىزۋدىڭ ورنىقتى تاجىريبەسى قالىپتاستى. الايدا سەرۆيستىك پوليتسيانىڭ جۇمىسىن باعالاۋ مۇلدە باسقاشا. بۇل جەردە اشىلعان قىلمىستىڭ سانى, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ كورسەتكىشى ەمەس, ونىڭ جولىن كەسۋ, قاراپايىم جۇرتقا كومەك كورسەتۋ مەن حالىقپەن سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا دايىن بولۋ الدىڭعى قاتارعا شىعادى. قىسقاشا قايىرعاندا, ماسەلەنىڭ ءمانى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ وي-ساناسىنداعى تەرەڭ وزگەرىستەردە, سونداي-اق پوليتسيانىڭ عانا ەمەس, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بارلىق باسقارۋ دەڭگەيىندەگى جۇمىستى ۇيىمداستىرا بىلۋىندە جاتىر.
