ادەبيەت • 28 قازان، 2021

ماحابباتتىڭ ماڭگىلىك داستانى

235 رەت كورسەتىلدى

شىعىس شىنارىنىڭ ءبىر دانىندەي قازاق توپىراعىندا ءوسىپ-ءونىپ تامىرىن تەرەڭ جىبەرگەن ابايدىڭ ءار سوزىنە ء«ىلىنىپ»، شىعىسىن ءمىنى ەتكىسى كەلگەندەرگە ۇلى مۇحتار: «وسى جەردە ساناعان اقىن ىشىندە بۇگىنگى تۋىسقان ەلدەرىمىز، كەڭەستىك شىعىس: ازەربايجان، تاجىك، وزبەك اقىندارىنىڭ كلاسسيك ۇلگىسىندەگى قادىرلى توبىنىڭ عانا اتىن اتاپ وتىرعان جوق پا؟» دەگەن جاۋابى ەستەرىڭىزدە بولار. جازۋشىنىڭ ءۋاجى حاكىمدى تالاعاندارعا توسقاۋىل بولسا دا، بۇگىنگى تۇركى قاۋىمداستىعى ءۇشىن بۇل ءبولىس شىعىس شىنارلارىن وزدەرىنىڭ تەك-تامىرىنان الىستاتقانى انىق.

جالپىالەمدىك ادەبيەتتىڭ ۇلگىسىن جا­ساعان شىعىس جۇلدىزدارىن سامالاداي جارقىراعان كوگىنەن ج ۇلىپ الىپ باۋىرلاس رەسپۋبليكالاردىڭ ەنشىسىنە ۇلەستىرۋ ءۇردىسى قازان توڭكەرىسىنىڭ جەڭىسىنەن كەيىن باستالىپ، ەلۋىنشى جىلدارعا دەيىن سوزىلدى. الايدا الپىسىنشى جىلدارعا قاراي پرولەتارلىق، ينتەرناتسيونالدى ۇلت قۇرامىز دەگەن ۇران العا شىعىپ، باۋىرلاس جۇرتتىڭ شىعىسقا قايتا بايلانعان ارقاۋى ۇزىلۋگە جاقىن قالعان-دى.

ەگەر الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك، مۇنى وتارداعى ەلدەردىڭ اتتاپ وتەتىن سا­تىسى رەتىندە دۇرىس ءتۇسىنۋ قاجەت. سول سياقتى پاتشالىق رەسەي ەزگىسىنەن كەيىن ءوز رۋحانياتىنا سۋساعان ەلدىڭ تۋعان تاريحىنا بويلاپ، عاسىرلار وركەنيەتىنەن ءوزىن-ءوزىن ىزدەۋى زاڭدى نارسە. يگىلىكتى ىسكە ىقىلاسپەن كىرىسكەن ورىستىڭ شىعىس­تانۋشىلارىنىڭ ۇلەسى زور بولدى. ولار شىعىس شايىرلارىنىڭ مۇراسىن ورىس تىلىنە اۋدارىپ، بۇكىلوداقتىڭ وقىرمان­دارىنا جاقىنداتا ءتۇستى.

دەگەنمەن ءبىرتۇتاس تامىرىنان اجىراتىپ ەتنوستىق شىققان تەگىن تۇگەندەپ تاجىك، ازەربايجان، وزبەك اقىنى دەپ ءتۇ­سىن تۇستەگەنىمىزدىڭ كەرى ىقپالى بولماي قويعان جوق. بۇل ۇلى شايىرلاردى ءتۇبى ءبىر تۇركى باۋىرلاستارىمىزدان قىزعانىپ، نە بولماسا ولارعا قيماعاندىعىمىز ەمەس. ۇلتقا ءبولىپ «جەكەشەلەندىرۋ» سالدارى تۇركى جۇرتىمەن، تۇركى وركەنيەتىنىڭ بارشاعا ورتاق ارقاۋىن اجىراتىپ جىبەر­گەنىن سول قايناردان ءشولىن قاندىرا الماعان بىزدەر جاقسى تۇسىنەمىز.

ءاربىر ۇلت وزدەرىنە تيەسىلى ەتكەن اسىل­­دارىنىڭ قازىناسىن قال-قادەرىن­شە ۇلىقتاپ، مۇراسىن ناسيحاتتاپ جات­قانىمەن ولاردىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭ­دەرىندەگى بارشا ءتۇبى ءبىر ورتاق يگىلىگىنە بۇگىنگى تۇركى جۇرتىنىڭ قولىنا تۇگەل جەتپەي، مۇراسىن وزىمسىنە الماي وتىر­عانىمىزدىڭ جايى سودان بولار.

ۇلكەن كەدەرگى – ءتىل ءبىلىمىنىڭ جوقتى­عى. ەلىمىزدەگى شىعىستانۋدىڭ وسى سالاسى­نىڭ ماماندارى ساۋساقپەن سانارلىقتاي، ءتىپتى جوقتىڭ قاسى. راس، شاكارىم فيزۋ­لي مەن ءحافيزدى، تۇرماعانبەت ىزتىلەۋوۆ ءفيرداۋسيدىڭ «شاحناماسىن» نازيرا­لادى. جۇمەكەن ازداپ بولسا دا ساعدي­دان قالام تارتتى. ءابدىراش جامىشەۆ تە شىعىس عازالدارىن قازاقشا سويلەتتى. دەگەنمەن كەيىنگى تولقىن ازىرگە شىعىسقا مويىن بۇرماي تۇر.

ەستۋىمىزشە، كوپ دۇنيە كورشى وزبەك­تەردىڭ قولىندا جاتقان سەكىلدى. ولاردىڭ ءبىر جاقسىسى ەسكى شاعاتاي جازۋىمەن جازعان ناۋاي جىرلارىن وقي السا دا بۇگىنگى قازاق ول جازۋدان قول ءۇزىپ قالعان. ول كەزەڭنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋگە پارسى ءتىلىنىڭ دە مامانى كەرەك. سول سەبەپتى ءتىل-كەدەرگىنى شەشىپ قانا شايىرلاردى ورتا­مىزعا تارتا الامىز.

ال ولاردىڭ شىعۋ تەگىنە كەلسەك، ازەر­­بايجانداردىڭ مىقتىسى ءنيزاميدىڭ گانجا قالاسىندا تۋعانى عانا، مۇراسىن يراندىقتار عانا وقي الادى. ورتا عاسىر­لارداعى ءۇردىس بويىنشا نيزامي دا شىعارمالارىن پارسى تىلىندە جازعان. تۋعان جەرى مەن ەڭبەكتەرىن جازعان تىلىنە قاراپ، اتاقتى ءابۋ ءالي يبن سينانى (980-1037) پارسى ويشىلى دەۋگە بولا ما؟ مە­نىڭشە، جوق. ول قازىرگى وزبەكستاننىڭ بۇحارا قالاسى ماڭىنداعى تاجىك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن، بۇگىنگە جەتكەن مۇراسى اراب تىلىندە جازىلعان. ورتا عاسىردىڭ شەجىرەشىسى ءھام تاريحشىسى يراندىق دەپ ايتىلىپ جۇرگەن ءابۋ رايحان مۇحامماد يبن احماد بيرۋ­ني (973-1048) حورەزمدە تۋعان (بۇگىنگى وزبەك­ستان وبلىسى)، اراب تىلىندە جازعان. ءپار­سىتىلدى پوەزيانىڭ باسىندا تۇرعان رۋداكي قازىرگى تاجىك جەرىندە تۋعان، عۇ­مىرىن ورتالىق ازيادا، بۇحارادا وت­كىزگەن اقىن يراننىڭ توپىراعىنا تىرىسىندە تابانى تيمەگەن دەيدى. اتاقتى سوپى اقىن ءابۋ-ل-مادجد مادجدۋد يبن ادام ساناي گازناۋي (535/1140) اۋعان­ستاننىڭ گازني قالاسىندا تۋىپ، سوندا ولگەن. اۋعاندىقتار ءبىزدىڭ اقىن دەسە، پارسىلار پارسى تىلىندە جازعانى ءۇشىن وزىمىزدىكى دەيدى. تەك بۇلار ەمەس، سول كەزەڭ­نىڭ بەلگىلى اقىندارى حاقىندا پارسى، اراب نە تۇرىكتەردىڭ، ءبىرى كۇردتەردىڭ اقىنى دەگەن پىكىرتالاستار لەگى ءالى دە تىيىلا قويعان جوق. وكىنىشتىسى، بۇل ىزدەنىس ءارى جاڭا كوزقاراس ورتا عاسىرلىق اقىنداردىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋدا نازارىمىزدى باسقاعا اۋدارتىپ، كوزدەگەنىمىزدى بوتەن ارنادان ىزدەپ جاتقانداي اسەر قالدىرادى.

 بۇلاردىڭ بەلگىلى ءبىر ءتۇپ-تامىرى بولسا، ول – تۇركىنىكى، ءىلىمى مەن عىلىمى ارقىلى اراب-يران رەنەسانسىنا جان ءبىتىرىپ جاڭا بەلەسكە شىعارىپ، تۇركىلىك رەڭ بەرگەن مۇرا دەپ قاراستىرۋىمىز قاجەت. ياعني اۋعاننىڭ عيرات قالاسىن­دا تۋىپ، سوندا ولگەن، تىرىسىندە قازىرگى وزبەك جەرىندە بولىپ كورمەگەن الىشەر ناۋاي مۇراسى تەك وزبەكتىڭ ولجاسى عانا ەمەس، بارشا تۇركىنىڭ جۇراعاتىنا ور­تاق ادەبيەت جاۋھارى. تۋعان جەرى دەيتىن بولساق، قازىرگى پۋشتۋندارعا دا قاتىسى از. مۇنداي ءبولىس ۇلىقتارعا جاقىنداۋ­عا، ولاردىڭ مۇراسىنا جاڭاشا كوزبەن قاراپ، جاڭاشا توقۋعا سەپتىگىن تيگىزبەيدى. ەڭ باستىسى، ولار ءومىر سۇرگەن عاسىردان، سول كەزەڭدەردەگى تاريحي وزگەرىستەردەن الىستايمىز.

اراب وركەنيەتىمەن بىرگە شارىقتاپ شىعىستىڭ ءۇنى ادەبيەت الەمىن جاڭعىرت­قاندا ونىڭ ءىزىن سول كەزدەگى كەڭىستىكتەن ىزدەۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ ءجۇرمىز. ونى بەلگىلى شىعىستانۋشى ە.بەرتەلس سول كەزەڭنىڭ گەوگرافيالىق سىزباسىن جاساپ، كوز الدىمىزعا بىلايشا ەلەستەتىپ، ءجون سىلتەدى: ء«بىر نارسەنى ەسكەرۋ قاجەت، ويتكەنى ورتالىق ازيانىڭ، يران مەن اۋعان­ستاننىڭ قازىرگى شەكاراسى كە­يىن­گى قۇبىلىس جانە ورتالىق ازيا حالىق­تا­رىنىڭ بۇكىل تاريحىندا ءارتۇرلى قۇرى­لىمى بار بۇل اۋماقتا ءارتۇرلى مەملە­كەتتىك قۇرىلىمدار پايدا بولدى. ول ءۇشىن تاريحتىڭ ەڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىن ەسكە ءتۇسىرۋ جەتكىلىكتى».

ءVىىى عاسىرلاردا ورتالىق ازيا اتاۋى قازىرگى ۇعىممەن ەمەس، سول ءداۋىردىڭ ول­شەمىمەن العاندا اۋعانستان مەن يران­نىڭ ەداۋىر بولىگىنە قاناتىن جاي­عان. سا­مانيدتەر يەلىگى ىدىراعاننان كەيىن، قا­را­حانيدتەر مۇرا ەتكەن بۇحارا مەن سامارقان يران ايماقتارىنان ءبو­لىندى، بىراق گازنا، حورەزم، حوراسان، تابا­ريستان، گورگان، سيستان (ساحاستان) جانە ءۇندىستاننىڭ باتىس بولىگى ماحمۋد­­تىڭ (1030) بيلىگىندە بولدى. ودان كەيىن ءحىى عا­سىردىڭ ورتاسىنا دەيىن وسى وڭىر­دە سەل­جۇكتەر بيلىك ەتتى. وسىدان كەيىن حو­رەزم استانالىق ورتالىققا اينال­دى، ونىڭ بيلەۋشىلەرى حوراسان، كەرمان ­جانە ەجەلگى ءۇندىستان قۇرامىنا كىرەتىن ايماق­تاردى جاۋلاپ الدى. ول دا ىدىراپ، ­مى­سىرعا دەيىن كوسىلىپ جاتقان كەڭ اۋماقتى، تۇبىنە اقساق تەمىر جەتكەن موڭ­­­عولدار شاپقىنشىلىعى ورتكە ورادى. قا­­زىرگى ورتالىق ازيا اۋماعىنان قاندى جورى­عىن باستاپ جەڭىلىس كورمەگەن اقساق تەمىر 1381 جىلى ءامۋداريادان ءوتىپ، تاعى ءبىر ۇلكەن مەملەكەت قۇرايدى.

مىنە، سوندىقتان دا ونىنشى عاسىر­دان ون بەسىنشى عاسىرعا دەيىن ورتالىق ازيا مەن يران ادەبيەتى ءۇش تىلمەن قاتار ءتۇسىنىسىپ، ءبىر كەڭىستىكتە تىعىز بايلانىسىپ جاتتى.

قازىرگى پارسى عالىمدارى ءوز مۇرا­لىعىنا العان ءتول ادەبيەتىنىڭ سول كەزەڭ­نىڭ ادەبي مانەرىن ء(ستيلىن) حوراسان (IX عا­­سىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان XI عا­سىرعا دەيىن) ءستيلى، ونى تۇركىستاندىق دەپ تە اتايدى. ارالىق ستيل سەلجۇك (سەلجۋك) ءداۋىرى (XII ع.)، يراك ءستيلى (XIII-XV ع.ع.) دەپ ءبولىپ، ودان بولەك تاعى بىرنەشە كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرادى. ءبىز ايتقالى وتىرعان شايىرلار ءداۋىرى وسى كەزەڭدەردىڭ ءبىر ۇزىگى بولسا دا بىرەگەيى.

بۇل ءداۋىردىڭ شايىرلارىن يران تىلىندە جاز­دى دەپ ايتۋدىڭ ءوزى نەگىزسىز، ورتا عاسىر­دا تۇركى دەگەن جۇرتتى قۇرايتىن، بۇ­گىنگى كۇنى ازەربايجان، وزبەك، تۇرىك، قازاق، تاجىك، ت.ب دەپ اتالاتىن وعىز-تۇرىك تايپا­لارىنىڭ وكىلدەرىنە ورتاق ءتىل يسلام ىقپالىمەن ەنگەن اراب-پارسى تىلدەرى بولدى.

بۇعان ۇقساس كورىنىستى ەۋروپادان دا بايقايمىز. ول ەلدەردەگى نەگىزگى بارى­نە ورتاق ءتىل لاتىن ءتىلى بولاتىن. ەندە­شە، اراب شاپقىنشىلىعى مەن يسلام ءدىنى­نىڭ ىقپالىمەن كەلگەن بۇل جاڭالىققا بىز­دەرگە دە تاڭعالۋعا بولماس. اراب ءتىلى – يسلام ءتىلى. پارسى ءتىلىنىڭ دە كەڭ تارالۋى پارسىلاردىڭ ساياسي ىقپالىنىڭ ناتيجەسىندە كوپكە دەيىن مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە عىلىم مەن ادەبيەتتىڭ ءتىلى بولىپ قالىپتاستى. سول كەزەڭنىڭ جىر كۇمبەزىن تۇرعىزعان اقىندار ونىڭ ىرگەسىن وسى تىلدەرمەن قاتار ءوردى. ولار دا اراب، پارسى تىلىندە جازىپ قانا قويماي، وعان قوسا ءوز تىلدەرىنىڭ تورگە شىعۋىنا اتسالىسىپ، ءسويتىپ انا تىلىندە جازىلعان مۇراسىن قالدىردى. سول كەزەڭنەن قالىپتاسقان شايىرلىق جولدىڭ ارناسى كەڭەيىپ ودان كەيىنگى پايدا بولعان ەلدەردىڭ ادەبيەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالىپتاستىردى.

قازاق جەرىندەگى شىعىستىڭ سوڭعى شايىرى – ابايدىڭ دا العاشقى ءارى ماڭىزدى مەكتەبى وسى شىعىستىق ءداستۇر.

اباي ءۇشىن اسىرەسە فيزۋلي مەن ءناۋاي­دىڭ جولى بولەك بولسا دا، شاكىرت اباي: «فيزۋلي، شامسي، سايحالي، ناۋاي، ساع­دي، فيردوۋسي، قوجا حافيز – بۇ ءھام­ماسي مەدەت بەر يا شاعيري ءفاريات» دەپ ۇلى­لاردىڭ ەسىمىن اۋزىنا الىپ، رۋحىنا سيىنعاندا بۇكىل شىعىستى، كلاسسيكالىق ادەبيەتتى تۇتاس الىپ تۇر.

بىزدەر دە وسى قىسقا اڭگىمەمىزدە تۇرىك­تەرمەن قاتار ازەربايجاندار دا ۇكىلەپ جۇرگەن ساعدي، حافيزداردىڭ قال­دىرعان عازالدارىن مارجانعا اينال­دىرعان فيزۋلي تۋرالى ايتپاقپىز.

ءحىح عاسىرداعى ەۋروپالىق فيزۋلي­تانۋشىلاردىڭ ۇلەسىن ەسەپكە الماي، عا­لىم­داردىڭ زەرتتەۋىن ءبىرشاما شول­عا­نىمىزدا وتكەن عاسىردىڭ 80-جىل­دارىنا دەيىن بۇل سالانىڭ ازەرباي­جان­دىق باعىتىندا اسا قوماقتى ەڭبەكتىڭ بولماعانىن بىلدىك. تەك اقىننىڭ 500 جىل­دىعىمەن شايىر شىعارماشىلى­عى­نا جاڭاشا رۋحاني سەرپىلىس بەردى. سول كەزدەرى شىققان ادەبيەتتانۋشى، اكادەميك م.دجافار «فيزۋلي ءوزىنىڭ 500 جىل­دىعىن كۇتىپ وتىر» دەگەن ۇران­مەن قو­عام­نىڭ نازارىن اقىنعا اۋدارت­قان ماقالا جارىق كورەدى. ونىسى كوپ جىل­عى ۇنسىزدىكتەن كەيىن دابىل قاققان نىسا­نا­لى ماقالا رەتىندە فيزۋليتانۋدىڭ جاڭا تىنىسىنا دەم بەردى. مىنا ءۇزىندىنى وقي وتىرىڭىزدار:

«...بەس ءجۇز جىل بۇرىن ازەربايجان پوە­زياسىنىڭ اسپانىندا كۇن كوتەرىلدى. بەس ءجۇز جىل بويى بۇل كۇن وسىلاي جار­قىراپ تۇردى، سونبەيدى، ادامداردىڭ جۇ­رەگى مەن ساناسىن جارقىراتادى، ۇمىت­سىزدەرگە ءۇمىت بەرەدى، ناداندىقتىڭ قاراڭ­عىسىندا اداسقاندارعا جول كورسەتەدى، بەي­قامدارعا دانالىعىن ۇيرەتەدى، وقىرمانعا رۋحاني، ىزگىلىك ءنارىن بەرەدى... بۇل كۇن – فيزۋلي! جاننىڭ جىرشىسى – فيزۋلي! جان دوس، سىر ساقتاۋشى سەنىمدى، ارلى اقىن. ءماجنۇن سياقتى مۇڭعا بولەنگەن، نازىك لايلىدەي ساعىنىشتان سارعايعان، فيزۋلي! پوەزياسىمەن الەمدى تاڭعالدىر­عان فيزۋلي! ءار ءسوزى – باتىردىڭ دەمى! سىر­شىل نازىك ولەڭنىڭ شەبەرى – فيزۋلي!».

كلاسسيكالىق پوەزيانىڭ نەگىزىن قالا­عان ءفيزۋليدىڭ تولىق اتى – مۇحاممەد سۇلەيمەن ۇلى قازىرگى يراكتىڭ كەربالا قالاسىندا اق-قاڭىلى ديناستياسى دۇرىلدەپ تۇرعان شاعىندا دۇنيە ەسى­گىن اشىپ­تى. ءدال جىلى انىق بولماسا دا، رەس­مي تۇردە 1498 جىلى تۋدى دەپ ەسەپ­تەلىنەدى. فيزۋلي وتكەن دۇنيە ورتا عاسىر­لىق اۋمالى-توكپەلى ۇلى وزگەرىستەرمەن تۋرا كەلگەن ەكەن.

ارينە، عاسىرلار قويناۋىندا قالعان اقىن عۇمىرىن كوز الدىمىزعا ەلەس­تەتۋ ءۇشىن ونىڭ وتكەن زامانىنىڭ جىلنا­ما­سىنان اتتاپ وتە المايمىز. سول قاعيدا­مەن جازۋشى-عالىم يسلام جەمەنەي بى­لايشا تاراتادى. «زامانىنىڭ تانى­مال شەجىرەشىسى ءابۋ ناسىر سام مىر­­زا­­نىڭ (1515-1566) پارسى تىلىندە جا­زىل­عان «سام­نىڭ شەجىرەشىسى» اتتى كىتا­بىندا سول كەزەڭدە جانە ودان ەرتەرەك ءومىر سۇر­گەن 722 اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعار­ما­شى­لىعى تۋرالى مالىمەت بەرگەن. سونداعى ما­لىمەتكە قاراعاندا، فيزۋلي باعدادي ءومى­­رىنىڭ باسىم بولىگى باعدادتا وتكەن».

فيزۋلي – تاحاللۋس، ياعني اقىننىڭ لاقاپ اتى. يسلام جەمەنەي: «فيزۋل اراب تىلىندە ء«تىلى ۇزىن، بىرەۋدىڭ ىسىنە ورىنسىز ارالاسۋشى كىسى» دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇل ءسوز پارسى تىلىنە دە ەنىپ، «فيزۋلي» تۇرىندە دە قولدانىلا باستاعان. مۇنداعى ماعىناسى دا سول – «سۇقتانىپ بىرەۋدىڭ ىسىنە ارالاسۋ» دەگەندى بىلدىرەدى».

ال اقىننىڭ ءوزى پارسى ديۆانىندا ­مىناداي جازبا قالدىرىپتى. «بىرىنشى­دەن، مەن ءوزىمدى زامانداستارىمنىڭ ىشىن­دە بىرەگەيى بولىپ كورىنگىم كەلدى. ەكىنشى­دەن، مەن بارلىق عىلىم مەن ءبىلىمدى بويىنا ءسىڭىرىپ جانە وسىنى بىلدىرەتىن بۇر­كەنشىك ات تاپقان ادام بولۋعا تىرىس­تىم. ويتكەنى «فيزۋلي» سوزدىكتە عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جيىنتىعىن، ال حالىقتا «فيۋزۋلي» ءسوزى قالىپتاسقان مىنەز-ق ۇلىق ادەبىنە، قابىلدانعان ەرەجە-داستۇرلەرگە قارسىلىق، وپپوزيتسيانى بىلدىرەدى» دەپ تۇسىندىرەدى.

بۇل دەگەنىمىز، قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا لاقاپ اتىن ءبايىتتىڭ كىم جاز­عانىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن كەيدە وزىنە قاراتا ءبىر جول قوسىپ ءبايىتتىڭ سوڭىنا قوسىپ وتىر­عان. ءحىى عاسىرعا دەيىن بۇل ءادىستى تەك سوپى­لىق پوەزياسىندا ال ودان كەيىنگى داۋىر­لەردە باسقا دا عازالشىلار قالاۋىنا قاراي قوساتىن بولعان.

ال اقىننىڭ باعدادتا تۋى تۋرالى ازەربايجان اقىنى انار «اقىن مۇڭى» اتتى ەڭبەگىندە ءتۇسىندىرىپ، تيمۋريد­تەر مەن موڭعول شاپقىنشىلىعى كەزىندە كوپ­تەگەن ازەربايجاننىڭ باعدادقا ۇدەرە كوشكەنىن جازادى. انار سول ەڭبەگىندە ءفيزۋليدىڭ اكەسى سۇلەيمەن دە بالكىم تيمۋريدتەر داۋىرىندە باعدادقا كوشىپ كەلگەن بولار دەپ بولجام ايتادى. سەۆەفيدتەر تۇسىندا باعداد پەن ازەربايجان ارا­سىندا بايلانىس نىعايىپ، سوڭعىلار­دىڭ سانى ارتىپ، تۇرعان اۋماعى كەڭەيە تۇسكەن. باعدادتا ازەربايجانداردىڭ سانى ارابتاردىڭ سانىمەن ارتا ءتۇسۋى ازەر­بايجان تىلىندەگى ادەبيەتتىڭ دامۋىنا سەپ­تىگىن تيگىزدى دەيدى.

يسلام جەمەنەي اتالعان كىتابىندا ءفيزۋليدىڭ وتباسى تۋرالى مىنا مالىمەتتى كەلتىرەدى: «فيزۋلي جايىندا دەرەك بەرگەن وقىمىستىلاردىڭ ءبىرى سادىق بەك افشار (1533-1610). عالىم ءوزىنىڭ پارسى تىلىندە جازعان ء«ماجما ءال-حاۋاس» كىتابىنىڭ 103-بەتىندە: «فيزۋلي ھيللە قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى. اتالعان قالادا اكەسى سوت بولعان. سوندا وقىعان، كەيىن باعدادقا كوشكەندە وقۋىن جالعاستىرعان. ونىڭ تانىمال ۇستازدارىنىڭ ءبىرى – شايىرلاردىڭ پاتشاسى اتانعان ءابيبى دەگەن كىسى بولعان. ءفيزۋليدىڭ ارعى تەگى وعىزدىڭ جيىرما ەكى تايپاسىنىڭ ءبىرى – باياتتان شىققان. باعدادتا جەتپىس ءۇش جاسىندا قايتىس بولدى» دەپ جازادى.

سونىمەن تاريحي دەرەكتەر بويىن­شا 1508 جىلى سەۆەفيد ء(سافاۆي) مەم­لەكەتىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن باعدادتى بيلەگەن شاح يسمايل حاتاي نەدجەف قالاسىنا جانە اقىننىڭ تۋعان جەرى كەربالاعا كوپ كوڭىل بولەدى. الايدا شىعارمالارىمەن اتى شىعا باستاعان فيزۋلي پاتشا سا­را­يى­نان ءوزىن اۋلاق ۇستاعان. ءتىلى وتكىر اقىن­دى سەۆەفيد سارايى دا نازارىنا الىپ، ماڭىنا جولاتا قويماعان. ءوزىنىڭ زامانداسى ءارى ساراي اقىنىنا جىبەرگەن ءبىر ولەڭىندە فيزۋلي ءوزىنىڭ سارايدان الىس ەكەنىن ايتقان ەكەن. تاعى ءبىر ولەڭىن­دە، سەۆەفيد سارايىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ، ول شاحتارعا دەگەن رازىشىلىقتىڭ اۋىرت­پالىعىن كوتەرە المايتىنىن جەت­كىزەدى. «ەگەر بيلەۋشى ماعان نازار اۋدارماسا، مەن وعان ريزامىن. ياكي ول ءوزىنىڭ جاقسىلىقتارىنىڭ اۋىرتپالىعى مەنىڭ كەدەيلىگىمنىڭ جۇگىنەن الدەقايدا اۋىر بولاتىنىن بىلگەن بولار» دەپ جازىپتى.

1534 جىلى باعدادتى وسمان يمپە­رياسى باسىپ الادى. سەۆەفيدتەرگە يىمە­سە دە ءوز زامانىندا اقىن سۇلەيمەن كا­­نۋ­­ني سۇلتانعا، يبراگيم پاشا، اياز پا­­شاعا، مەحمەت پاشاعا باسقا دا اقىن­نىڭ ەلىنە كەيىنىرەك كەلگەن بيلىك باسىن­داعى امىرشىلەرىنە قاسيدالارىن ارنايدى. سونىمەن بىرگە ونىڭ وسمان يمپە­ريا­سىنىڭ ساراي اقىندارى حايالى مەن تاش­لىدجالى ياحيا بەكتەرمەن ۇزەڭ­گىلەس بول­عانىن بىلەمىز.

فيزۋلي شىعارماشىلىعىنىڭ ەۋرو­پالىق زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى ستانيسلا­ۆا پلياس­كوۆيتسكا-رىمكەۆيچ اقىن تەگىنىڭ تۇركى ەكەندىگىن مەحمەت فۋات كوپرىلى دالە­لىنە سۇيەنىپ، تۇرىكتىڭ «كەي دەرەكتەردە وعىزدىڭ بايات تايپاسىنان ەدى» دەيدى. ول ء«فيزۋليدىڭ تۇرىك شىعۋ تەگى تۋرالى كەلەسى فاكت كۋالاندىرادى: اقىن­نىڭ تۇرىك ديۆانى ءتىلى، مازمۇنىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى، فورماسى جانە ەرەكشە پوەتيكالىق بەينەسى تۇرعىسىنان پارسى ديۆانىنان اسىپ تۇسەدى» دەپ قيسىنداي­دى. ايتپاعىمىز، سول كەزەڭدەگى ءتۇبى ءبىر تۇركىلىكتى ءبولىپ-جارۋدىڭ قاجەتى ازدىعى بولسا، ەكىنشى جاعىنان اراب-پارسى پوە­زياسىنا قان جۇگىرتىپ، جانداندىرا تۇس­كەن اقىن جۇرەگىندەگى تۇركى بولمىسى­نىڭ ىقپالى ەكەنىنىڭ ءبىر دالەلى بولماق.

ءفيزۋليدىڭ اراب-يران-تۇركى ءتىلدى ادە­بي قاۋىمنىڭ باسىندا بولعانىن مى­نا سوزىمەن دە جەتكىزۋگە بولادى. فيزۋلي ءوزى­نىڭ ءبىر جيناعىنىڭ العى سوزىندە: «تۇر­­كىلەر اراسىندا كوپتەگەن لايىقتى ادام­­ى بار بولسا دا، بىراق ءسىز سياقتى بارلىق ءتىلدى جەتىك بىلەتىن بىردە-ءبىر ادام جوق كەزەڭدە اراب پەن پارسىلاردىڭ ارا­سىنداعى ءسوز پاتشالىعىندا ۇستەمدىك بىرتىندەپ سىزگە ءوتتى. جاراتقان يەمىز، نازىك رۋحتى پوەزيانىڭ گۇلزار باعىنان شىققان ديۆاننىڭ بۇرشىگىن تۇركى حالقىنىڭ وزىنەن ايىرا كورمەسىن!» دەگەن دوسىنىڭ ءسوزىن قيماي سونىڭ دەگەنىمەن وسى جيناقتى قۇراستىرعانىن ايتىپتى.

قۇدىرەتتى ءتىلدىڭ ارقاسىندا فيزۋلي ءپارسىتىلدى اقىنداردىڭ الدىندا جار­قىراسا، تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن دە قالاپ كەتتى. سول ەڭبەگىنە قاراي، ءحىح عاسىردان باستاپ شىعارماشىلىعى جان-جاقتى زەرتتەلدى.

جالپى ارتىندا قالعان قولجاز­با­لارىن سالىستىرا وقىپ-تالداپ، بار مۇ­راسى تۇگەندەلگەن اقىننىڭ ارمانى جوق شىعار. رەسەي شىعىستانۋشىسى ەۆ­گەني بەرتەلستىڭ ايتۋىنشا، ەۋروپادا اقىننىڭ قىرىقتان استام قولجازباسى ساقتالعان ەكەن. اقىننىڭ ازەربايجان، پارسى جانە اراب تىلدەرىندە جازىلعان 16 شىعارماسى وسى كۇنگە جەتكەن. ە.بەر­تەلستىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ بارىنشا جي­ناقتالعان شىعارمالارىنىڭ كوشىرىلگەن ۋاقىتى 1522 جىل. باكۋدە ساقتالعان ەڭ كونە ديۆانىنىڭ (جيناق) قولجازباسى 1572 جىلدى كورسەتەدى.

شىعىس شايىرلارىنىڭ بىردەن-ءبىر زەرت­تەۋشىسى ە.بەرتەلس: «تۇركى اقىندارى­نىڭ ەشقايسىسى دا ءدال فيزۋليدەي ەۋرو­پالىق وريەنتاليستەردىڭ دە، ءوز وتان­داس­تارىنىڭ دا جوعارى باعاسىنا يە بول­عا­نى جوق» دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى. ول ي.حامەر-پۋرگشتالدان باستاپ (اۋستريا­لىق تاريحشى-شىعىستانۋشى يوزەف بارون فون گاممەر-پۋرگشتال (1774-1856) جانە م.حارتمان (نەمىس شىعىستانۋشى­سى مارتين حارتمانن (1851-1918) جانە ە.گ.گيببو (شوتلاندتىق شىعىستانۋشى، التى تومدىق «وسمانلى پوەزياسى­نىڭ تاريحى» اتتى ىرگەلى ەڭبەكتىڭ اۆتورى) مەن ەلياس دجون ۆيلكينسون گيببپەن (1857-1901) تۇيىقتالاتىن عالىمدار شو­عىرى وسى ۇلى اقىننىڭ وزىندىك ەرەك­شە­لىگى مەن شىنايىلىعىن دارىپتەدى جانە ونىڭ شىعارماشىلىعىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن مۇمكىندىگىنشە بەينە­لەۋگە تىرىستى» دەيدى.

اقىن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋدى ەۋروپالىقتار باستاپ، تۇركيالىق عالىم­دار ىندەتە قازىپ، وتكەن عاسىردىڭ ورتان بولىگىنەن اسقاندا ازەربايجاندىق عالىمدار دا بۇل ىسكە بەلسەنە كىرىسەدى. بالكىم الداعى ۋاقىتتا وسى كەڭىستىكتەگى تۇركىتانۋشىلار بىرلەسە اتسالىسىپ ورتا عاسىرلىق شايىرلار ءداستۇرىنىڭ بايلانىسىن جان-جاقتى زەرتتەپ، قازىرگى ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ قادىر تۇتار شىڭىنا قايتا شىعارار دەگەن ءۇمىت دە جوق ەمەس.

وسى كۇنگە دەيىن جارىق كورگەن دۇنيە­لەردى پاراقتاي وتىرىپ، اتى بەلگىلى فيزۋ­ليتانۋشىلاردىڭ پىكىرلەرىن سالىستىرا قاراعاندا، اقىننىڭ ءتۇپ-تۇقيانىنا قاتىستى تۇسىندا عانا ەمەس، ونىڭ ءدىني تانىمىنا تۇرعىسىندا پىكىرتالاستار اينالىپ كەلىپ ءبىر ارنادا توعىسقانداي.

راس، بىزدەردىڭ ابايدى «سوپى» قىل­عىمىز كەلگەنىندەي، كەيبىر عالىمداردىڭ ءفيزۋليدى سوپىلاردىڭ قاتارىندا كو­رىپ، ەندى ءبىرى مۇلدەم جاقىنداتپاۋعا تى­رىس­قانىن بايقايمىز. ابايدىڭ شى­عىس­تىق دۇنيەتانىمىن زەرتتەگەن ەڭبە­گىن­دە عالىم يسلام جەمەنەي فيزۋلي شى­عارماشىلىعىنىڭ بۇل سيپاتىنا بى­لايشا باعا بەرەدى: «ليريك اقىن بولا تۇرا، ونىڭ تاڭىرگە ىنتىق ەكەنى ولەڭ جول­دارىنان ايقىن اڭعارىلادى. مۇحاممەد ءفيزۋليدىڭ تاڭىرگە ارناعان سوپىلىق پوەزياسىنىڭ قۇندىلىعىن با­عامداعان عالىمدار ونى «انادولى، بۇ­گىنگى تۇركيانىڭ ايگىلى سوپى اقىنى ءجۇنىس ەمرەدەن (1238-1320) كەيىن سوپى­لىق سارىندا جىرلاعان ەڭ كورنەكتى اقىن» دەپ بىلگەن.

 امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

حاتتوننىڭ ۇلى اتتيلانى اتىنان ءتۇسىردى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

جەكپە-جەكسىز وتكەن العاشقى جىل

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 09:08

«دينامودان» جەڭىلدى

حوككەي • بۇگىن، 07:34

كرەاتيۆتى كىتاپ دۇكەنى

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جانبوتا جاراپ تۇر

سپورت • بۇگىن، 07:27

اقىن تۇتىنعان كەسە

تاريح • بۇگىن، 07:24

ۇلى جامبىل مۇراسى ۇلىقتالدى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:33

ۇقساس جاڭالىقتار