قازىرگى تاڭدا تايۆان – بۇۇ تاراپىنان مويىندالماعان مەملەكەت. زاڭ جۇزىندە قىتايدىڭ مەنشىگى سانالادى, بىراق ءىس جۇزىندە تاۋەلسىز ەل. قىتاي بيلىگى ءالى كۇنگە دەيىن تايۆاندى ءوز ايماعى سانايدى. سول سەبەپتى ء«بىر ەل – ەكى جۇيە» باستاماسىن قولداۋدى كوزدەيدى. بىراق تايۆاندىقتار مۇنداي جوباعا مۇلدەم قارسى.
جەر-جاھانداعى نەبارى 15 ەل عانا تايۆاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان. ونىڭ كوبى – تۋۆالۋ, پالاۋ سەكىلدى تىنىق مۇحيتىنداعى ارالداردا ورنالاسقان شاعىن مەملەكەتتەر. الەمدىك ارەنادا ىقپالى بار بىردە-ءبىر ەل تايۆاننىڭ ەگەمەندىگىن تانىعان جوق. ءتىپتى, اتالعان ەلدىڭ تاعدىرىنا الاڭدايتىن اقش تا ولاردى ازات ەل دەپ ەسەپتەگەن ەمەس.
تايۆان ماسەلەسىن ءجيى كوتەرەتىن ەۋروپالىق وداق ەلدەرى دە ونى تاۋەلسىز ەل دەپ سانامايدى. بىراق ساياسات ساحناسىنداعى كەيىنگى وقيعالار ەۋروپالىق وداقتىڭ كوزقاراسىن وزگەرتەتىن سىڭايلى.
وتكەن اپتادا تايۆاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دجوزەف ۆۋ قارت قۇرلىقتىڭ بىرقاتار مەملەكەتىنە بارىپ قايتتى. ءبىر قىزىعى, د.ۆۋدىڭ ساپارى كوپشىلىك نازارىنا ىلىكپەي, اياقتالعانعا دەيىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا بەلگىلى بولمادى.
اۋەلى ۆۋ مىرزا چەحيا مەن سلوۆاكياعا باردى. پراگادا تايۆاندىق دەلەگاتتار كيبەرقاۋىپسىزدىك, «جاسىل تەحنولوگيا» سەكىلدى بىرنەشە سالانى قامتىعان بەس مەموراندۋمعا قول قويدى. سودان كەيىن بريۋسسەلگە ساپار شەكتى. ەۋروپالىق وداقتىڭ باس كەڭسەلەرى ورنالاسقان شاھاردا تايۆان دەلەگاتسياسى تىنىق مۇحيت – ازيا ماسەلەلەرىن تالقىلادى. كەزدەسۋ بەيرەسمي مارتەبەگە يە بولعانىنا قاراماستان, قىتاي ماسەلەسى قارت قۇرلىقتىڭ شەنەۋنىكتەرىن الاڭداتىپ وتىرعانى بايقالادى.
بەيجىڭ بيلىگىنىڭ پىكىرى كوپ كۇتتىرگەن جوق. قىتاي تايۆاندى جەكە مەملەكەت رەتىندە سانامايتىندىقتان, كەز كەلگەن ەلمەن قارىم-قاتىناسىن قۇپتامايدى. سوندىقتان اتالعان ماسەلەگە نازار اۋدارىپ وتىرادى. ءتىپتى, كەيدە اڭداماي سويلەپ, سىننىڭ استىندا قالاتىنى بار.
بىلتىر قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان ي ەۋروپا ەلدەرىنە بارعان ەدى. وسى ساپار كەزىندە ۆەدومستۆو باسشىسىن قارت قۇرلىقتىڭ شەنەۋنىكتەرى «تارتىپكە سالىپ» جىبەردى. بارىنە كىنالى – ۆان ءيدىڭ ءوزى.
نەمىس جۋرناليستەرىنە سۇحبات بەرىپ تۇرعان ول چەحيا سەناتىنىڭ پرەزيدەنتى ميلوش ءۆىسترچيلدىڭ تايۆانعا بارعان ساپارىن سىنعا الدى. ۆان ءيدىڭ ايتۋىنشا, چەحيا وسى قادامى ارقىلى قىتايعا ساتقىندىق جاساپ, 1,4 ميلليارد قىتايلىقتىڭ جاۋىنا اينالدى. سونداي-اق ديپلومات چەحيا وسى ارەكەتى ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىنىن دە جەتكىزدى.
ۆان ءيدىڭ ەۋروپا اۋماعىندا تۇرىپ قارت قۇرلىقتىڭ وكىلىنە سەس كورسەتىپ, استامسىپ سويلەۋى گەرمانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حەيكو مااسقا ۇناعان جوق. وزىنە ءسوز كەزەگى تيگەندە ح.مااس مىرزا ەۋروپالىقتار بىرلەسە ارەكەت ەتەتىنىن ەسكەرتىپ, ونىڭ ۇركىتۋىن نەگىزسىز دەپ ايىپتاپ, قىتايلىق ارىپتەسىن تىيىپ تاستادى. سونداي-اق ەۋروپالىق وداق اقش-قىتاي تەكەتىرەسىندەگى ويىنشىق ەمەس ەكەنىن جەتكىزدى.
كوپ ۇزاماي-اق ەۋروپاداعى باسقا ساياساتكەرلەر دە ۆان ءيدى سىنعا العان. ءتىپتى, چەحيا سەناتىنىڭ باسشىسى ميلوش ۆىسترچيل تايۆان پارلامەنتى دەپۋتاتتارىمەن كەزدەسۋىندە «مەن تايۆاندىقپىن» دەپ ساڭق ەتىپ, وسى ەلدىڭ ازاتتىعى مەن دەموكراتيالىق قۇندىلىعىن قولدايتىنىن جەتكىزدى.
بەيجىڭ ۆۋدىڭ ساپارىن مۇقيات باقىلاپ وتىرعانى بەلگىلى. ونىڭ چەحياعا ساپارىنا قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن قىتاي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى چجاو ليتسزيان اشۋ-ىزاسىن جاسىرا العان جوق.
«قىتاي تاراپى چەحيا پارلامەنتى سەناتىنىڭ جانە مۇددەلى تۇلعالاردىڭ زياندى ارانداتۋشىلىق ارەكەتىن قۇپتامايدى. ءبىز چەحيا تاراپىنا ەسكەرتۋ جاسادىق. قاجەت بولسا زاڭدى ءارى ءتيىستى ارەكەتكە بارامىز», دەدى چجاو ليتسزيان.
الداعى ۋاقىتتا ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتتارى تايبەيگە بارۋدى جوسپارلاپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا بەيجىڭ بيلىگىنىڭ ادام قۇقىقتارىن ساقتاماۋىن قاتاڭ سىنايتىن «سوتسياليستەر مەن دەموكراتتار» توبىنىڭ مۇشەسى رافاەل گليۋكسمان بار. چجاو ليتسزيان قارت قۇرلىقتىڭ دەپۋتاتتارى بۇل ساپارىنان باس تارتپاسا, ءتيىستى شارا قابىلدايتىنىن جەتكىزدى.
«ەۋروپالىق پارلامەنت – ەۋروپالىق وداقتىڭ رەسمي ورگانى. ەگەر ونىڭ كوميتەتى دەپۋتاتتارىن تايۆانعا ساپارعا جىبەرسە, بۇل ء«بىر قىتاي» ۇستانىمىنا قارسى كەلەدى. سونداي-اق قىتايدىڭ نەگىزگى مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرىپ, قىتاي-ەو قارىم-قاتىناسىنىڭ بۇزىلۋىنا جول اشادى. ءبىز وقيعانىڭ وربۋىنە سايكەس ءارى قاراي ارەكەت ەتەمىز», دەپ جازدى قىتايدىڭ ەۋروپالىق وداقتاعى وكىلدىگى تۆيتتەردەگى پاراقشاسىندا.
بەيجىڭ بيلىگىنىڭ اۋعا تۇسكەن بالىقتاي شورشۋىنىڭ سەبەبى جەتەرلىك. ەلدەگى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ كورشىلەس ەلدەرگە قاتىستى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى, شىڭجانداعى مۇسىلمانداردى قۋدالاپ, تۇزەتۋ لاگەرلەرىن اشۋى, ادام قۇقىعىن اياققا تاپتاۋىن دەموكراتيالىق ەلدەر سىنعا الدى.
تاياۋدا قىتاي باسشىسى سي تسزينپين تايۆانمەن «بەيبىت تۇردە قوسىلاتىنىنا» ۋادە بەردى. وعان قوسا, قىتاي اۋە كۇشتەرى 1 قازاننان باستاپ تايۆاننىڭ اۋە كەڭىستىگىن بۇزىپ كىرگەن. وعان 150-گە جۋىق ۇشاق قاتىسقان. بۇل دا قىتايدىڭ الەم الدىنداعى ابىرويىن ودان سايىن ءتۇسىرىپ جىبەردى. حالىقارالىق قوعامداستىق قىتاي تاراپىنىڭ مۇنداي زاڭسىزدىق ارەكەتىن ايىپتادى.
كەيىنگى ۋاقىتتا باتىس ەلدەرى بەيجىڭ بيلىگىنە قاتىستى ۇستانىمىن قاتاڭداتا باستادى. كەرىسىنشە, تايۆانمەن اراداعى قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋعا كىرىستى. ماسەلەن, ليتۆا تايۆانمەن ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنان العاش بولىپ ديپلوماتيالىق بايلانىستى نىعايتتى. ءسويتىپ, ءوزارا ەلشىلىكتەر اشۋعا كەلىستى. ەۋروپالىقتاردىڭ تايبەي بيلىگىنە وڭ قاباق تانىتىپ وتىرعانىن ەۋروپالىق پارلامەنت مۇشەسى ماركەتا گرەگوروۆا دا مويىندايدى.
«قازىرگى تاڭدا ەۋروپالىق وداقتىڭ تايۆانعا قاتىستى ۇستانىمى وزگەرىپ كەلەدى. قىتاي دا, تايۆان دا وزدەرى جۇرگىزگەن ساياساتتىڭ جەمىسىن جەپ وتىر. بەيجىڭ بيلىگى ديپلوماتيالىق ارەكەتىن اگرەسسيۆتى, ءينترۋزيۆتى تۇردە جۇرگىزىپ, شەكتەن شىقتى. ال تايۆان وزدەرىنىڭ وڭ نيەتىن كورسەتىپ, ءتيىمدى سەرىكتەس ەكەنىن اڭعارتىپ وتىر», دەيدى ول.
ەۋروپالىق شەنەۋنىكتەردىڭ قاتتى كەتىپ, قىتايلىق ارىپتەستەرىنىڭ بەتىن قاعىپ تاستاۋىنا ءبىر ماسەلە قاتتى اسەر ەتىپ وتىر. قىتاي – ەۋروپالىق وداقتىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان شىعار, بۇكىل الەم بەيجىڭ بيلىگىنىڭ تايۆاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداماۋىن, گونكونگ بيلىگىنە ارالاسۋىن, شىڭجانداعى مۇسىلمانداردى قۋدالاۋىن, وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندەگى شيەلەنىستەردى ايىپتاپ جاتقاندا قارت قۇرلىقتىڭ كەي مەملەكەتتەرى پىكىر بىلدىرۋگە اسىققان جوق.
ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ زاڭگەرلەرى تايۆانمەن اراداعى ينۆەستيتسيا ماسەلەسىن جەڭىلدەتۋگە بارىن سالىپ جاتىر. الايدا ەۋروپالىق كوميسسيا بۇعان اسا نيەتتى ەمەس. ويتكەنى مۇنداي قادامعا بارسا, قىتايدى رەنجىتىپ الۋى مۇمكىن. ونداي جاعدايدا ءوزارا ساۋدا اينالىمىنا نۇقسان كەلۋى ىقتيمال.
بىراق تايۆاننىڭ دا ءوز ۇسىنارى بار. قازىرگى تاڭدا اتالعان ەل جارتىلاي وتكىزگىشتەر جاساۋدان ەشكىمگە دەس بەرمەيدى. ەۋروپالىق وداق ءوز كەزەگىندە بۇل سالادا اسا تابىستى ەمەس. سوندىقتان قارت قۇرلىقتا شىعاتىن بۇكىل ەلەكتروندى قۇرالدارعا قاجەتتى زاماناۋي «ميكروچيپتەردى» تايۆانمەن بىرلەسىپ شىعارۋعا زور مۇمكىندىك بار.
وسى ورايدا قىتايدىڭ ساياساتى ەۋروپالىق ديپلوماتتاردى «تويدىرعانىن» اڭعارۋ قيىن ەمەس. ماسەلەن, Huawei كومپانياسىنىڭ 5G تەحنولوگياسىن قولدانۋدان ءۇمىتتى گەرمانيا دا پىكىرىن وزگەرتتى. وعان قوسا, بريۋسسەل ديپلوماتتارى ەۋروپاعا قىتايدان ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ورنىنا, ونى شەكتەۋدىڭ امال-شارعىلارىن قاراستىرىپ جاتىر. فرانتسيا مەن گەرمانيا ديپلوماتتارى ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنا ەرەكشە كوڭىل بولە باستادى. ياعني مۇمكىندىگىنشە قىتايعا تاۋەلدى بولماۋدىڭ جولدارىن قاراۋ ۇستىندە.
