ايەل الەمى • 20 قازان، 2021

شىعىستانۋدىڭ بيىك شىنارى

275 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىندا جۇرگەن قىزدارىمىز از ەمەس. الايدا ولاردىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن وتاندىق عىلىمدى دامىتۋ جولىندا توككەن تەرى، قوسقان ۇلەسى تۋرالى كوپ ايتىلمايتىن سەكىلدى.

ايەل زاتى!

«ايەل زاتى» دەگەندە ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا ەڭ اۋەلى ادال جار، اياۋلى انا، وتباسىنىڭ بەرەكەسى، اسىل اجە، ءتىپتى ءبىر اۋلەتتىڭ التىن قازىعى بولىپ وتىرعان اق سامايلى كەيۋانا ورالادى. تۇپتەپ كەلگەندە قاتەپتى قارا نارىڭىزدىڭ دا بەلىن قايىستىرار، مەن-مەن دەگەن اتپال ازاماتىڭىزدىڭ دا قولىنان كەلمەيتىن وسىناۋ اۋىر جۇك پەن قاسيەتتى مىندەتتىڭ ۇ­دەسىنەن شىعۋدىڭ ءوزى-اق ايەل-انا ءبىزدىڭ ماڭگى ۇلىقتاۋىمىزعا لايىق ەكەندىگى، ءتىپتى اناۋ-مىناۋ ەمەس، قاسيەتتى «قۇراننىڭ» وزىندە ايتىلادى. ال سول ايەل-انا جاڭاعى ايتىلعان اۋىر دا جاۋاپكەرشىلىگى مىڭ باتپان قاسيەتتى بورىشىن وتەۋدىڭ سىرتىندا، «ينەمەن قۇدىق قازۋمەن» پارا-پار عى­لىممەن اينالىسىپ جۇرسە شە؟! ونداي ەرلىكتى ءدوپ باسىپ بەي­نەلەيتىن تەڭەۋ تاۋىپ ايتۋدىڭ ءوزى ءبىر قيامەت! مىنە بۇگىندە قازاق قىز­دارىنىڭ ءبىرازى «ينەمەن قۇدىق قازاتىن» ازاپتى «تىرلىككە» ءوز ەرىك­تەرىمەن جەگىلىپ ءجۇر. ءارى عى­لىمداعى جەتكەن جەتىستىكتەرى دە از ەمەس. باعىندىرعان بيىكتەرى دە وسال ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى ءھام بى­رەگەيى – ەلىمىزگە جانە كوپتەگەن شەتەلدەرگە بەلگىلى عالىم، تا­ريح­­­شى-شىعىستانۋشى، تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى، «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى ابۋ­سەيىتوۆا مەرۋەرت قۋاتقىزى.

مەن مەرۋەرت قۋاتقىزىنىڭ ەسىمىمەن شەتەلدە جۇرگەندە-اق تانىس ەدىم. وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىندا بەيجىڭدە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنت كەزىمىزدە ءبىز وقىعان ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنا، الەمگە ايگىلى «پەكين كىتاپحاناسىنا» سول زامانداعى قازسسر عا «حابار­شىسى»، رسفسر عا شىعىستانۋ باعىتىنداعى «حابارشىسى» بارىپ تۇراتىن. ول كەزدە ورىسشاعا ءتىسىمىز ەمىن-ەركىن باتپايدى، دەگەنمەن «م.ك.ابۋسەيتوۆا» دەگەن ەسىم-سويىنا قاراپ ءداۋ دە بولسا قازاق قىزى بولار دەپ ويلاپ قويار ەدىك. كەيىن قىتاي عالىمدارىنىڭ قازاق تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنەن «قازاق عالىمى م.ق.ابۋسەيىتوۆانىڭ پىكىرىنشە» دەپ كەلەتىن سىلتەمەلەردى ءجيى كەز­دەستىرەتىن بولدىق. ال وتانعا ورال­­عاننان كەيىن ءوزىمىز دە «شى­عىستانۋ عىلىمى» دەيتىن ۇلى مۇحيتقا قايىعىمىزدى سالدىق. سودان بەرى مەرۋەرت قۋاتقىزىنىڭ ءاربىر جاڭا ەڭبەگىن ىزدەپ وقىپ جۇردىك. ال ول كىسى ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىن باسقارعان جىلداردا ينس­تي­تۋت عالىمدارى ازىرلەگەن ەڭ­بەك­تەردى مۇمكىندىگىنشە جەكە كىتاپ­حانامىزدىڭ قورىنا الۋ ادەتىمىزگە اينالىپ ۇلگەردى. ءسويتىپ جۇرگەن كۇندەردە، ويلاماعان جەردەن جولىمىز ءتۇيىسىپ بىلتىردان بەرى ايگىلى عالىم اپامىزبەن ارىپتەس بولىپ، ءبىر مەكەمەدە بىرگە ەڭبەك ەتۋ باقىتى بۇيىردى.

جاقىن ارالاسقاندا بىلگەنىم، مەرۋەرت قۋاتقىزى قازاق، تۇركى حالىقتارىنىڭ جازبا جانە اۋىز ادەبيەتىن، فيلوسوفياسىن، تاري­حىن، فولكلورىن تەرەڭ زەرتتەپ، وتاندىق شىعىستانۋ عى­لىمىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قو­سىپ جۇرگەن عالىم عانا ەمەس، ايگىلى ويشىل-اعارتۋشى، اۋليە ما­شەكەڭنىڭ، ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ ۇرپاعى ەكەن.

ەندىگى ءسوزدىڭ اۋانىن بۇگىندە ءومىردىڭ ۇلكەن بەلەسىنە شىعىپ، مەرەيلى جاسقا جەتىپ وتىرعان مەرۋەرت قۋاتقىزىنىڭ ءومىر جولى مەن ەڭبەكتەرىنە بۇرايىق.

وسىنداي مادەني، رۋحاني داس­تۇرلەرگە تولى ورتادا ومىرگە كە­لىپ، تاربيە العان مەرۋەرت قۋاتقىزى «تاريح عىلىمى» اتتى ۇشى-قيىر­سىز ءبىلىم تەڭىزىنە ستۋدەنت كە­زىنەن بويلاي ەنىپ، دارىندى شى­عىستانۋشى ۆ.پ.ءيۋديننىڭ عىلىمي مەكتەبىنەن بىراق شىعادى. س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دىڭ تاريح فاكۋلتەتىن (اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭ وقىتاتىن ارناۋلى ءبو­لىمىن) 1974 جىلى بىتىرگەننەن كەيىن، لەنينگرادتاعى (قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ) شىعىستانۋ ينس­تيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسى مەن دوكتورانتۋراسىندا شىعىس قول­جاز­بالارىنا نەگىزدەلگەن زەرتتەۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزەتىن مامان رە­تىندە تىڭعىلىقتى دايىندىقتان وتەدى. بۇل جۇمىس ءوز كەزەگىندە بىرنەشە شەتەل تىلدەرىن ءبىلۋدى قا­جەت ەتەدى. سونىمەن تالاپتى دا تالانتتى قىز اعىلشىن تىلىنە قوسا، پارسى جانە تۇرىك تىلدەرىن مەڭگەرىپ الادى.

اسپيرانتۋرانى بىتىرگەن سوڭ قازاقستان عا تاريح، ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ شىعىستانۋ بولىمىندە كىشى، اعا عىلىمي قىزمەتكەر، ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى (1978-1992 جج.) بولىپ قىزمەت اتقارادى.

مەرۋەرت قۋاتقىزىنىڭ ال­عاشقى عىلىمي تۋىندىسى 1975 جىلى جارىق كوردى. سودان بەرگى ۋاقىتتا ونىڭ شەتەلدىك قول­جازبالار قورىندا العاش اي­قىن­دالعان جانە عىلىمي اينا­لىمعا ەنگىزىلگەن جازبا شىعىس (پارسى- جانە تۇركىتىلدى) دەرەككوزدەرىن زەرتتەۋگە ارنالعان، قازاق، ورىس، اعىلشىن، فرانتسۋز، تۇرىك جانە پارسى تىلدەرىندە جاريالانعان، جالپى 300-گە جۋىق عىلىمي ەڭبەگى باسىلىپ شىقتى. ولاردىڭ ىشىندە 11 مونوگرافيا جانە 3 وقۋلىق: «كازاحسكوە حانستۆو ۆو ۆتوروي پولو­ۆينە XVI ۆ.» (1985); ۋتەميش حادجي «چينگيز-نامە» (1992); «كازاحستان ي تسەنترالنايا ازيا ۆ XV-XVII ۆۆ.: يستوريا، پوليتيكا، ديپلوماتيا» (1998); «يستوريا كازاحستانا ي تسەنترالنوي ازي» (2001); «پيسمەننىە يستوچنيكي پو يستوري ي كۋلتۋرە كازاحستانا ي تسەن­ترالنوي ازي XV-XVIII ۆۆ.» (بيوبيبليوگرافيچەسكي وبزور) (2001); «يستوريا ي كۋلتۋرا مالوچيسلەننىح نارودوۆ كازاح­ستانا» (دليا 10كلاسسا، 2001); «قا­زاقستان تاريحى شىعىس مينياتيۋرالارىندا» (قازاق، ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە، 2010) «رۋ­كوپيسي ي ارتەفاكتى يز فوندا انري موزەرا» (قازاق، ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە، 2011)، «قا­زاق حاندىعى» (قازاق، ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە، 2015) «قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى جونىندەگى مىڭجىلدىق دەرەكتەمەلەر» (2015)، «قازاقستان تاريحى جونىندەگى ارتەفاكتىلەر، جازباشا، اۋىزشا، ەپيگرافيكالىق دەرەكتەمەلەردىڭ جيناقتاما كاتالوگى» (2015)، «كازاحستانسكوە ۆوستوكوۆەدەنيە. ك دۆادتساتيلەتيۋ وبرازوۆانيا ينستيتۋتا ۆوستوكوۆەدەنيا يم. ر.ب.سۋلەيمەنوۆا» (2016)، «قازاقستان تاريحىنىڭ مىڭ­جىلدىق دەرەككوزدەرى» (2019)، «كازاحسكوە حانستۆو» (2020) جانە ت.ب. ولاردىڭ بارىندە قازاق­ستان­نىڭ شىعىس پەن ور­تالىق ازيا ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونو­مي­كالىق جانە مادەني بايلانىستا­رى، تاريحىمىزدىڭ بۇرىن بەيما­لىم تۇستارى زەرتتەلىپ، جاڭا تۇجى­رىمدار جاسالدى.

مەرۋەرت قۋاتقىزىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى – دەرەككوزدەر تاريح ءھام شىعىستانۋ عىلىمدارىنىڭ ىرگەتاسى ەكەندىگىندە. حاسان-بەك رۋملۋدىڭ «احسان ات-تاۆاريح»، حافيز تانىشتىڭ «شاراف-نامە-ي-شاحي»، مۋحامماديار يبن اراب قاتاعاننىڭ «مۋساححير ال-بيلاد»، يسكاندەر ءمۋنشيدىڭ «تا­ريح-ي الامارا-ي ابباسي» دەگەن قادىرعالي ءجالايريدىڭ، مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ، ماح­مۋد از-ءزاماحشاريدىڭ، تاعى باسقا شىعىس عۇلامالارىنىڭ ەڭبەكتەرىن ءجىتى زەردەلەۋ ارقىلى ونىڭ وسى ۇستانىمى زەرتتەۋلەرىنەن ايقىن كورىنەدى. ونىڭ «تۇركى جانە پارسى دەرەكتەمەلەرى»، «حV-XVII عا­سىرلارداعى قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا پارسى دەرەككوزدەرى»، «قازاقستان تاريحى بويىنشا شەتەلدىك مۇراعات قورلارىنىڭ قۇجاتتارى»، ء«حVىىى – ءXىح عاسىرلارداعى قازاق – قىتاي قارىم–قاتىناستارى تاريحى بو­يىن­شا مۇراعاتتىق دەرەككوزدەرى»، «ەۋرازيا تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا جاڭا مۇراعاتتىق قۇ­جاتتار»، «قازاق حالقىنىڭ تاري­حى جانە مادەنيەتى بويىنشا شەت­ەلدىك قولجازبالار قورى» ت.ب. ەڭ­بەكتەرى وتاندىق تاريح عى­لى­مى­نىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ، ونىڭ دەرەكتەمەلىك نەگىزدەرى عى­لىم­نىڭ ءورىسىن كەڭەيتتى.

عالىمنىڭ باستى زەرتتەۋ باعىت­تارىنىڭ ءبىرى دە بىرە­گەيى قا­زاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەتنو­ما­دەني كەڭىستىگى بولىپ تابىلاتىن ورتالىق ازيانىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەندىگى تۋرالى تەوريالىق-مە­تودولوگيالىق ۇستانىمى توڭىرەگىندە شوعىرلانعان. وعان عالىمنىڭ قازاق حاندىعىنىڭ ءحVى – XVII عاسىرلارداعى تاري­حي-مادەني بايلانىستارى، كور­شى مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتى­ناستارى، كوشپەلى جانە وتى­رىقشى مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا ىقپالى، تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەني مۇراسى، قازاق مەملەكەت­تىلىگىنىڭ تاريحى، قازاق حاندا­رىنىڭ ديپلوماتيالىق جازبالارى، ورتالىق ازياداعى يسلام وركەنيەتى، دەشتى قىپشاق پەن يراننىڭ تاريحي-مادەني بايلانىستارى، يران مەن ورتالىق ازيا­داعى سوپىلىق، قازاق حان­دارىنىڭ قىتاي يمپەراتورلارىنا جولداۋلارى، ورتالىق ازيا تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ بىرتۇتاستىعى، ورتالىق ازيا مەن ۇندىستانداعى داستۇرلەر جانە قازىرگى زامانعى قۇندىلىقتار ۇندەستىگى ت.ب. ما­سە­لەلەرگە ارنالعان ەڭبەكتەرى دا­لەل بولا الادى.

مەرۋەرت قۋاتقىزى 1998-2013 جىلدار ارالىعىندا ر.ب.سۇ­لەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى لاۋازىمىندا جەمىستى ەڭبەك ەتكەنىنە ءدۇيىم جۇرت كۋا. وسى جىلداردا شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلى­مي-زەرتتەۋ قىزمەتىندە جاڭاشا باعىت العان جانە قازاقستاندىق شىعىستانۋدىڭ قولدانبالى زەرتتەۋلەر توپتاماسىن كەڭەيتكەن «قازاقستاننىڭ شىعىس ەلدەرىمەن تاريحي-مادەني جانە ساياسي-ەكو­نوميكالىق ءوزارا قارىم-قاتى­ناسى» اتتى باعدارلاماسىنىڭ نە­گىزىن قالاۋشى جانە عىلىمي جە­تەكشىسى بولدى. سونىمەن بىرگە «قازاقستان جانە شىعىس ەل­دەرى»، «قازاقستان شىعىستىڭ حا­لىقارالىق قاتىناستار جۇيە­سىندە: تاريح، قازىرگى زامان جانە پەرس­پەكتيۆالارى»، «جىبەك جو­لىنىڭ تاريحي ورتالىقتارىنىڭ جاڭعىرۋى، تۇركىتىلدى مەملەكەتتەر مادەنيەتىن ساقتاۋ جانە ساباقتاسا دامۋى»، «جىبەك جولىنداعى عىلىم جانە رۋحانيات»، «ورتالىق ازيا حالىقتارى مادەنيەتىنىڭ ساباقتاستىلىعى مەن ءوزارا اسەرى» تاقىرىبىنداعى ىرگەلى عىلىمي باعدارلامالارى ازىرلەنىپ، جۇزەگە اسىرىلدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ، اتاپ ايتقاندا يۋنەسكو-نىڭ قول­داۋىمەن بىرقاتار جوبا جۇزەگە اسىرىلدى، سول زەرتتەۋلەر مەن جوبالار اياسىندا م.ق.ابۋسەيىتوۆا ۇلتتىق ستراتەگيانى، سونداي-اق ور­تالىق ازياداعى الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار جو­نىن­دەگى وڭىرلىك ستراتەگيانى تال­قىلاۋعا جانە ازىرلەۋگە قاتىستى.

قازاقستانداعى شىعىستىق دەرەكتانۋدى دامىتۋ ماقساتىندا 1981 جىلدان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن، شىعىس قولجازبالارى مەن ارحيۆ ماتەريالدارىن ايقىنداۋ، جيناۋ جانە ولاردى زەردەلەۋ ءۇشىن رەسەي، ورتالىق ازيا ەلدەرى، ۇلىبريتانيا، فرانتسيا، يتاليا، قىتاي، يران، تۇركيا جانە ت.ب. ار­حيۆتىك قورلارعا جۇرگىزىلگەن ار­حەوگرافيالىق ەكسپەديتسيا جۇمىس­تارىن ويداعىداي باسقارىپ كەلەدى.

م.ق.ابۋسەيىتوۆا «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاما­سىن جۇزەگە اسىرۋدا دا ۇيىمداس­تىرۋشىلىق قابىلەتىن، قاجىر-قايراتىن ەشقاشان اياپ قالعان ەمەس. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 2 رەت رەسەي فەدەراتسياسىنا، 5 رەت قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا، موڭ­عولياعا، قىرعىز ەلىنە، تۇر­كياعا، ارمەنياعا، ۆەنگرياعا، شۆەي­تسارياعا ارحەوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلدى.

م.ق.ابۋسەيىتوۆانىڭ جەتەك­شىلىگىمەن «تسين پاتشالىعى كە­زەڭىندەگى قازاق-قىتاي قارىم-قا­تىناستارى تۋرالى ارحيۆ قۇ­جات­تارىنىڭ جيناعى» (قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي ار­حيۆىمەن بىرلەسە وتىرىپ، 2006-2010 جج.); «ورتالىق ازيا تاري­حىنىڭ ورتاقتىعى: كونە زامان، ورتا عاسىرلار جانە قازىر­گى زامان» (2006-2010 جج.); «قازاق­ستان جانە ءۇندىستان: وتكەنى، بۇگىنى جانە پەرسپەكتيۆالارى» (2009 ج. – قازىرگى كەزگە دەيىن); «دەش­تى قىپشاق پەن يراننىڭ تاري­حي-مادەني بايلانىستارى» (يرانمەن بىرلەسە تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى); «لۋۆەن (بەلگيا) كا­توليك ۋنيۆەرسيتەتىمەن ەراسمۋس + حالىقارالىق جوباسى (2013 ج. باس­تاپ بۇگىنگە دەيىن) جانە باسقا دا حا­لىقارالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا.

سونداي-اق پروفەسسور م.ابۋ­سەيىتوۆا حالىقارالىق تانىمال­دىلىققا يە بولعان «قازاقستاندىق شىعىستانۋ زەرتتەۋلەرى» (40-تان استام كىتاپ جاريالاندى) توپ­­­تاماسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە ۇيىمداستىرۋشىسى بولىپ تابىلادى. بۇل توپتامادا قازاقستاندىق جانە شەتەل­دىك شىعىستانۋشىلاردىڭ عى­لى­مي ەڭبەكتەرى، ماقالالار جي­ناق­­تارى، سونداي-اق اكادەميك ر.ب.سۇلەيمەنوۆ، گ.س.سادۆاكاسوۆ، ۆ.پ.يۋدين، يۋ.ا.زۋەۆتى ەسكە الۋعا ار­نالعان عىلىمي وقۋلار ما­­تەريالدارى جاريالانادى. توپ­تاما قازاقستاندا شىعىستانۋ سالا­سىن دامىتۋعا جانە ىر­گەلى زەرت­تەۋلەردىڭ ماڭىزدى باعىت­تارى­نىڭ دامۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. وسى توپتاماداعى كەي­بىر كىتاپتار قازىرگى پارسى، تۇرىك، قىتاي جانە جاپون تىلدەرىنە اۋدارىلعان. 2019 جىلدان باستاپ م.ق.ابۋسەيىتوۆا « ۇلى دالا تاريحى مەن مادەنيەتى» كىتاپتارى توپتاماسىن شىعارۋدى قولعا الدى، ونىڭ اياسىندا «قازاقستان تاريحى بويىنشا مىڭجىلدىق دەرەككوزدەر» اتتى كىتاپ-البوم، «قا­زاق حاندىعى»، «جوشى ۇلىسى­نىڭ ساياسي تاريحىنداعى وردالار (دەرەككوزدەر مەن تاريحناما)»، «قازاقستاننىڭ ورتاعاسىر تاريحى حرەستوماتياسى (VI-XIX عع.)»، « ۇلى دالا تاريحى مەن مادە­نيەتى» حالىقارالىق عىلىمي-تاجى­ريبەلىك كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى جارىق كوردى.

مەرۋەرت قۋاتقىزى 2002 جىل­دىڭ قىركۇيەك ايىندا ينستيتۋت جانىنان ۇيىمداستىرىلعان يۋنەسكو-نىڭ «عىلىم جانە رۋ­حانيلىق» كافەدراسىنىڭ مەڭگە­رۋشىسى رەتىندە دە قىرۋار جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. كافەدرانىڭ قىز­مەتى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي باعىتتارىمەن ۇندەس، وزەكتەس. ونىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتەر دە ءتۇرلى مادە­نيەت­تەر مەن وركەنيەتتەر، دىن­ارا­لىق، رۋحاني جانە عىلىمي ىق­­­پالداستىق ماسەلەلەرىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان. بۇل كافەدرا مادە­­نيەتارالىق جانە دىنارالىق ديالوگ بويىنشا UNITWIN/UNESCO Network اتتى يۋنەسكو كافە­درالارىنىڭ حالىقارالىق جەلىسىنە ەنگەن.

م.ق.ابۋسەيىتوۆانىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن يۋنەسكو، يىۇ (يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيى­مى)، IRCICA (يسلام تاريحى، ونەرى مەن مادەنيەتى بويىنشا زەرتتەۋ ورتالىعى)، يسلام الەمىنىڭ عىلىم اكادەمياسى، ف.ەبەرت قورى، USAID، فرانتسۋز ورتالىق ازيانى زەرت­تەۋ ينستيتۋتى (IFEAC)، ور­تالىق ازيانى زەرت­تەۋ جونىندەگى ەۋروپالىق قاۋىم­داستىق (ESCAS)، ءۇن­دىستان­نىڭ حالىقارالىق ىستەر جونىن­دەگى كە­ڭەسى (ICWA) جانە ت.ب. شەڭ­بە­رىندە 150-دەن استام حال­ىق­ارا­لىق جانە رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى.

سونىمەن بىرگە الاش جۇر­تى­نىڭ عالىم قىزى قازاق، ورىس، اعىلشىن، فرانتسۋز، نەمىس ياعني 5 تىلدە شىعاتىن: حالىق­ارا­لىق SHYGYS جۋرنالىن ۇيىم­داس­تىرۋشى ءارى ونىڭ باس رەداكتورى، سونداي-اق بىرقاتار وتاندىق جانە شەتەلدىك اكادەميالىق جۋر­نالداردىڭ رەداكتسيالىق القا­سىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى.

مەرۋەرت قۋاتقىزى 2013 جىل­دان باستاپ – بعم عىلىم كو­ميتەتى ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىن­داعى شى­عىستانۋ ينستيتۋتى جا­نىن­داعى تاريحي ماتەريالداردى زەرت­تەۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق اق­پاراتتىق ورتالىقتىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى.

2018-2020 جىلدار ارالىعىندا م.ابۋسەيىتوۆانىڭ عىلىمي جەتەك­شىلىگىمەن « ۇلى دالا تاريحى مەن مادەنيەتى» اتتى پانارالىق عى­لىمي-زەرتتەۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل باعدارلاما قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋدە جاڭاشا ءادىس-تاسىلمەن، ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ تۇتاستاي كورىنىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن پان­ارالىق ءارى ترانسپاندىك دەڭ­گەيدە جالپىگۋمانيتارلىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى ماماندارى بىرلەسە وتىرىپ، العاش رەت ورىندالدى.

ول 2013-2014 جىلدارى «حا­لىق تاريح تولقىنىندا» باعدار­لامالاسى جانە 2018 جىلدان باس­تاپ بۇگىنگە دەيىن «ارحيۆ – 2025» مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ورىندالىپ جاتقان « ۇلى دالا تاريحى مەن مادەنيەتى بو­يىنشا شەتەل ارحيۆتەرى مەن قور­لارىنداعى ارحەوگرافيالىق جۇمىستار (ايقىنداۋ، تالداۋ، تسيفر­لاۋ)» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى، سونىمەن قاتار « ۇلى دالا تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋ جونىندەگى ارحەوگرافيالىق قوعامداستىقتى» قۇرۋدىڭ باستاماشىسى دا مەرۋەرت قۋاتقىزى ەكەنىن اتاپ ايتۋىمىز كەرەك.

سونداي-اق م.ابۋسەيىتوۆا قا­زاقستاندا شىعىستانۋ عىلى­مىنىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەسىن قوسقان عالىم رەتىندە، شەتەلدىك قورلاردا ساقتالىپ كەلگەن جاڭا، زەردەلەنبەگەن جازبا، مۇراعات جانە ۆيزۋالدى دەرەككوزدەردى العاش رەت تاپتى. ولار – فرانتسيادا، پا­ريج­دەگى گيمە مۇراجايىندا تابىلعان «قازاقتاردىڭ تسين يمپەراتورىنا اتتاردى سىيلاۋى» اتتى بىرەگەي سۋرەتى; بەرن تاريحي ار­حيۆىندەگى (شۆەيتساريا) قا­زاق­تاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا قولجازبالار مەن ار­تەفاكتىلەردىڭ باي كوللەكتسياسى; قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي ارحيۆىندە تابىلعان قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ ىرگەلەس مەملەكەتتەردىڭ بيلەۋشىلەرىمەن ديپلوماتيالىق قاتىناس حاتتارى بويىنشا مۇراعاتتىق قۇجاتتارى جانە قازاقستانعا كوشىرمەسى تۇ­رىندە (72 812 قۇجات) الىپ كە­لىندى; قازاقستاندىق مۋزەيلىك توپتامالاردا انالوگى جوق XVI-XIX عع. قازاقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا جاڭا جازبا جانە ارحيۆتىك ماتەريالدار مەن ارتەفاكتىلەر (63 ەكسپونات) عى­لىمي اينالىمعا ەنگىزىلدى; قازاق دالاسىن بيلەۋشىلەردىڭ مينياتيۋرا جانە پورترەت تۇرىندەگى ۆيزۋالدى دەرەككوزدەرى تۇڭعىش رەت ۇلىبريتانيا، فرانتسيا، يتاليا كىتاپحانالارى مەن مۋزەيلەرىنەن اكەلىنگەن كوشىرمەلەر جانە باس­قالارى.

ارىپتەستىك ىنتىماقتاستىق جانە حالىقارالىق عىلىمي باعدار­لامالار مەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قازاقتىڭ عالىم قىزى قىتاي، جاپونيا، يران، تۇركيا، ءۇندىستان، موڭعوليا، فران­­تسيا، ۆەنگريا، رەسەي جانە ت.ب. ەل­شىلىكتەرمەن جۇيەلى بايلانىس­تار ورناتىپ، ولاردى دامىتۋدا ۇيتقى بولدى. قىسقاسى مەرۋەرت قۋاتقىزى باسقارعان جىلداردا شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ شەت­ەلدىك 40 عىلىمي مەكەمەمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم-شارتتارعا قول قويىلدى.

 اتاپ ايتار بولساق، شىعىستانۋ ينستيتۋتى بۇگىندە ءبىر كەزدە مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا سالىپ كەتكەن ءداستۇرلى داڭعىل جولدى بويلاپ وكسفوردتىڭ يسلامدى زەرتتەۋ ورتالىعى، كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى ورتالىق ازيالىق فورۋمى ( ۇلىبريتانيا); قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي ءارحيۆى (قحر); لۋۆەن كاتوليكتىك ۋنيۆەرسيتەتى (بەلگيا); بەرن ۋنيۆەرسيتەتى، بەرن تاريحي مۋزەيى (شۆەيتساريا); حالىقارالىق ورتالىقازيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (ميتساي); الەۋمەتتىك تاريح جانە ءدىندى زەرت­تەۋ ينستيتۋتى (يتاليا); رعا شى­­عىستانۋ ينستيتۋتى (رەسەي، ماس­­كەۋ)، رعا شىعىس قول­جاز­با­لارى ينستيتۋتى (رەسەي، سانكت-پە­­تەربۋرگ) جانە ت.ب. بەدەل­دى شەت­­ەلدىك شىعىستانۋ ورتالىق­تارى­­مەن عىلىمي بايلانىستار ورناتۋ مەن بىرلەسكەن عىلىمي باع­دار­لامالاردى ازىرلەۋ، عىلىمي ماقالالاردىڭ حالىقارالىق جي­ناقتارىن، عىلىمي جۋرنالدار، مونوگرافيالار ازىرلەۋدە، بىرلەسكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار، سەمينارلار وتكىزۋدە بەلسەندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.

سونىمەن بىرگە پروفەسسور م.ابۋسەيىتوۆا وتاندىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ بەزبەندەلەر جاۋاپ­تى ءساتى مەن ەكسپەرتتىك توبىنا قاتىستى بىرقاتار كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى. اتاپ ايتقاندا عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن بەرۋ جونىندەگى كو­ميسسيانىڭ مۇشەسى; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مەم­لەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق سا­راپ­تاما ورتالىعىنىڭ مۇشەسى قا­تارلى قوعامدىق قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى.

اسىرە استىن سىزىپ وتىرىپ ايتا كەتەر جاعداي مەرۋەرت قۋات­قىزى قازاقستاننىڭ شىعىس­تانۋ جانە تاريح عىلىمىن دامى­تۋدا جاس كادرلاردى دايارلاۋ مەن ولاردى تاربيەلەۋ ىسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا، ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 10 دوكتورلىق جانە 25 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا (ولاردىڭ قاتارىندا اقش، جاپونيا، فرانتسيانىڭ زەرتتەۋ­شىلەرى بار) دايىندالدى جانە قورعالدى.

مەرۋەرت قۋاتقىزى جەكە كۇش-جىگەرىمەن 2003-2010 جج. ر.ب.سۇلەي­مەنوۆ اتىنداعى شىعىس­تا­نۋ ينستيتۋتى جانىنداعى د55.40.03 ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس­تىڭ توراعاسى رەتىندە ەلىمىزدە شىعىستانۋ سالاسى بويىنشا كوپ­­تە­گەن مامانداردىڭ دايىندالۋىن قامتاماسىز ەتتى. 2011-2012 جج. بعم ءبىلىم جانە عىلىم سالا­­سىنداعى باقىلاۋ كومي­تەتى پرە­زيديۋمىنىڭ مۇشەسى بولىپ تا قىزمەت اتقارعانى بار. 2015-2021 جج. «حالىقارالىق قا­تىناس­تار»، «شىعىستانۋ» جانە «تا­ريح، تۇركولوگيا، ارحەولو­گيا» مامان­­دىقتارى بويىنشا ديس­سەرتا­تسيالىق كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت جاسادى.

قورىتىندىلاي كەلگەندە اي­تارىمىز، پروفەسسور م.ق.ابۋ­سەيىتوۆا – تال بويىنا تۋا بىت­كەن كىسىلىك پەن ادەپتىلىكتىڭ، بىلىك­­تىلىك پەن بىلگىرلىكتىڭ ارقا­سىندا، سو­نىمەن بىرگە ومىردەن جۇرە كەلە جيناعان دارىندى ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ ناتي­جەسىندە وتاندىق شىعىستانۋ عى­لى­­مىنىڭ «مەرۋەرت مەكتەبى» دەپ اتا­لاتىن ايشىقتى مەكتەبىن قۇرا ءبىلدى.

 

دۇكەن ماسىمحان ۇلى،

ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ

باس ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

ءابىلحان كاسىپقوي بوكسقا اۋىستى ما؟

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 12:39

7361 تۋريست ەلگە ورالدى

قوعام • بۇگىن، 12:20

رەزەرۆتە قانشا دارىگەر بار؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 12:16

ەلدە شەكتەۋ شارالارى كۇشەيتىلدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 11:45

قانات يسلام رەيتينگتە تومەندەدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:30

«سارى» ايماقتا جالعىز-اق ءوڭىر قالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:56

1142 ادام كوروناۆيرۋستان ساۋىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:05

جانىبەك ءتورتىنشى ورىندا

بوكس • بۇگىن، 08:59

قاڭتاردا اداسقان قارشىعا

قازاقستان • بۇگىن، 08:57

تۇڭعىش رەت قاتىسادى

قىسقى سپورت • بۇگىن، 08:55

ۇقساس جاڭالىقتار