تانىم • 22 قازان، 2021

تاريحي وقيعالاردى تىڭ دەرەكتەرمەن تولىقتىرۋ ماڭىزدى

60 رەت كورسەتىلدى

نۇر-سۇلتان قالاسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جوبالىق كەڭسەسى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ 1916-1930 جىلدارى مەملەكەتتىڭ جازالاۋ ارەكەتتەرى مەن سول كەزدەگى بيلىكتىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن، اشتىق كەزىندەگى ءتۇرلى زورلىق-زومبىلىق ناۋقاندارىنىڭ سەبەبىنەن قازاقستاننان كەتۋگە ءماجبۇر بولعان قازاقستاندىق بوسقىنداردى اقتاۋعا سايكەس زەرتتەۋ ماتەريالدارىن جيناۋ بويىنشا كەزەكتى تاجىريبە الماسۋ سەمينارىن وتكىزدى.

سەمينار جۇمىسىنا رەسپۋبليكا­نىڭ بارلىق ايماقتارىنداعى وڭىرلىك كوميس­سيالاردىڭ جۇمىس توپتارىنىڭ وكىل­دەرىمەن قاتار، مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەر، ءدىن قىزمەتكەرلەرى، عالىم­دار، قوعام قايراتكەرلەرى مەن ەرىكتىلەر قاتىستى.

جوبالىق كەڭسەنىڭ باسشىسى سابىر قاسىموۆ اتاپ وتكەندەي، 1920-30 جىلدارى بولشەۆيكتىك-ستاليندىك بيلىك ارەكەتتەرىنىڭ كەسىرىنەن بولعان قايعى­لى وقيعالاردىڭ اراسىندا حال­قىمىز ءۇشىن ءماجبۇرلى بوسقىن بول­عان­دار ماسەلەسى ايرىقشا ورىن الادى. ەگەر ءبىز وسى ماسەلەنى جان-جاقتى زەرتتەپ، تۇسىنەتىن بولساق، وندا حالقى­مىز­دىڭ نەگە دەموگرافيالىق اپاتقا ۇشىراعانى بەلگىلى بولادى.

«جاپپاي ءماجبۇرلى بوسقىندار قازاقستاندا كەڭەس وكىمەتىن كۇشتەپ ورناتۋ كەزىندە، كۋلاكتاردى، بايلاردى، جارتىلاي فەودالدار مەن كرەستيان-شارۋالاردى تاركىلەۋ كەزىندە، كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ مەن وتىرىقشىلاندىرۋ كەزىندە، كۇشتەپ ەت دايىنداۋ جانە حالىققا قارسى جۇرگىزىلگەن باسقا دا ناۋقاندار كەزىندە پايدا بولدى. ادامدار مەملەكەتتىك قۋدالاۋ مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەسىرىنەن، ءدىني سەنىم­دەرى، تاپتىق قاتىستىلىعى، تەك­تىك-توپتىق شىعۋ تەگى، حالىق كوتەرىلىس­تەرى مەن نارازىلىقتارىنا قاتىسۋى نەمەسە قولداۋى ءۇشىن، سونداي-اق قازاق­­ستانداعى باسقىنشىلىق بول­شەۆ­يك­تىك-گولوششەكيندىك ساياساتپەن كەلىس­پەۋشىلىگى مەن جالپى تۇسىنىسپەۋ­شىلىگى سەكىلدى سەبەپتەرمەن باسقا وڭىرلەرگە قاشتى»، دەدى جوبالىق كەڭسە باسشىسى.

س.قاسىموۆتىڭ ايتۋىنشا، گولو­ششەكين مەن ونىڭ كومانداسى فاكتىلەردى بۇرمالاپ، قوعامدى رەسپۋبليكا بو­يىنشا عانا ەمەس، قازاقستاننان تىس جەرلەردە دە تەرىس اقپاراتتاندىرىپ وتىرعان. اتاپ ايتقاندا، رەسپۋبليكا باس­شىلىعى، ونىڭ ارنايى قىزمەت­تەرى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوز­قاراسىن وزگەرتۋ ءۇشىن ءتۇرلى جولمەن قازاق­ستاننان كەلگەن بوسقىنداردى بايلار مەن كۋلاكتار، بۇرىنعى حاندار مەن سۇلتانداردىڭ ۇرپاقتارى، ۇلتشىلدار، الاشورداشىلار، ءدىني قىزمەتشىلەر دەپ حابارلاپ وتىرعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاۋلارى دەپ كورسەتكەن. مۇنداي حابارلامالار مەن اقپاراتتاردى رەسپۋبليكا باس­شىلىعى تەك ورتالىققا عانا ەمەس، كور­­شىلەس رەسپۋبليكالاردىڭ جانە رەسەي­­دىڭ جاقىن ورنالاسقان وبلىس­تارى­نىڭ پارتيا كوميتەتتەرىنە دە جىبەرگەن.

سوندىقتان پارتيا كوميتەتتەرى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارى، بولشەۆيكتىك-ستاليندىك وكىمەتتىڭ جاقتاۋشىلارى، كەيبىر ايماقتاردى قوسپاعاندا، قازاق بوسقىندارىن مەملەكەت جاۋى سەكىلدى قارسى العان.

جوبالىق كەڭسە جەتەكشىسى، سون­داي-اق قازاقستاننىڭ باتىس جانە وڭتۇس­تىك ايماقتارىنان بوسقىندار تۇرىك­مەنستانعا، قاراقالپاقستانعا، وزبەك­ستانعا، تاجىكستانعا، سونداي-اق يرانعا، اۋعانستانعا قاشقانىن ايت­تى. ال قازاقستاننىڭ سولتۇستىك جانە سولتۇستىك-شىعىس ايماقتارىنان شىق­قان بوسقىندار رەسەيدىڭ كورشى وبلىس­تارىن قونىستانعان. كوپتەگەن قازاق بوس­قىندارى قىتايمەن اراداعى شە­كارا­دان ءوتتى. قۇجاتتارداعى دەرەك­تەرگە سايكەس، شەكارالاس اۋدانداردان حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى قاشقا­نىن كورسەتەدى. «اسىرەسە، قازاقستان باسشى­لىعى ءوز ازاماتتارىن توقتاتۋعا تىرىستى. الايدا بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارۋ (بمسب)، ميليتسيا جانە اسكەري بولىمدەردىڭ جاساقتارى ارتيللەريانى، اۆياتسيانى، پۋلەمەتتەردى قولدانا وتىرىپ، قاشقان ازاماتتاردى توقتاتۋعا تىرىستى. قارۋسىز ادامداردى اياۋسىز اتىپ تاستادى. بۇل ارەكەتتەرىن باسماشىلارمەن، قىلمىستىق توپ مۇشەلەرىمەن كۇرەس رەتىندە ءتۇ­سىن­دىردى. ءتىپتى قىتاي اۋماعىنا قاش­قان بوسقىنداردى قۋىپ جەتىپ، شابۋىلداعان. بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارۋ وتريادتارى مەن اسكەري بولىمدەر رەسپۋبليكادان تىس جەرلەردە دە قازاقستاندىق بوسقىندارعا قاتىستى قۋعىن-سۇرگىندى جالعاستىرا بەردى. ءبىز جول بويىندا، قونىس اۋدارۋ ورىندارىندا قانشا ادامنىڭ، ونىڭ ىشىندە قارتتار مەن بالالاردىڭ قايتىس بولعانىن ەسەپتەمەدىك. بۇل الدىمىزداعى جاڭا ءارى قيىن مىندەت، بىراق ءبىز ونى باستاۋى­مىز كەرەك. ال ءىزباسارلارىمىز مۇنى جالعاستىرا جاتار. مۇنداي ەسەپتەۋ قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ باسقا ساناتتارى بويىنشا دا جۇرگىزىلۋى قاجەت»، دەپ اتاپ ءوتتى س.قاسىموۆ.

كەڭسە جەتەكشىسى عالىمدارعا وسى ەسەپتى جۇرگىزۋ ءۇشىن عىلىمي نەگىزدەل­گەن ادىستەمەنى ازىرلەۋ كەرەكتىگىن ايت­تى. ونىڭ ايتۋىنشا، زەرتتەۋ بارى­سىندا گولوششەكين، بمسب جانە باسقا جازا­لاۋشىلاردىڭ جاساعان قىلمىس­تارى تۋرالى اقپاراتتارى مەن قورىتىندىلارىنا عانا سەنبەۋ كەرەك. ماتەماتيكالىق رەتتەۋ ادىستەرىن قولدانۋ ۇسىنىلدى. ادام شىعىنىن ەسەپتەۋ ءۇشىن ارنايى توپ قۇرىلۋى دا مۇمكىن ەكەنىن حابارلاندى.

وتىرىس بارىسىندا نەگىزگى باياندامانى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەر قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلنار بالتاباەۆا جاسادى.

سونداي-اق رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ وكىلدەرى زەرتتەۋ بارىسىن بايانداپ، اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس جايىنا توقتالىپ ءوتتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • كەشە

يدەولوگيا

رۋحانيات • كەشە

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • كەشە

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • كەشە

بي پاديشاسى

رۋحانيات • كەشە

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • كەشە

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • كەشە

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار