جالپىالەمدىك ادەبيەتتىڭ ۇلگىسىن جاساعان شىعىس جۇلدىزدارىن سامالاداي جارقىراعان كوگىنەن ج ۇلىپ الىپ باۋىرلاس رەسپۋبليكالاردىڭ ەنشىسىنە ۇلەستىرۋ ءۇردىسى قازان توڭكەرىسىنىڭ جەڭىسىنەن كەيىن باستالىپ, ەلۋىنشى جىلدارعا دەيىن سوزىلدى. الايدا الپىسىنشى جىلدارعا قاراي پرولەتارلىق, ينتەرناتسيونالدى ۇلت قۇرامىز دەگەن ۇران العا شىعىپ, باۋىرلاس جۇرتتىڭ شىعىسقا قايتا بايلانعان ارقاۋى ۇزىلۋگە جاقىن قالعان-دى.
ەگەر الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, مۇنى وتارداعى ەلدەردىڭ اتتاپ وتەتىن ساتىسى رەتىندە دۇرىس ءتۇسىنۋ قاجەت. سول سياقتى پاتشالىق رەسەي ەزگىسىنەن كەيىن ءوز رۋحانياتىنا سۋساعان ەلدىڭ تۋعان تاريحىنا بويلاپ, عاسىرلار وركەنيەتىنەن ءوزىن-ءوزىن ىزدەۋى زاڭدى نارسە. يگىلىكتى ىسكە ىقىلاسپەن كىرىسكەن ورىستىڭ شىعىستانۋشىلارىنىڭ ۇلەسى زور بولدى. ولار شىعىس شايىرلارىنىڭ مۇراسىن ورىس تىلىنە اۋدارىپ, بۇكىلوداقتىڭ وقىرماندارىنا جاقىنداتا ءتۇستى.
دەگەنمەن ءبىرتۇتاس تامىرىنان اجىراتىپ ەتنوستىق شىققان تەگىن تۇگەندەپ تاجىك, ازەربايجان, وزبەك اقىنى دەپ ءتۇسىن تۇستەگەنىمىزدىڭ كەرى ىقپالى بولماي قويعان جوق. بۇل ۇلى شايىرلاردى ءتۇبى ءبىر تۇركى باۋىرلاستارىمىزدان قىزعانىپ, نە بولماسا ولارعا قيماعاندىعىمىز ەمەس. ۇلتقا ءبولىپ «جەكەشەلەندىرۋ» سالدارى تۇركى جۇرتىمەن, تۇركى وركەنيەتىنىڭ بارشاعا ورتاق ارقاۋىن اجىراتىپ جىبەرگەنىن سول قايناردان ءشولىن قاندىرا الماعان بىزدەر جاقسى تۇسىنەمىز.
ءاربىر ۇلت وزدەرىنە تيەسىلى ەتكەن اسىلدارىنىڭ قازىناسىن قال-قادەرىنشە ۇلىقتاپ, مۇراسىن ناسيحاتتاپ جاتقانىمەن ولاردىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەرىندەگى بارشا ءتۇبى ءبىر ورتاق يگىلىگىنە بۇگىنگى تۇركى جۇرتىنىڭ قولىنا تۇگەل جەتپەي, مۇراسىن وزىمسىنە الماي وتىرعانىمىزدىڭ جايى سودان بولار.
ۇلكەن كەدەرگى – ءتىل ءبىلىمىنىڭ جوقتىعى. ەلىمىزدەگى شىعىستانۋدىڭ وسى سالاسىنىڭ ماماندارى ساۋساقپەن سانارلىقتاي, ءتىپتى جوقتىڭ قاسى. راس, شاكارىم فيزۋلي مەن ءحافيزدى, تۇرماعانبەت ىزتىلەۋوۆ ءفيرداۋسيدىڭ «شاحناماسىن» نازيرالادى. جۇمەكەن ازداپ بولسا دا ساعديدان قالام تارتتى. ءابدىراش جامىشەۆ تە شىعىس عازالدارىن قازاقشا سويلەتتى. دەگەنمەن كەيىنگى تولقىن ازىرگە شىعىسقا مويىن بۇرماي تۇر.
ەستۋىمىزشە, كوپ دۇنيە كورشى وزبەكتەردىڭ قولىندا جاتقان سەكىلدى. ولاردىڭ ءبىر جاقسىسى ەسكى شاعاتاي جازۋىمەن جازعان ناۋاي جىرلارىن وقي السا دا بۇگىنگى قازاق ول جازۋدان قول ءۇزىپ قالعان. ول كەزەڭنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋگە پارسى ءتىلىنىڭ دە مامانى كەرەك. سول سەبەپتى ءتىل-كەدەرگىنى شەشىپ قانا شايىرلاردى ورتامىزعا تارتا الامىز.
ال ولاردىڭ شىعۋ تەگىنە كەلسەك, ازەربايجانداردىڭ مىقتىسى ءنيزاميدىڭ گانجا قالاسىندا تۋعانى عانا, مۇراسىن يراندىقتار عانا وقي الادى. ورتا عاسىرلارداعى ءۇردىس بويىنشا نيزامي دا شىعارمالارىن پارسى تىلىندە جازعان. تۋعان جەرى مەن ەڭبەكتەرىن جازعان تىلىنە قاراپ, اتاقتى ءابۋ ءالي يبن سينانى (980-1037) پارسى ويشىلى دەۋگە بولا ما؟ مەنىڭشە, جوق. ول قازىرگى وزبەكستاننىڭ بۇحارا قالاسى ماڭىنداعى تاجىك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن, بۇگىنگە جەتكەن مۇراسى اراب تىلىندە جازىلعان. ورتا عاسىردىڭ شەجىرەشىسى ءھام تاريحشىسى يراندىق دەپ ايتىلىپ جۇرگەن ءابۋ رايحان مۇحامماد يبن احماد بيرۋني (973-1048) حورەزمدە تۋعان (بۇگىنگى وزبەكستان وبلىسى), اراب تىلىندە جازعان. ءپارسىتىلدى پوەزيانىڭ باسىندا تۇرعان رۋداكي قازىرگى تاجىك جەرىندە تۋعان, عۇمىرىن ورتالىق ازيادا, بۇحارادا وتكىزگەن اقىن يراننىڭ توپىراعىنا تىرىسىندە تابانى تيمەگەن دەيدى. اتاقتى سوپى اقىن ءابۋ-ل-مادجد مادجدۋد يبن ادام ساناي گازناۋي (535/1140) اۋعانستاننىڭ گازني قالاسىندا تۋىپ, سوندا ولگەن. اۋعاندىقتار ءبىزدىڭ اقىن دەسە, پارسىلار پارسى تىلىندە جازعانى ءۇشىن وزىمىزدىكى دەيدى. تەك بۇلار ەمەس, سول كەزەڭنىڭ بەلگىلى اقىندارى حاقىندا پارسى, اراب نە تۇرىكتەردىڭ, ءبىرى كۇردتەردىڭ اقىنى دەگەن پىكىرتالاستار لەگى ءالى دە تىيىلا قويعان جوق. وكىنىشتىسى, بۇل ىزدەنىس ءارى جاڭا كوزقاراس ورتا عاسىرلىق اقىنداردىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋدا نازارىمىزدى باسقاعا اۋدارتىپ, كوزدەگەنىمىزدى بوتەن ارنادان ىزدەپ جاتقانداي اسەر قالدىرادى.
بۇلاردىڭ بەلگىلى ءبىر ءتۇپ-تامىرى بولسا, ول – تۇركىنىكى, ءىلىمى مەن عىلىمى ارقىلى اراب-يران رەنەسانسىنا جان ءبىتىرىپ جاڭا بەلەسكە شىعارىپ, تۇركىلىك رەڭ بەرگەن مۇرا دەپ قاراستىرۋىمىز قاجەت. ياعني اۋعاننىڭ عيرات قالاسىندا تۋىپ, سوندا ولگەن, تىرىسىندە قازىرگى وزبەك جەرىندە بولىپ كورمەگەن الىشەر ناۋاي مۇراسى تەك وزبەكتىڭ ولجاسى عانا ەمەس, بارشا تۇركىنىڭ جۇراعاتىنا ورتاق ادەبيەت جاۋھارى. تۋعان جەرى دەيتىن بولساق, قازىرگى پۋشتۋندارعا دا قاتىسى از. مۇنداي ءبولىس ۇلىقتارعا جاقىنداۋعا, ولاردىڭ مۇراسىنا جاڭاشا كوزبەن قاراپ, جاڭاشا توقۋعا سەپتىگىن تيگىزبەيدى. ەڭ باستىسى, ولار ءومىر سۇرگەن عاسىردان, سول كەزەڭدەردەگى تاريحي وزگەرىستەردەن الىستايمىز.
اراب وركەنيەتىمەن بىرگە شارىقتاپ شىعىستىڭ ءۇنى ادەبيەت الەمىن جاڭعىرتقاندا ونىڭ ءىزىن سول كەزدەگى كەڭىستىكتەن ىزدەۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ ءجۇرمىز. ونى بەلگىلى شىعىستانۋشى ە.بەرتەلس سول كەزەڭنىڭ گەوگرافيالىق سىزباسىن جاساپ, كوز الدىمىزعا بىلايشا ەلەستەتىپ, ءجون سىلتەدى: ء«بىر نارسەنى ەسكەرۋ قاجەت, ويتكەنى ورتالىق ازيانىڭ, يران مەن اۋعانستاننىڭ قازىرگى شەكاراسى كەيىنگى قۇبىلىس جانە ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ بۇكىل تاريحىندا ءارتۇرلى قۇرىلىمى بار بۇل اۋماقتا ءارتۇرلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار پايدا بولدى. ول ءۇشىن تاريحتىڭ ەڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىن ەسكە ءتۇسىرۋ جەتكىلىكتى».
ءVىىى عاسىرلاردا ورتالىق ازيا اتاۋى قازىرگى ۇعىممەن ەمەس, سول ءداۋىردىڭ ولشەمىمەن العاندا اۋعانستان مەن يراننىڭ ەداۋىر بولىگىنە قاناتىن جايعان. سامانيدتەر يەلىگى ىدىراعاننان كەيىن, قاراحانيدتەر مۇرا ەتكەن بۇحارا مەن سامارقان يران ايماقتارىنان ءبولىندى, بىراق گازنا, حورەزم, حوراسان, تاباريستان, گورگان, سيستان (ساحاستان) جانە ءۇندىستاننىڭ باتىس بولىگى ماحمۋدتىڭ (1030) بيلىگىندە بولدى. ودان كەيىن ءحىى عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن وسى وڭىردە سەلجۇكتەر بيلىك ەتتى. وسىدان كەيىن حورەزم استانالىق ورتالىققا اينالدى, ونىڭ بيلەۋشىلەرى حوراسان, كەرمان جانە ەجەلگى ءۇندىستان قۇرامىنا كىرەتىن ايماقتاردى جاۋلاپ الدى. ول دا ىدىراپ, مىسىرعا دەيىن كوسىلىپ جاتقان كەڭ اۋماقتى, تۇبىنە اقساق تەمىر جەتكەن موڭعولدار شاپقىنشىلىعى ورتكە ورادى. قازىرگى ورتالىق ازيا اۋماعىنان قاندى جورىعىن باستاپ جەڭىلىس كورمەگەن اقساق تەمىر 1381 جىلى ءامۋداريادان ءوتىپ, تاعى ءبىر ۇلكەن مەملەكەت قۇرايدى.
مىنە, سوندىقتان دا ونىنشى عاسىردان ون بەسىنشى عاسىرعا دەيىن ورتالىق ازيا مەن يران ادەبيەتى ءۇش تىلمەن قاتار ءتۇسىنىسىپ, ءبىر كەڭىستىكتە تىعىز بايلانىسىپ جاتتى.
قازىرگى پارسى عالىمدارى ءوز مۇرالىعىنا العان ءتول ادەبيەتىنىڭ سول كەزەڭنىڭ ادەبي مانەرىن ء(ستيلىن) حوراسان (IX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان XI عاسىرعا دەيىن) ءستيلى, ونى تۇركىستاندىق دەپ تە اتايدى. ارالىق ستيل سەلجۇك (سەلجۋك) ءداۋىرى (XII ع.), يراك ءستيلى (XIII-XV ع.ع.) دەپ ءبولىپ, ودان بولەك تاعى بىرنەشە كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرادى. ءبىز ايتقالى وتىرعان شايىرلار ءداۋىرى وسى كەزەڭدەردىڭ ءبىر ۇزىگى بولسا دا بىرەگەيى.
بۇل ءداۋىردىڭ شايىرلارىن يران تىلىندە جازدى دەپ ايتۋدىڭ ءوزى نەگىزسىز, ورتا عاسىردا تۇركى دەگەن جۇرتتى قۇرايتىن, بۇگىنگى كۇنى ازەربايجان, وزبەك, تۇرىك, قازاق, تاجىك, ت.ب دەپ اتالاتىن وعىز-تۇرىك تايپالارىنىڭ وكىلدەرىنە ورتاق ءتىل يسلام ىقپالىمەن ەنگەن اراب-پارسى تىلدەرى بولدى.
بۇعان ۇقساس كورىنىستى ەۋروپادان دا بايقايمىز. ول ەلدەردەگى نەگىزگى بارىنە ورتاق ءتىل لاتىن ءتىلى بولاتىن. ەندەشە, اراب شاپقىنشىلىعى مەن يسلام ءدىنىنىڭ ىقپالىمەن كەلگەن بۇل جاڭالىققا بىزدەرگە دە تاڭعالۋعا بولماس. اراب ءتىلى – يسلام ءتىلى. پارسى ءتىلىنىڭ دە كەڭ تارالۋى پارسىلاردىڭ ساياسي ىقپالىنىڭ ناتيجەسىندە كوپكە دەيىن مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە عىلىم مەن ادەبيەتتىڭ ءتىلى بولىپ قالىپتاستى. سول كەزەڭنىڭ جىر كۇمبەزىن تۇرعىزعان اقىندار ونىڭ ىرگەسىن وسى تىلدەرمەن قاتار ءوردى. ولار دا اراب, پارسى تىلىندە جازىپ قانا قويماي, وعان قوسا ءوز تىلدەرىنىڭ تورگە شىعۋىنا اتسالىسىپ, ءسويتىپ انا تىلىندە جازىلعان مۇراسىن قالدىردى. سول كەزەڭنەن قالىپتاسقان شايىرلىق جولدىڭ ارناسى كەڭەيىپ ودان كەيىنگى پايدا بولعان ەلدەردىڭ ادەبيەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالىپتاستىردى.
قازاق جەرىندەگى شىعىستىڭ سوڭعى شايىرى – ابايدىڭ دا العاشقى ءارى ماڭىزدى مەكتەبى وسى شىعىستىق ءداستۇر.
اباي ءۇشىن اسىرەسە فيزۋلي مەن ءناۋايدىڭ جولى بولەك بولسا دا, شاكىرت اباي: «فيزۋلي, شامسي, سايحالي, ناۋاي, ساعدي, فيردوۋسي, قوجا حافيز – بۇ ءھامماسي مەدەت بەر يا شاعيري ءفاريات» دەپ ۇلىلاردىڭ ەسىمىن اۋزىنا الىپ, رۋحىنا سيىنعاندا بۇكىل شىعىستى, كلاسسيكالىق ادەبيەتتى تۇتاس الىپ تۇر.
بىزدەر دە وسى قىسقا اڭگىمەمىزدە تۇرىكتەرمەن قاتار ازەربايجاندار دا ۇكىلەپ جۇرگەن ساعدي, حافيزداردىڭ قالدىرعان عازالدارىن مارجانعا اينالدىرعان فيزۋلي تۋرالى ايتپاقپىز.
ءحىح عاسىرداعى ەۋروپالىق فيزۋليتانۋشىلاردىڭ ۇلەسىن ەسەپكە الماي, عالىمداردىڭ زەرتتەۋىن ءبىرشاما شولعانىمىزدا وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنا دەيىن بۇل سالانىڭ ازەربايجاندىق باعىتىندا اسا قوماقتى ەڭبەكتىڭ بولماعانىن بىلدىك. تەك اقىننىڭ 500 جىلدىعىمەن شايىر شىعارماشىلىعىنا جاڭاشا رۋحاني سەرپىلىس بەردى. سول كەزدەرى شىققان ادەبيەتتانۋشى, اكادەميك م.دجافار «فيزۋلي ءوزىنىڭ 500 جىلدىعىن كۇتىپ وتىر» دەگەن ۇرانمەن قوعامنىڭ نازارىن اقىنعا اۋدارتقان ماقالا جارىق كورەدى. ونىسى كوپ جىلعى ۇنسىزدىكتەن كەيىن دابىل قاققان نىسانالى ماقالا رەتىندە فيزۋليتانۋدىڭ جاڭا تىنىسىنا دەم بەردى. مىنا ءۇزىندىنى وقي وتىرىڭىزدار:
«...بەس ءجۇز جىل بۇرىن ازەربايجان پوەزياسىنىڭ اسپانىندا كۇن كوتەرىلدى. بەس ءجۇز جىل بويى بۇل كۇن وسىلاي جارقىراپ تۇردى, سونبەيدى, ادامداردىڭ جۇرەگى مەن ساناسىن جارقىراتادى, ۇمىتسىزدەرگە ءۇمىت بەرەدى, ناداندىقتىڭ قاراڭعىسىندا اداسقاندارعا جول كورسەتەدى, بەيقامدارعا دانالىعىن ۇيرەتەدى, وقىرمانعا رۋحاني, ىزگىلىك ءنارىن بەرەدى... بۇل كۇن – فيزۋلي! جاننىڭ جىرشىسى – فيزۋلي! جان دوس, سىر ساقتاۋشى سەنىمدى, ارلى اقىن. ءماجنۇن سياقتى مۇڭعا بولەنگەن, نازىك لايلىدەي ساعىنىشتان سارعايعان, فيزۋلي! پوەزياسىمەن الەمدى تاڭعالدىرعان فيزۋلي! ءار ءسوزى – باتىردىڭ دەمى! سىرشىل نازىك ولەڭنىڭ شەبەرى – فيزۋلي!».
كلاسسيكالىق پوەزيانىڭ نەگىزىن قالاعان ءفيزۋليدىڭ تولىق اتى – مۇحاممەد سۇلەيمەن ۇلى قازىرگى يراكتىڭ كەربالا قالاسىندا اق-قاڭىلى ديناستياسى دۇرىلدەپ تۇرعان شاعىندا دۇنيە ەسىگىن اشىپتى. ءدال جىلى انىق بولماسا دا, رەسمي تۇردە 1498 جىلى تۋدى دەپ ەسەپتەلىنەدى. فيزۋلي وتكەن دۇنيە ورتا عاسىرلىق اۋمالى-توكپەلى ۇلى وزگەرىستەرمەن تۋرا كەلگەن ەكەن.
ارينە, عاسىرلار قويناۋىندا قالعان اقىن عۇمىرىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتۋ ءۇشىن ونىڭ وتكەن زامانىنىڭ جىلناماسىنان اتتاپ وتە المايمىز. سول قاعيدامەن جازۋشى-عالىم يسلام جەمەنەي بىلايشا تاراتادى. «زامانىنىڭ تانىمال شەجىرەشىسى ءابۋ ناسىر سام مىرزانىڭ (1515-1566) پارسى تىلىندە جازىلعان «سامنىڭ شەجىرەشىسى» اتتى كىتابىندا سول كەزەڭدە جانە ودان ەرتەرەك ءومىر سۇرگەن 722 اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى مالىمەت بەرگەن. سونداعى مالىمەتكە قاراعاندا, فيزۋلي باعدادي ءومىرىنىڭ باسىم بولىگى باعدادتا وتكەن».
فيزۋلي – تاحاللۋس, ياعني اقىننىڭ لاقاپ اتى. يسلام جەمەنەي: «فيزۋل اراب تىلىندە ء«تىلى ۇزىن, بىرەۋدىڭ ىسىنە ورىنسىز ارالاسۋشى كىسى» دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇل ءسوز پارسى تىلىنە دە ەنىپ, «فيزۋلي» تۇرىندە دە قولدانىلا باستاعان. مۇنداعى ماعىناسى دا سول – «سۇقتانىپ بىرەۋدىڭ ىسىنە ارالاسۋ» دەگەندى بىلدىرەدى».
ال اقىننىڭ ءوزى پارسى ديۆانىندا مىناداي جازبا قالدىرىپتى. «بىرىنشىدەن, مەن ءوزىمدى زامانداستارىمنىڭ ىشىندە بىرەگەيى بولىپ كورىنگىم كەلدى. ەكىنشىدەن, مەن بارلىق عىلىم مەن ءبىلىمدى بويىنا ءسىڭىرىپ جانە وسىنى بىلدىرەتىن بۇركەنشىك ات تاپقان ادام بولۋعا تىرىستىم. ويتكەنى «فيزۋلي» سوزدىكتە عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جيىنتىعىن, ال حالىقتا «فيۋزۋلي» ءسوزى قالىپتاسقان مىنەز-ق ۇلىق ادەبىنە, قابىلدانعان ەرەجە-داستۇرلەرگە قارسىلىق, وپپوزيتسيانى بىلدىرەدى» دەپ تۇسىندىرەدى.
بۇل دەگەنىمىز, قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا لاقاپ اتىن ءبايىتتىڭ كىم جازعانىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن كەيدە وزىنە قاراتا ءبىر جول قوسىپ ءبايىتتىڭ سوڭىنا قوسىپ وتىرعان. ءحىى عاسىرعا دەيىن بۇل ءادىستى تەك سوپىلىق پوەزياسىندا ال ودان كەيىنگى داۋىرلەردە باسقا دا عازالشىلار قالاۋىنا قاراي قوساتىن بولعان.
ال اقىننىڭ باعدادتا تۋى تۋرالى ازەربايجان اقىنى انار «اقىن مۇڭى» اتتى ەڭبەگىندە ءتۇسىندىرىپ, تيمۋريدتەر مەن موڭعول شاپقىنشىلىعى كەزىندە كوپتەگەن ازەربايجاننىڭ باعدادقا ۇدەرە كوشكەنىن جازادى. انار سول ەڭبەگىندە ءفيزۋليدىڭ اكەسى سۇلەيمەن دە بالكىم تيمۋريدتەر داۋىرىندە باعدادقا كوشىپ كەلگەن بولار دەپ بولجام ايتادى. سەۆەفيدتەر تۇسىندا باعداد پەن ازەربايجان اراسىندا بايلانىس نىعايىپ, سوڭعىلاردىڭ سانى ارتىپ, تۇرعان اۋماعى كەڭەيە تۇسكەن. باعدادتا ازەربايجانداردىڭ سانى ارابتاردىڭ سانىمەن ارتا ءتۇسۋى ازەربايجان تىلىندەگى ادەبيەتتىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى دەيدى.
يسلام جەمەنەي اتالعان كىتابىندا ءفيزۋليدىڭ وتباسى تۋرالى مىنا مالىمەتتى كەلتىرەدى: «فيزۋلي جايىندا دەرەك بەرگەن وقىمىستىلاردىڭ ءبىرى سادىق بەك افشار (1533-1610). عالىم ءوزىنىڭ پارسى تىلىندە جازعان ء«ماجما ءال-حاۋاس» كىتابىنىڭ 103-بەتىندە: «فيزۋلي ھيللە قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى. اتالعان قالادا اكەسى سوت بولعان. سوندا وقىعان, كەيىن باعدادقا كوشكەندە وقۋىن جالعاستىرعان. ونىڭ تانىمال ۇستازدارىنىڭ ءبىرى – شايىرلاردىڭ پاتشاسى اتانعان ءابيبى دەگەن كىسى بولعان. ءفيزۋليدىڭ ارعى تەگى وعىزدىڭ جيىرما ەكى تايپاسىنىڭ ءبىرى – باياتتان شىققان. باعدادتا جەتپىس ءۇش جاسىندا قايتىس بولدى» دەپ جازادى.
سونىمەن تاريحي دەرەكتەر بويىنشا 1508 جىلى سەۆەفيد ء(سافاۆي) مەملەكەتىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن باعدادتى بيلەگەن شاح يسمايل حاتاي نەدجەف قالاسىنا جانە اقىننىڭ تۋعان جەرى كەربالاعا كوپ كوڭىل بولەدى. الايدا شىعارمالارىمەن اتى شىعا باستاعان فيزۋلي پاتشا سارايىنان ءوزىن اۋلاق ۇستاعان. ءتىلى وتكىر اقىندى سەۆەفيد سارايى دا نازارىنا الىپ, ماڭىنا جولاتا قويماعان. ءوزىنىڭ زامانداسى ءارى ساراي اقىنىنا جىبەرگەن ءبىر ولەڭىندە فيزۋلي ءوزىنىڭ سارايدان الىس ەكەنىن ايتقان ەكەن. تاعى ءبىر ولەڭىندە, سەۆەفيد سارايىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, ول شاحتارعا دەگەن رازىشىلىقتىڭ اۋىرتپالىعىن كوتەرە المايتىنىن جەتكىزەدى. «ەگەر بيلەۋشى ماعان نازار اۋدارماسا, مەن وعان ريزامىن. ياكي ول ءوزىنىڭ جاقسىلىقتارىنىڭ اۋىرتپالىعى مەنىڭ كەدەيلىگىمنىڭ جۇگىنەن الدەقايدا اۋىر بولاتىنىن بىلگەن بولار» دەپ جازىپتى.
1534 جىلى باعدادتى وسمان يمپەرياسى باسىپ الادى. سەۆەفيدتەرگە يىمەسە دە ءوز زامانىندا اقىن سۇلەيمەن كانۋني سۇلتانعا, يبراگيم پاشا, اياز پاشاعا, مەحمەت پاشاعا باسقا دا اقىننىڭ ەلىنە كەيىنىرەك كەلگەن بيلىك باسىنداعى امىرشىلەرىنە قاسيدالارىن ارنايدى. سونىمەن بىرگە ونىڭ وسمان يمپەرياسىنىڭ ساراي اقىندارى حايالى مەن تاشلىدجالى ياحيا بەكتەرمەن ۇزەڭگىلەس بولعانىن بىلەمىز.
فيزۋلي شىعارماشىلىعىنىڭ ەۋروپالىق زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى ستانيسلاۆا پلياسكوۆيتسكا-رىمكەۆيچ اقىن تەگىنىڭ تۇركى ەكەندىگىن مەحمەت فۋات كوپرىلى دالەلىنە سۇيەنىپ, تۇرىكتىڭ «كەي دەرەكتەردە وعىزدىڭ بايات تايپاسىنان ەدى» دەيدى. ول ء«فيزۋليدىڭ تۇرىك شىعۋ تەگى تۋرالى كەلەسى فاكت كۋالاندىرادى: اقىننىڭ تۇرىك ديۆانى ءتىلى, مازمۇنىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى, فورماسى جانە ەرەكشە پوەتيكالىق بەينەسى تۇرعىسىنان پارسى ديۆانىنان اسىپ تۇسەدى» دەپ قيسىندايدى. ايتپاعىمىز, سول كەزەڭدەگى ءتۇبى ءبىر تۇركىلىكتى ءبولىپ-جارۋدىڭ قاجەتى ازدىعى بولسا, ەكىنشى جاعىنان اراب-پارسى پوەزياسىنا قان جۇگىرتىپ, جانداندىرا تۇسكەن اقىن جۇرەگىندەگى تۇركى بولمىسىنىڭ ىقپالى ەكەنىنىڭ ءبىر دالەلى بولماق.
ءفيزۋليدىڭ اراب-يران-تۇركى ءتىلدى ادەبي قاۋىمنىڭ باسىندا بولعانىن مىنا سوزىمەن دە جەتكىزۋگە بولادى. فيزۋلي ءوزىنىڭ ءبىر جيناعىنىڭ العى سوزىندە: «تۇركىلەر اراسىندا كوپتەگەن لايىقتى ادامى بار بولسا دا, بىراق ءسىز سياقتى بارلىق ءتىلدى جەتىك بىلەتىن بىردە-ءبىر ادام جوق كەزەڭدە اراب پەن پارسىلاردىڭ اراسىنداعى ءسوز پاتشالىعىندا ۇستەمدىك بىرتىندەپ سىزگە ءوتتى. جاراتقان يەمىز, نازىك رۋحتى پوەزيانىڭ گۇلزار باعىنان شىققان ديۆاننىڭ بۇرشىگىن تۇركى حالقىنىڭ وزىنەن ايىرا كورمەسىن!» دەگەن دوسىنىڭ ءسوزىن قيماي سونىڭ دەگەنىمەن وسى جيناقتى قۇراستىرعانىن ايتىپتى.
قۇدىرەتتى ءتىلدىڭ ارقاسىندا فيزۋلي ءپارسىتىلدى اقىنداردىڭ الدىندا جارقىراسا, تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن دە قالاپ كەتتى. سول ەڭبەگىنە قاراي, ءحىح عاسىردان باستاپ شىعارماشىلىعى جان-جاقتى زەرتتەلدى.
جالپى ارتىندا قالعان قولجازبالارىن سالىستىرا وقىپ-تالداپ, بار مۇراسى تۇگەندەلگەن اقىننىڭ ارمانى جوق شىعار. رەسەي شىعىستانۋشىسى ەۆگەني بەرتەلستىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپادا اقىننىڭ قىرىقتان استام قولجازباسى ساقتالعان ەكەن. اقىننىڭ ازەربايجان, پارسى جانە اراب تىلدەرىندە جازىلعان 16 شىعارماسى وسى كۇنگە جەتكەن. ە.بەرتەلستىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ بارىنشا جيناقتالعان شىعارمالارىنىڭ كوشىرىلگەن ۋاقىتى 1522 جىل. باكۋدە ساقتالعان ەڭ كونە ديۆانىنىڭ (جيناق) قولجازباسى 1572 جىلدى كورسەتەدى.
شىعىس شايىرلارىنىڭ بىردەن-ءبىر زەرتتەۋشىسى ە.بەرتەلس: «تۇركى اقىندارىنىڭ ەشقايسىسى دا ءدال فيزۋليدەي ەۋروپالىق وريەنتاليستەردىڭ دە, ءوز وتانداستارىنىڭ دا جوعارى باعاسىنا يە بولعانى جوق» دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى. ول ي.حامەر-پۋرگشتالدان باستاپ (اۋستريالىق تاريحشى-شىعىستانۋشى يوزەف بارون فون گاممەر-پۋرگشتال (1774-1856) جانە م.حارتمان (نەمىس شىعىستانۋشىسى مارتين حارتمانن (1851-1918) جانە ە.گ.گيببو (شوتلاندتىق شىعىستانۋشى, التى تومدىق «وسمانلى پوەزياسىنىڭ تاريحى» اتتى ىرگەلى ەڭبەكتىڭ اۆتورى) مەن ەلياس دجون ۆيلكينسون گيببپەن (1857-1901) تۇيىقتالاتىن عالىمدار شوعىرى وسى ۇلى اقىننىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن شىنايىلىعىن دارىپتەدى جانە ونىڭ شىعارماشىلىعىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن مۇمكىندىگىنشە بەينەلەۋگە تىرىستى» دەيدى.
اقىن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋدى ەۋروپالىقتار باستاپ, تۇركيالىق عالىمدار ىندەتە قازىپ, وتكەن عاسىردىڭ ورتان بولىگىنەن اسقاندا ازەربايجاندىق عالىمدار دا بۇل ىسكە بەلسەنە كىرىسەدى. بالكىم الداعى ۋاقىتتا وسى كەڭىستىكتەگى تۇركىتانۋشىلار بىرلەسە اتسالىسىپ ورتا عاسىرلىق شايىرلار ءداستۇرىنىڭ بايلانىسىن جان-جاقتى زەرتتەپ, قازىرگى ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ قادىر تۇتار شىڭىنا قايتا شىعارار دەگەن ءۇمىت دە جوق ەمەس.
وسى كۇنگە دەيىن جارىق كورگەن دۇنيەلەردى پاراقتاي وتىرىپ, اتى بەلگىلى فيزۋليتانۋشىلاردىڭ پىكىرلەرىن سالىستىرا قاراعاندا, اقىننىڭ ءتۇپ-تۇقيانىنا قاتىستى تۇسىندا عانا ەمەس, ونىڭ ءدىني تانىمىنا تۇرعىسىندا پىكىرتالاستار اينالىپ كەلىپ ءبىر ارنادا توعىسقانداي.
راس, بىزدەردىڭ ابايدى «سوپى» قىلعىمىز كەلگەنىندەي, كەيبىر عالىمداردىڭ ءفيزۋليدى سوپىلاردىڭ قاتارىندا كورىپ, ەندى ءبىرى مۇلدەم جاقىنداتپاۋعا تىرىسقانىن بايقايمىز. ابايدىڭ شىعىستىق دۇنيەتانىمىن زەرتتەگەن ەڭبەگىندە عالىم يسلام جەمەنەي فيزۋلي شىعارماشىلىعىنىڭ بۇل سيپاتىنا بىلايشا باعا بەرەدى: «ليريك اقىن بولا تۇرا, ونىڭ تاڭىرگە ىنتىق ەكەنى ولەڭ جولدارىنان ايقىن اڭعارىلادى. مۇحاممەد ءفيزۋليدىڭ تاڭىرگە ارناعان سوپىلىق پوەزياسىنىڭ قۇندىلىعىن باعامداعان عالىمدار ونى «انادولى, بۇگىنگى تۇركيانىڭ ايگىلى سوپى اقىنى ءجۇنىس ەمرەدەن (1238-1320) كەيىن سوپىلىق سارىندا جىرلاعان ەڭ كورنەكتى اقىن» دەپ بىلگەن.
امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى
