كوكوراي جەتىسۋ ولكەسىنەن كوكجيەك تارتقان قورداي اسۋىنان شاقپاق اسۋىنا دەيىنگى, الاتاۋ ورىنەن بەتپاقدالانىڭ ورتاسىنا دەيىنگى القاپتاعى اۋليەاتا-جامبىل وڭىرىندە اتاقتى «تالاس» قاراكول قويىن وسىرەتىن شارۋاشىلىق, رەسپۋبليكا كولەمىندە اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتى رەتىندە, جالپاق جۇرتقا ءۇشارال اتاۋىمەن ايگىلى.
ىرگەسى التىن دىڭگەكتەي بەرىك, اۋىز بىرلىگى جۇمعان جۇدىرىقتاي بۇل اۋىلدىڭ ارعى تاريحى حح عاسىرداعى قازاقستاننىڭ ءجۇرىپ وتكەن تاعدىرلى, بەدەرلى كەزەڭدەرىنە ءتان. ودان ءارى تەرەڭدەي تۇسەتىن بولساڭ, اتا-بابالار ءىزى اڭىزدار مەن ەرتەگىلەر ەلىنە اپارادى. اڭىزدان گورى اقيقاتى باسىمداۋ مىنانداي ءافسانانى كەيىنگى تولقىن بىلە بەرمەس. اسان قايعى بابامىز سىر بويىنان ارقاعا ءوتىپ بارا جاتقان جولىندا ارنايى بۇرىلىپ ۇشارالعا ايالداپتى دەيدى. سۇلۋ قىزدىڭ بۇرىمىنداي مىڭ بۇرالىپ, شىمىرلاپ, شيراتىلىپ اعىپ جاتقان تالاسقا سۇيسىنە قاراپ تۇرىپ: «ەمگەنىڭ اق باستى تاۋ ەكەن, كوكتەمدە بارار جەر تاپپاي, ىشقىنا ىسىراپ بولاسىڭ-اۋ, جازدا ءنارىڭ سىڭگەن جەر يت تۇمسىعى باتپاس نۋعا اينالادى ەكەن. ءتورت ت ۇلىگى تۇياق توزدىرماي, ارتىق-اۋىس مويىن سوزدىرماي جاتىپ سەمىرەر, تۇگىن تارتسا, مايى شىعار مۇنداي قۇيقالى جەر بولماس» – دەپ جەلماياسىن شوگەرىپتى.
ء «ۇشارالدىڭ ءار بۇتاسىنىڭ ءتۇبى ءبىر كەسەك ەت» دەگەن ءسوز سودان قالسا كەرەك.
دانا قازاقتىڭ ىقىلىم زاماننان بەرى ايتقان اتالى ءسوزى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلەدى.
تۇپتەپ تەرىپ تۇگەندەگەندە, قونىسى قاستەرلى, ەجەلگى قازاق اۋىلىنىڭ 1928 جىلى كەڭەستەر وداعى بويىنشا سىرتقى ساۋدا مينيسترلىگىنە قاراستى ون بەسىنشى ءنومىرلى, وتىرىقشى شارۋاشىلىق ورتالىعى, ال رەسپۋبليكادا تۇڭعىش قۇرىلعان سوۆحوزدىڭ ءبىرى بولعان. ماسكەۋگە تىكەلەي قاراعان, قاراكول ەلتىرىسىن الەم ەلدەرىنە دوللارمەن ساتىپ, قازىناعا مول ۆاليۋتا ءتۇسىرىپ تۇرعان. بۇيرا گۇلدى كوك, القاراكوك سورتتى ەلتىرىنىڭ تاۋارلىق ءمانى بويىنشا ەلگە قازىناسىنا التىن تۇسىرەتىن بۇگىنگى مۇناي-گازبەن پارا-پار بولعان دەيدى. حالىقارالىق جارمەڭكەلەر مەن اۋكتسيوندا تالاستىق قاراكول ەلتىرىسىنىڭ اتاق-داڭقى الىسقا كەتەدى.
اياداي اۋىلدىڭ التى الاشقا تانىلۋىنا جازيرالى دالا مەن كورىكتى كەڭ جايلاۋدا, بۇيراتتى, سەكسەۋىل ورمانداردا جەتپىس مىڭنان استام قوي ورگىزگەن, داۋلەتى تاسىعان ەڭبەك ادامدارىنىڭ قيامەتى مەن قىستالاڭى مول جىلداردا جانىن اياماي تەر توگىپ, جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتكەنىن بۇگىنگى ۇرپاققا قاي قيىردان ايتساق تا جەرى كيەلىنىڭ ەلى دە كيەلى بولعانىڭ ۇقتىرارسىڭ. ەل ءىشىن اشتىق, ءبىر عاجابى, قويان جىلدارى اشتىق جايلاعان اشارشىلىق تا, ىندەت تە ءبىر تۇتىننەن باستالىپ, سىنىپشا سىرعىپ اۋىلدى ارالاپ كەتەدى. ىڭىرشاقتى اينالدىرىپ, ءسىڭىرىن شىعارعان جوقتىققا قورعان بولا بىلگەن اتالارىمىز قۇرمەتىنە اقساي القابىندا قويىلعان ۇرپاقتار بەلگىسىندە «اعايىن-جۇرتتىڭ اماندىعىن بيىك قويعان» دەگەن اق ءسوز, ادال پەيىل تەگىننەن تەگىن جازىلماعان. ءۇشارال ينتەرناتىنىڭ نانىن جەپ, ءتىرى قالعان مىڭنان استام وزگە ۇلتتىڭ ادامدارى, اسىرەسە, قاپ تاۋ ەلدەرىنەن ەرىكسىز كوشىپ كەلگەن اعايىندار, ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇرباندارى مەن 50-جىلدارى دا الىستان ازىپ-ارشىپ جەتكەن بەيباقتار قازاقتىڭ قۇشاعىندا جايلى ءومىر ءسۇردى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى 7 مىڭنان ارتىپ, ءىرى ەڭبەك ۇجىمىنىڭ ۇيىمشىلدىقپەن اتقارعان سان-سالالى جۇمىسى, اتاپ ايتقاندا, جاس ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيەلەۋ ىسىندە مەكتەپتەر اشۋ, بىلىكتى, تالاپشىل پەداگوگتەردى الماتى مەن ماسكەۋ جوعارى وقۋ ورىندارىنان ارنايى شاقىرۋ ماسەلەسى جۇيەلى, مىقتاپ قولعا الىنادى. كەلەشەك كىلتى-تەك بىلىمدە دەگەن جارىق وي ساۋلەسىن جاققان ادامدار جۇرەگىنە.
ارىدە تالاس بولىسىنىڭ وردالى ورتالىعى بولعان ءۇشارال ەندى ورنىققان زامانىنا ساي ءۇمىت وتىن جاققان.
ء «ۇشارالدان ۇزاپ قايدا ۇشا الارمىز؟!» دەگەن ءسوز سودان قالسا كەرەك.
اق باتالى ءۇشارال جۇرتى ت.رىسقۇلوۆ, ق.سارمولداەۆ سىندى ەل سەركەسى بولعان بيىك تۇلعالاردىڭ ءىزىن قۋىپ, وكشەلەس ءومىر كەشكەن, 1923 جىلدان ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسقان, اۋليەاتا ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, اعارتۋ سالاسىنا زور دەن قويعان, ورىنبور وبلىسىنداعى ءۇش اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, اقتوبە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان جۇنىسبەك دۇرىمبەتوۆتى اۋىلداس اعايىندارى قاتتى قادىرلەپ, ۇلگى تۇتقان. بىراق 1937 جىلعى قۋعىن-سۇرگىن بۇل كىسىنى دە اينالىپ وتپەيدى...
الدىڭعى تولقىن اعا-اپالاردىڭ ومىرىنەن قۇلاعدار جۇرسە دەگەن وي ءبىزدى دە ەرىكسىز ەجىكتەتىپ وتىر.
قازاق دانالىعى «تۇبىنە قاراي بۇتاعى, تەگىنە قاراي ۇرپاعى», دەيدى.
اعىسى ەش توقتاماعان تالاس وزەنى مەن ەجەلگە ەل اتاۋى زاماندار كوشىندە ەش اينىماعان ءۇشارال اۋىلىنىڭ وشپەس تاريحىمەن ۇندەس ادامدار دا بار.
اسىرىپ ايتقاندىق بولماس, ەل سەنىمىنەن اسقان باعا دا, اتاق تا بولمايدى. باق-بەرەكەلى ازاماتتىق بەلەس دەگەندە وتىز جىلعا جۋىق وسى اتاقتى «تالاس» كەڭشارىن ۇزدىكسىز باسقارعان, كەشەگى كەڭەستەر وداعىنا ءماشhۇر, ابىروي-داڭققا بولەنگەن ءابدىر ساعىنتاەۆتىڭ ەسىمى ەرەكشە اتالادى. جامبىل وبلىسى تۇگەل سىيلاعان, ەڭبەگى مەن ازاماتتىق ءومىرىن قادىر تۇتقان اعانىڭ عۇمىرى ءوزى تۋىپ, وسكەن, ات جالىن تارتىپ مىنگەن, اتا-بابالارىنىڭ سالعان جولىمەن ءجۇرىپ, بارلىق كەزەڭدە جۇرتشىلىقپەن بىرگە بولعان, ەلىنە ۇيىتقى بولىپ, تىزگىن ۇستاپ ىلعي ورگە سۇيرەگەن جىلدارىمەن ەل ەسىندە, قوعامدىق جادىدا ايرىقشا ساقتالعان. بۇل ۇزاق جىلدار تولقىنىندا ول كىسىنىڭ ازاماتتىق بولمىسى مەن تۇلعالىق بيىكتىگىنىڭ ءورىسى دە كەڭ بولعانى بەلگىلى. سول سەبەپتى, جامبىل وبلىسى بويىنشا ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن بارلىعى 257 ادام سول ءداۋىردىڭ «سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى» – ەڭ جوعارى اتاعىن السا, سول كىسىلەر تىزىمىندە ءارتۇرلى باسشى قىزمەتىندەگىلەردىڭ اراسىندا تالاستىق تارلان-ديرەكتور ءابدىر ساعىنتاەۆتىڭ مىسى مەن سەسى باسىم ەكەنى انىق سەزىلەدى. جاراتىلىسىندا ىشكى ەنەرگەتيكالىق قۋاتى كۇشتى, ويى ورنىقتى, ءسوزى بەرىك باسشى ازاماتتىڭ تابيعي تالانتى وندىرىستىك قارىم-قاتىناستاردى شەبەر ۇيىمداستىرا ءبىلۋى مەن ەڭبەك ادامدارىنىڭ ۇيىعان اق ايرانداي اۋىزبىرلىك ورتاسىن قالىپتاستىرىپ, الەۋمەتتىك قولايلى جاعداي تۋعىزۋ, ءومىر سالتىن سالتاناتتى ەتۋى, البەتتە, قاراپايىم, اعاعا شەكسىز قايىرىمدى, ىزەتتى, ىنىگە قامقور كوڭىلىنەن تابىلعان. ەل سالتى مەن ەل ءداستۇرىن بەرىك ساقتاپ, بارشا اۋىلداستارىن باۋىرىنداي كورگەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى جاس جىگىتتى تەز-اق تورگە شىعارىپ, العا وزدىرعان.
ەڭبەگىنە قاراي باعالانىپ جاتسا, ازامات تا باقىتتى.
ءابدىر اعامىز ەل ەلەگىنەن وتكەن ازامات بولاتىن.
تالاسقا باتا دارىعان جەر. قىدىر ەل ىشىندە. ارۋاعىن ارداقتاي بىلەدى, جەلەپ, جەبەپ ءجۇرسىن, دەپ ءبىر-بىرىنە تىلەيدى. بەرەكەسىن بىرلىكتەن تاپقان بايىرعى اتاقونىستا ساعىنتاي جاكەمىزدىڭ دە اۋلەتىنىڭ ۇل-قىزدارىنا ءاۋ باستان باق قونعان دەسەدى. ەڭبەككە ەتەنە ەپتى, ورتا داۋلەتتى, ازداپ ۇستالىق كاسىبى بار, زەرگەرلىك دۇنيەسىنەن بۇيىمدار جاساي الاتىن ەلگەزەك, قايراتتى كىسىنىڭ كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاقتارىنىڭ جارامدى جىگىت, يبالى قىز بولىپ ەسەيگەنىن ايتادى.
الدىنداعى اۋىلداس جاستار اراسىندا وقۋ, ءبىلىم ىزدەپ, الىسقا ۇزاي باستاعان ادامدار جولىنان ءتۇيسىنىپ, ۇققانى كوپ ءابدىر اعا جەتىجىلدىق ورتالاۋ مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ ون بەس-ون التى جاسىندا قازاقتىڭ ەڭبەكشىل مىنەزىمەن بەينەتتى تىرلىككە ارالاسادى. مىعىم دەنەلى, جىگەرلى دە تاباندى اۋىل بالاسى جۇمىسقا كىرەدى. تۋعان اكەسىنە كومەككە كەلىپ, بىرگە قوي باعادى. ال 1940 جىلدىڭ قىس ايىندا اسكەرگە كەتەدى. ودان ءارى ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ, شىڭدالعان جاس جاۋىنگەر مايدان دالاسىندا كەۋدەسىن وققا توسىپ, قاندى ۇرىستاردىڭ العى شەبىندە شايقاسادى. ادامزاتقا الاپات اۋىرتپالىق پەن ورنى تولماس قايعى-قاسىرەت اكەلگەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءۇشىنشى جىلىندا قاندى قىرعىنى جازىلماس جارا بولىپ قالعانىن كوزبەن كورىپ, جۇرەگىمەن سەزىنگەن جاۋىنگەر سۇراپىل ۇرىستىڭ بىرىندە اۋىر جاراقات الىپ, كوميسسيا شەشىمىمەن ەلگە قايتادى.
اسكەري تارتىپكە ۇيرەنگەن ادەتىمەن الەۋمەتتىڭ تىرشىلىك ءارىن كەلتىرەتىن ىستەرگە بەل شەشىپ كىرىسكەن ءارى قيىن, ەر ادام كۇشى جەتىسپەيتىن شاقتا, قىبىرلاعان ادام بىتكەن قارا جۇمىسقا باس قويعان قىسىلتاياڭدا كوزىندە وتى بار, بويىندا نامىسى بار مايدانگەر ۇيدە قاراپ جاتۋشى ما, ەدى؟ جوق, ارينە. تىلدا كۇنى-ءتۇنى جانتالاسقان, ءبارى دە مايدان ءۇشىن جاساپ جاتقان مالشى قاۋىمنىڭ ءدال ورتاسىندا, قوي فەرماسىنىڭ زووتەحنيگى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. وداقتا مال باسىن كوبەيتىپ, قاراكول ەلتىرىسىن ءوندىرۋ, قوي تەرىسى مەن ءجۇنىن, قوي ەتىن دايىنداۋ تاپسىرماسىن ارتىعىمەن ەسەلەپ ورىنداپ, جوسپاردى رەكوردتىق كورسەتكىشتەرمەن اياقتايدى. جىل سايىن بۇل مول تابىس ودان ءارى ارتا تۇسەدى. قاراكول قويىن ءوسىرۋدىڭ كۇتىمى مەن باپتاۋىن عىلىمي ىزدەنىستەرگە نەگىزدەگەن اۋىل ازاماتتارى سول تۇستا كادىمگىدەي ءبىلىم ورداسىنا اينالىپ ۇلگەرگەن قاپلانبەك تەحنيكۋمىنان ساباق الىپ, ءورىسى كەڭي تۇسەدى جانە جان-جاقتان تاجىريبەلى ماماندار ۇشارالعا قاراي ۇشقانداي ەدى. اتىراۋ مەن جايىقتان, ساراتوۆ پەن لەنينگرادتان...ءۇشارالدا قازاق جانە ورىس مەكتەپتەرىنىڭ قاتار پايدا بولۋى وسىدان. جاي عانا ەمەس, مىڭ-مىڭ بالادان وقىعان التىن ۇيا بولدى. ءاربىر فەرمانىڭ ەلدى مەكەنىندە باستاۋىش نەمەسە ورتا مەكتەپتەر اشىلدى. وڭىردە وزگەشە ءۇشارال ورتا مەكتەبىنىڭ ۇلگىلى وقىعان تالانتتى شاكىرتتەرىمەن قاتتى تانىلا باستايتىنى وسى كەز.
جاقسى-جايساڭدار مەن تاجىريبەسى مول, مايتالمان مامانداردان ەل باسقارۋدىڭ الىپپەسى مەن ءتۇرلى قىر-سىرىن ۇيرەنىپ, بويىنا سىڭىرگەن اۋىلدىڭ باسكوتەرەر ۇلانى ءابدىر اعا كەڭشاردىڭ العاش قازىعىن قاعىپ, شاڭىراعىنا ۋىعىن قاداعان ديرەكتورلار ب.كۋركوۆ, م.برەديحين, ق.مۇقانوۆ, ح.مىرزاقوجاەۆ, س.بەرتاەۆ سىندى بەدەلدى ازاماتتارمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ءدام-تۇزى جاراسقان جىلداردى اركەز ايتا جۇرەتىن. مۇز قاتىپ, قار قۇرساۋلاعان 1944 جىلدىڭ قاڭتارىنان فەرما مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارعان ساتتەن جاس جىگىتتىڭ جولى اشىلىپ, تاسى ورگە دومالادى. اقساي دالاسىندا مال سانى كۇرت ءوستى, ادامدار ەڭبەگى بەرەكەلى تابىسقا قول جەتكىزدى. قىس-جازى كوشىپ جۇرەتىن شوپاندار تۇرمىسى تۇزەلە باستادى. جوعارى كورسەتكىشتەر تۇراقتىلىق دەڭگەيدە بولدى. رەسپۋبليكالىق جارىستا تالاستىق ەڭبەككەرلەر الدارىنا جان سالمادى.
ەل مەن جەر بايلىعىن جاساعان ەرلىككە پارا-پار بەينەتتى ەڭبەكتەرى ءۇشىن ماڭدايى اشىق, قاجىر-قايراتى تاڭعالارلىقتاي تالاستىق ۇزدىك ون ادامعا 1948-1949 جىلدارى «سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى» اتاعى بەرىلدى. بۇل اتاق قيان تۇكپىردە جاتقان اۋىلداردا جەر جارعانداي بولماسا دا قۇلاق ەلەڭدەتەرلىك, بەدەل ارتتىرىپ, سونىمەن قاتار نار جۇگىندەي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن جاڭالىق ەدى. سول جارق-جۇرق ەتكەن التىن جۇلدىز وزات فەرما مەڭگەرۋشىسى, 28 جاستاعى جالىن اتقان ازامات ءابدىر ساعىنتاەۆتىڭ دا كەۋدەسىنە تاعىلدى.
بۇل ەڭبەك مارتەبەسى اتا كاسىپتىڭ ساڭلاعى ساعىنتاي اكەمىزدىڭ دە ءوز ۇلى مەن وتانىنا بەرگەن ونەگەسىنىڭ جەمىسى بولاتىن. جەتى ۇرپاعىنىڭ اراسىنان ايماڭداي ءبىر پەرزەنتىنىڭ اتاعى اۋليەاتا جۇرتىنا كەڭىنەن جايىلعانىن كوزبەن كورىپ, قۇلاق ەستىگەن داريعا داۋرەنى ەدى...
ال جاس قايراتتى اتاقتىڭ ءوزى ىزدەپ تاپقانداي ەدى.
بيىك ادامنىڭ ورەلى ءومىرى سودان جالعاسىن تاۋىپ, ەڭبەكتىڭ تورىسى ءۇيلى-باراندى, ەلگە كەرەكتى قادىر-قاسيەتىمەن ابدەن ءپىسىپ, جەتىلگەن شاعىندا, جەردىڭ جاساندى سپۋتنيگى تۇڭعىش رەت عارىشقا ۇشىرىلعان 1957 جىلى اتاعى دۇرىلدەپ تۇرعان «تالاس» كەڭشارىنىڭ تىزگىنىن كانىگى باسشى, كەزىندە سونوۋ اتىراۋ وڭىرىنەن جولدامامەن كەلگەن شارافي عۇباشەۆتاي ەڭبەك ەرىنىڭ قولىنان العاننان كەيىن تىپتەن بويىن تىكتەدى. جامبىل وبلىسى مال شارۋشىلىعىنا قولايلى ءوڭىر. سوندىقتان مىڭعىرتىپ مال باعىپ, ونى بابىن تاۋىپ ءوسىرۋ كورسەتكىشى نەگىزگى شارت. سەنىم ارقالاعان جاڭا ديرەكتور كەلەسى جىلى ءار ءجۇز ساۋلىقتان 130-دان قوزى الىپ, ەلتىرى تاپسىرۋ مەجەسى ەكى ەسەدەن دە ارتىپ,45 مىڭ داناعا جەتكىزىلەدى. سەگىز جىل ىشىندە جوسپاردان تىس 30 مىڭ قوزى الىنادى. تالاستىق شوپانداردىڭ ەڭبەكاقىسى باسقا شارۋاشىلىقتاردان الدەقايدا كوپ, الدەقايدا تابىستى بولادى. ماسكەۋدەگى سالالىق ءىرى مەكەمەگە تىكەلەي قارايتىن كەڭشار ورتالىعى – ءۇشارال اۋىلىندا الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق نىساندار مەن عيماراتتار كەڭشاردىڭ جىلدىق تابىسىنان سالىندى. كەزىندە ۋكراين, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ ۇلگى جوباسىمەن اقشاڭقان پاتەرلەر مەن قوناق ءۇي, ساۋدا-تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى قاز-قاتار تۇرعىزىلىپ, سپورت, مادەنيەت سالاسى جاقسارىپ, داۋلەتىنە ساي ادەمى ساۋلەتى بولدى. اتاقتى شارۋاشىلىقتى الەم تانىعانداي-اۋ. قاراكول ەلتىرىسىنىڭ ارقاسىندا ازيا, ەۋروپا جانە افريكا قۇرلىقتارىنان 14 ەلدىڭ عالىمدارى مەن ەلتىرى ماركەولوگتارى ۇشارالعا كەلىپ, حالىقارالىق سەمينار وتكىزەدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى سول سەميناردىڭ قورىتىندىسىمەن «تالاس» كەڭشارىنىڭ مىسالىندا, ءشول جانە شولەيت جەرلەردى گۇلدەندىرۋ تاجىريبەسىن ناسيحاتتاپ, بۇۇ-عا مۇشە ەلدەرگە اعىلشىن تىلىندە «فەرمەر ساعىنتاەۆ مىرزا» دەگەن اتپەن كىتاپ ەتىپ شىعارىپ, تاراتادى. مەرەيى وزگەدەن ۇستەم ديرەكتوردىڭ اۋقىمدى باستامالارى مەن تابىستى قادامدارى, مەملەكەتتىك كوزقاراستارى مەن قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىگى بەدەلىنە بەدەل قوستى. جان-جاقتان جۋرناليستەر مەن قالامگەرلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. قازاقستان كارتاسىنا بەدەرلەنگەن ۇشارالعا ات باسىن ارنايى بۇرىپ, ەڭبەك تىنىسىمەن, ءومىر جايىمەن, ەجەلگى تاريحىمەن تانىس بولۋ ماقساتىنداعى ىسساپارلارىمەن تىلشىلەر قاۋىمى اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن.
سالماقتى, ساليقالى الەۋمەتتىك تۇلعا, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ قايراتكەرى ءابدىر ساعىنتاەۆ – ەڭبەك ەرى, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, كوكپ ورتالىق تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى, كوكپ ءححىىى سەزىنىڭ, قازاقستان كومپارتياسىنىڭ بىرنەشە سەزىنىڭ دەلەگاتى بولعان دارا اتاق-ابىرويى وسى اۋىل ادامدارىنىڭ دا توبەسىن كوككە كوتەردى.
الىس-جاقىننان ۇشارالعا بارعان ادامدار الىستا قالعان جىلدار مەن جولداردىڭ ءىزىن كورىپ, لايلەك قۇستىڭ قوناتىن ۇياسىن قىزىقتايدى. قازاقتىڭ كونە تاريحىنان سىر اقتاراتىن اقكەسەنە مەن كوككەسەنە ەسكەرتكىشتەرى ءىح-ح عاسىردىڭ كۋاگەرى, ال قازاق جەرىندە ەڭ العاشقى سالىنعان مۇنارالى مەشىت – ءۇشارال مەشىتى 1900 جىلدىڭ باسىندا ساپاقتاي بي-شەشەننىڭ, ال «بەس اقىن» مازاراتى جالاڭباس باتىردىڭ نيەتىمەن ءحىح عاسىردىڭ اياعىنا قاراي تۇرعىزىلعانى, سونداي-اق دۋلىعالى باتىر ساڭىرىق توقتىباي ۇلىنىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان كەسەنەسىنىڭ دە اقپاراتى ايتىلىپ, جازىلعان شەجىرەلى اڭگىمە اسەرىمەن تالاي تارتىمدى دۇنيەلەر جارىققا شىقتى.
قازىر اۋىلداعى ءا.ساعىنتاەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ مۋزەيىندە ەل مەن جەردىڭ بار تاريحىنان حابار بەرەتىن كوپتەگەن قۇندى جادىگەرلەر قويىلعان, سولاردىڭ اراسىنان ەكى ءبولىمىن اتاپ ايتۋعا بولادى. ءبىرى – اتاقونىس ءۇشارالدىڭ 100 جىلدىق ومىرىنەن جازبالار مەن تاسقا باسىلعان ماتەريالداردان تۇرادى. «قازاقتەلەفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ دەرەكتى تۋىندىلارى دا بار. 1929 جىلعى «ەڭبەكشى قازاق» («ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندەگى «تومەنگى تالاستاعى ەلدىڭ جاي-كۇيى» دەپ اتالاتىن ماقالا. 1957 جىلى رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتىندە ءتىلشى شەرحان مۇرتازاەۆتىڭ «تالاس كوكتەمى» دەگەن دەستەلى ءۇش وچەركى جاريالانعان. حالىق جازۋشىسىنىڭ «جۇمساق التىن» اتتى ادەمى كوركەم اڭگىمەسىنىڭ جەلىسى قاراكول قوي ءوسىرۋشى جەرلەستەرىنىڭ شىنايى ومىرىنەن الىنعان. الپىسىنشى جىلدارى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتتەرىندە جاس جۋرناليستەر, كەيىننەن ايگىلى قوعام قايراتكەرلەرى بولعان بالعابەك قىدىربەك ۇلىنىڭ, ابدەش قالمىرزاەۆتىڭ «تالاس» كەڭشارىن بىلىكتى, تالاپشىل, سىن ساعاتتاردان سۇرىنبەي وتكەن ساعىنتاەۆ باسقارعان كەزىندە جان سۇيسىنتەتىن تىرلىكتەرىن جارقىراتىپ كورسەتكەن سۇبەلى ماقالالارى كىتاپ بوپ شىققان. ال ءۇشارال اۋىلىنىڭ ماي توپىراعىندا اۋناپ وسكەن تالانتتاردىڭ ولەڭ-جىرلارى مەن پروزالىق تۋىندىلارى ارقىلى دا التىن ۇيا جەردىڭ اتى التى الاشقا تاراعانى راس. ەلتۇتقاسى ءابدىر اعا زامانىندا تاڭدايىندا ولەڭنىڭ ۇياسى بار دەلىنگەن, ءحىح عاسىردا قايىم ايتىستىڭ باستاۋىندا تۇرعان ۇلبيكە جانگەلدىقىزىنىڭ ءىزباسار ۇرپاقتارىنىڭ وسى كۇنگى شىعارماشىلىعىنا زور قولداۋ جاساعانىن, جاڭىلدىق پەن تورەقوجاداي اۋىز ادەبيەتىنىڭ اقىندىق ءداستۇرىن اسپەتتەپ وتىرعانىن ىلتيپاتپەن اۋىزعا الادى. ء«ۇشارال – مەنىڭ ۆەنەتسيام!» دەپ تۋعان جەرىن جۇلدىزدى جىرلارىمەن تانىتقان كۇلاش احمەتوۆاداي ءدۇلدۇل اقىن قارىنداسىن ماقتان ەتىپ, وكىم جايلاۋوۆ, ابدراحمان اسىلبەكوۆتەي اقىن باۋىرلارىن قوشەمەتتەپ, سەرىك ءابدىرايىموۆ پەن سەيىتقازى دوسىموۆتاي ايتۋلى قالامگەر ىنىلەرىن, التىنبەك ورازبەكوۆ ءتارىزدى اتاقتى ءانشى-جىرشىنى ەلدىڭ رۋحىن اسقاقتاتقان ونەر يەلەرى تۇرعىسىندا ارقا تۇتقانى دا, تىلەۋلەس بولعانى دا راس. ويتكەنى ءسوز ونەرى قونعان ولاردىڭ ولمەس شىعارمالارىنان نەشە ۇرپاق سۋسىنداپ, ەسىمدەرىن بايتاق ەلىمىز بىلەدى, ءوز كەزەگىندە ولاردىڭ تۇلەپ ۇشقان باتالى ەلىن بىلەدى. اقيىق اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆا «مەن تالاستان كوپ دوس تاپتىم» دەپ ساعىنىشتى جىرلارىن وسى ەلدىڭ قاناتتى قىزدارىنا تالاي مارتە ارناسا, ونەر سۇڭقارى نۇرعيسا تىلەنديەۆ «بۇل باق قونعان ەل ەكەن» دەپ مادەنيەت ۇيىندە كورەرمەندەردى ورتاعا شاقىرىپ, قۇشاعىنا قىسىپ, ءابدىر اعامەن سىيلاسىپ وتكەن. ەل ىشىندەگى تاپقىر, شەشەندىك ونەردىڭ جۇعىستى شەتىن سەزگەن ونەر شەبەرى شىنايى تامسانعان ەكەن.
«تالاسقا بارساڭ, ءسوز تاپقىرلار ەلىنە بارعاندايسىڭ», دەپ بەكەر ايتىلماعان.
سول ءبىر ۋاقىتتا اتاقتى ديرەكتورمەن جولداستىق ءتۇزۋ جولدا بىرگە جۇرگەن سىيلى ادامداردىڭ از ەمەستىگى ايان نارسە. جولداستىق تا كوپ جاعدايدا ءوز جاقسىلىعىن جەتكىزەدى. ايتالىق, ورتالىق ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى بولعان گەنەرال ۆ.لياششەنكونىڭ تالاس مالشىلارى 1969 جىلى تابيعات اپاتىنان سۇمدىق قيىندىققا ۇرىنىپ, قالىڭ قار, قاقاعان سۋىقتان قارعا ادىم جەر اتتاي الماي, پۇشايمان كۇيگە تۇسكەندە كومەككە اسكەري تەحنيكالارىن جەردە دە, اۋەدەن دە جىبەرگەنىن ءابدىر اعامەن جولداستىق قارىم-قاتىناسىنان دەپ ساناعان. بوراندى, اقتۇتەك قىستان كوپ مال قىرىلىپ, كوكتەمدە تاياق ۇستاپ قالعان شوپاندار شىعىننىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن جانتالاسقان شاقتى, ارينە, ۇمىتا المايدى. ورنىقتى مىنەزدى, تۋراشىل, ادىلەتتى ءابدىر اعانىڭ ومىرىندە دە باسقا دا ەل باسقارعان ارىپتەستەرىنە ءتان وتكەلەكتى, قىم-قۋىت تىرلىكتەر, جوسپارلاردى ورىنداۋ جولىنداعى كەيبىر ناۋقاندىق جۇمىستار جۇرەگىنە سالماق ءتۇسىرىپ, قاتال ۋاقىت قاساڭدىعى قيناعان كەزەڭدەر بولعان ەمەس دەپ ايتا المايسىڭ, ارينە. سەنىمگە يە بولعان سول 1957 جىلدان زەينەتكە شىققان 1986 جىل ارالىعىندا قوعام يگىلىگى مەن حالىققا سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ وتەۋىن اۋىلداس ادامدار مەن سانالى ۇرپاقتارىنىڭ جاقسى ومىرىنەن تاپقان ابزال اعانىڭ ءبىر ءۇشارالداي كيە قونعان, اتا-بابالارى قورعان بولعان ەڭسەلى اۋىلدى جايناتىپ, بايىتقان, جاقسى داڭقىن شىعارعان ەرەن ەڭبەگىنە, قىران سامعاۋىنداي بيىك قارەكەتتەرىنە قارىزدار. ناعىز ەڭبەككەرلەر ءتۇرلى مەملەكەتتىك ماراپاتتارعا يە بولىپ, ولار دا ەڭبەك ەرى اتاندى. جالپى ءبىر ءۇشارالدا 12 ازامات وسىنداي جوعارى اتاقتىڭ يەسى بار. اسىل تەكتى اكەنىڭ سارقىلماس قازىناداي ونەگەلى جولىن, اسىل جارى قۇندىزاي انامىز ەكەۋىنىڭ تۇنبا بۇلاقتاي تاربيەسىن ءوز ۇرپاقتارىنىڭ ماقتان ەتۋگە تولىق قۇقىلى.
بۇكىل سانالى عۇمىرىن تالاس وزەنى جاعالاۋىنداعى, مويىنقۇم باۋرايىنداعى ءۇشارال اۋىلىنىڭ بۇگىنى مەن كەلەر كۇندەرىنە ارناعان ءابدىر ساعىنتاەۆ تۇلعاسى ەگەمەن قازاقستان مەملەكەتىنىڭ تاريحىندا دا تانىمال سيپاتقا يە. ويتكەنى ۇشارالدىق ازاماتتار, ونىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ كىندىگىنەن تاراعان ۇل-قىزدارى دا ەلگە كەرەكتى, ۇلت مۇددەسىنە لايىقتى بيىكتەرگە كوتەرىلىپ, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ سەنىمىنە يە بولۋدا. اياداي اۋىلدان سەنات توراعاسى, پرەمەر-مينيستر, ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, مينيستر, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, اكىمدەر, جوعارى وقۋ ورىندارى رەكتورلارى, عالىمدار مەن پروفەسسورلار, تالانتتى اقىن-جازۋشىلار, ىسكەر ادامدار قانات قاقتى. ەل اۋزىنا ىلىكتى.
البەتتە, عاسىرلىق تاريحى بار اۋىلدىڭ عانا ەمەس, تۋعان ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, ابىرويى اسقان ابزال جان ءابدىر ساعىنتاەۆ اعامىز ءتىرى بولسا, بۇگىندەرى 100 جاسقا تولار ەدى... كوزدەن كەتسە دە كوڭىلدەن كەتپەيتىن وسىنداي ارداقتى ادامدى ۇمىتپاۋ-ۇلت قۇندىلىقتارى مەن ادال ەڭبەك داستۇرىنە ساي بولۋ دەپ بىلەمىز.
ۇلكەن ادەبيەتكە اق ۇمىتپەن ءۇشارالدان ءۇن قاتقان, ولەڭ ءسوزدىڭ جۇيرىگى, قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى كۇلاش احمەتوۆانىڭ:
«تالاس» دەگەن – گرەكشە «تەڭىز» دەگەن,
ءبىر كەزدە ەل مۇندا قۇرعاق جەر ىزدەگەن.
ء«ۇشارال» – جارامدى تابىلعان ات,
جەر اتى-ەسكەرتكىش ءسوز, ەڭ ىزگى ولەڭ», – دەپ كەلەتىن جىر شۋماقتارىمەن وي تۇيىندەپ, تاريحىن زامانداردىڭ جەلى جازعان, زامانداردىڭ تورىنە وزعان قاراشاڭىراققا قاراپ بوي تۇزەيمىز.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ وتىز جىلدىق بەدەرىندە بايىرعى ءۇشارال جاڭا ستاندارتتى اۋىل كەلبەتىندە قايتا جاڭعىرىپ, قايتا تۇلەۋ ۇستىندە.
مەملەكەتىمىزدىڭ «اۋىل – التىن بەسىك» جانە «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى مەن جامبىل وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جونىندەگى قاناتتى جوباسىنىڭ جۇزەگە اسۋى اۋىل ومىرىنە سەرپىلىس پەن ناقتى جاقسىلىقتار اكەلۋدە.
تەرەڭ تامىر تارتقان, ەڭبەكپەن كوركەيىپ, ەنشى تاپقان اتاقونىس-اۋىلداردىڭ كوكجيەگى مەن كەڭىستىگى ءاردايىم ءابدىر اعاداي الەۋەتتى تۇلعالاردىڭ ارتىندا قالدىرعان ونەگەلى ىستەرىمەن ودان ءارى وركەندەيتىن بولادى.
مەيرامبەك تولەپبەرگەن
