ايەل زاتى!
«ايەل زاتى» دەگەندە ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا ەڭ اۋەلى ادال جار, اياۋلى انا, وتباسىنىڭ بەرەكەسى, اسىل اجە, ءتىپتى ءبىر اۋلەتتىڭ التىن قازىعى بولىپ وتىرعان اق سامايلى كەيۋانا ورالادى. تۇپتەپ كەلگەندە قاتەپتى قارا نارىڭىزدىڭ دا بەلىن قايىستىرار, مەن-مەن دەگەن اتپال ازاماتىڭىزدىڭ دا قولىنان كەلمەيتىن وسىناۋ اۋىر جۇك پەن قاسيەتتى مىندەتتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋدىڭ ءوزى-اق ايەل-انا ءبىزدىڭ ماڭگى ۇلىقتاۋىمىزعا لايىق ەكەندىگى, ءتىپتى اناۋ-مىناۋ ەمەس, قاسيەتتى «قۇراننىڭ» وزىندە ايتىلادى. ال سول ايەل-انا جاڭاعى ايتىلعان اۋىر دا جاۋاپكەرشىلىگى مىڭ باتپان قاسيەتتى بورىشىن وتەۋدىڭ سىرتىندا, «ينەمەن قۇدىق قازۋمەن» پارا-پار عىلىممەن اينالىسىپ جۇرسە شە؟! ونداي ەرلىكتى ءدوپ باسىپ بەينەلەيتىن تەڭەۋ تاۋىپ ايتۋدىڭ ءوزى ءبىر قيامەت! مىنە بۇگىندە قازاق قىزدارىنىڭ ءبىرازى «ينەمەن قۇدىق قازاتىن» ازاپتى «تىرلىككە» ءوز ەرىكتەرىمەن جەگىلىپ ءجۇر. ءارى عىلىمداعى جەتكەن جەتىستىكتەرى دە از ەمەس. باعىندىرعان بيىكتەرى دە وسال ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى – ەلىمىزگە جانە كوپتەگەن شەتەلدەرگە بەلگىلى عالىم, تاريحشى-شىعىستانۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى, «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى ابۋسەيىتوۆا مەرۋەرت قۋاتقىزى.
مەن مەرۋەرت قۋاتقىزىنىڭ ەسىمىمەن شەتەلدە جۇرگەندە-اق تانىس ەدىم. وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىندا بەيجىڭدە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنت كەزىمىزدە ءبىز وقىعان ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنا, الەمگە ايگىلى «پەكين كىتاپحاناسىنا» سول زامانداعى قازسسر عا «حابارشىسى», رسفسر عا شىعىستانۋ باعىتىنداعى «حابارشىسى» بارىپ تۇراتىن. ول كەزدە ورىسشاعا ءتىسىمىز ەمىن-ەركىن باتپايدى, دەگەنمەن «م.ك.ابۋسەيتوۆا» دەگەن ەسىم-سويىنا قاراپ ءداۋ دە بولسا قازاق قىزى بولار دەپ ويلاپ قويار ەدىك. كەيىن قىتاي عالىمدارىنىڭ قازاق تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنەن «قازاق عالىمى م.ق.ابۋسەيىتوۆانىڭ پىكىرىنشە» دەپ كەلەتىن سىلتەمەلەردى ءجيى كەزدەستىرەتىن بولدىق. ال وتانعا ورالعاننان كەيىن ءوزىمىز دە «شىعىستانۋ عىلىمى» دەيتىن ۇلى مۇحيتقا قايىعىمىزدى سالدىق. سودان بەرى مەرۋەرت قۋاتقىزىنىڭ ءاربىر جاڭا ەڭبەگىن ىزدەپ وقىپ جۇردىك. ال ول كىسى ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىن باسقارعان جىلداردا ينستيتۋت عالىمدارى ازىرلەگەن ەڭبەكتەردى مۇمكىندىگىنشە جەكە كىتاپحانامىزدىڭ قورىنا الۋ ادەتىمىزگە اينالىپ ۇلگەردى. ءسويتىپ جۇرگەن كۇندەردە, ويلاماعان جەردەن جولىمىز ءتۇيىسىپ بىلتىردان بەرى ايگىلى عالىم اپامىزبەن ارىپتەس بولىپ, ءبىر مەكەمەدە بىرگە ەڭبەك ەتۋ باقىتى بۇيىردى.
جاقىن ارالاسقاندا بىلگەنىم, مەرۋەرت قۋاتقىزى قازاق, تۇركى حالىقتارىنىڭ جازبا جانە اۋىز ادەبيەتىن, فيلوسوفياسىن, تاريحىن, فولكلورىن تەرەڭ زەرتتەپ, وتاندىق شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسىپ جۇرگەن عالىم عانا ەمەس, ايگىلى ويشىل-اعارتۋشى, اۋليە ماشەكەڭنىڭ, ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ ۇرپاعى ەكەن.
ەندىگى ءسوزدىڭ اۋانىن بۇگىندە ءومىردىڭ ۇلكەن بەلەسىنە شىعىپ, مەرەيلى جاسقا جەتىپ وتىرعان مەرۋەرت قۋاتقىزىنىڭ ءومىر جولى مەن ەڭبەكتەرىنە بۇرايىق.
وسىنداي مادەني, رۋحاني داستۇرلەرگە تولى ورتادا ومىرگە كەلىپ, تاربيە العان مەرۋەرت قۋاتقىزى «تاريح عىلىمى» اتتى ۇشى-قيىرسىز ءبىلىم تەڭىزىنە ستۋدەنت كەزىنەن بويلاي ەنىپ, دارىندى شىعىستانۋشى ۆ.پ.ءيۋديننىڭ عىلىمي مەكتەبىنەن بىراق شىعادى. س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دىڭ تاريح فاكۋلتەتىن (اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭ وقىتاتىن ارناۋلى ءبولىمىن) 1974 جىلى بىتىرگەننەن كەيىن, لەنينگرادتاعى (قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ) شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسى مەن دوكتورانتۋراسىندا شىعىس قولجازبالارىنا نەگىزدەلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن مامان رەتىندە تىڭعىلىقتى دايىندىقتان وتەدى. بۇل جۇمىس ءوز كەزەگىندە بىرنەشە شەتەل تىلدەرىن ءبىلۋدى قاجەت ەتەدى. سونىمەن تالاپتى دا تالانتتى قىز اعىلشىن تىلىنە قوسا, پارسى جانە تۇرىك تىلدەرىن مەڭگەرىپ الادى.
اسپيرانتۋرانى بىتىرگەن سوڭ قازاقستان عا تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ شىعىستانۋ بولىمىندە كىشى, اعا عىلىمي قىزمەتكەر, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى (1978-1992 جج.) بولىپ قىزمەت اتقارادى.
مەرۋەرت قۋاتقىزىنىڭ العاشقى عىلىمي تۋىندىسى 1975 جىلى جارىق كوردى. سودان بەرگى ۋاقىتتا ونىڭ شەتەلدىك قولجازبالار قورىندا العاش ايقىندالعان جانە عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلگەن جازبا شىعىس (پارسى- جانە تۇركىتىلدى) دەرەككوزدەرىن زەرتتەۋگە ارنالعان, قازاق, ورىس, اعىلشىن, فرانتسۋز, تۇرىك جانە پارسى تىلدەرىندە جاريالانعان, جالپى 300-گە جۋىق عىلىمي ەڭبەگى باسىلىپ شىقتى. ولاردىڭ ىشىندە 11 مونوگرافيا جانە 3 وقۋلىق: «كازاحسكوە حانستۆو ۆو ۆتوروي پولوۆينە XVI ۆ.» (1985); ۋتەميش حادجي «چينگيز-نامە» (1992); «كازاحستان ي تسەنترالنايا ازيا ۆ XV-XVII ۆۆ.: يستوريا, پوليتيكا, ديپلوماتيا» (1998); «يستوريا كازاحستانا ي تسەنترالنوي ازي» (2001); «پيسمەننىە يستوچنيكي پو يستوري ي كۋلتۋرە كازاحستانا ي تسەنترالنوي ازي XV-XVIII ۆۆ.» (بيوبيبليوگرافيچەسكي وبزور) (2001); «يستوريا ي كۋلتۋرا مالوچيسلەننىح نارودوۆ كازاحستانا» (دليا 10كلاسسا, 2001); «قازاقستان تاريحى شىعىس مينياتيۋرالارىندا» (قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە, 2010) «رۋكوپيسي ي ارتەفاكتى يز فوندا انري موزەرا» (قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە, 2011), «قازاق حاندىعى» (قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە, 2015) «قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى جونىندەگى مىڭجىلدىق دەرەكتەمەلەر» (2015), «قازاقستان تاريحى جونىندەگى ارتەفاكتىلەر, جازباشا, اۋىزشا, ەپيگرافيكالىق دەرەكتەمەلەردىڭ جيناقتاما كاتالوگى» (2015), «كازاحستانسكوە ۆوستوكوۆەدەنيە. ك دۆادتساتيلەتيۋ وبرازوۆانيا ينستيتۋتا ۆوستوكوۆەدەنيا يم. ر.ب.سۋلەيمەنوۆا» (2016), «قازاقستان تاريحىنىڭ مىڭجىلدىق دەرەككوزدەرى» (2019), «كازاحسكوە حانستۆو» (2020) جانە ت.ب. ولاردىڭ بارىندە قازاقستاننىڭ شىعىس پەن ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستارى, تاريحىمىزدىڭ بۇرىن بەيمالىم تۇستارى زەرتتەلىپ, جاڭا تۇجىرىمدار جاسالدى.
مەرۋەرت قۋاتقىزىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى – دەرەككوزدەر تاريح ءھام شىعىستانۋ عىلىمدارىنىڭ ىرگەتاسى ەكەندىگىندە. حاسان-بەك رۋملۋدىڭ «احسان ات-تاۆاريح», حافيز تانىشتىڭ «شاراف-نامە-ي-شاحي», مۋحامماديار يبن اراب قاتاعاننىڭ «مۋساححير ال-بيلاد», يسكاندەر ءمۋنشيدىڭ «تاريح-ي الامارا-ي ابباسي» دەگەن قادىرعالي ءجالايريدىڭ, مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ, ماحمۋد از-ءزاماحشاريدىڭ, تاعى باسقا شىعىس عۇلامالارىنىڭ ەڭبەكتەرىن ءجىتى زەردەلەۋ ارقىلى ونىڭ وسى ۇستانىمى زەرتتەۋلەرىنەن ايقىن كورىنەدى. ونىڭ «تۇركى جانە پارسى دەرەكتەمەلەرى», «حV-XVII عاسىرلارداعى قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا پارسى دەرەككوزدەرى», «قازاقستان تاريحى بويىنشا شەتەلدىك مۇراعات قورلارىنىڭ قۇجاتتارى», ء«حVىىى – ءXىح عاسىرلارداعى قازاق – قىتاي قارىم–قاتىناستارى تاريحى بويىنشا مۇراعاتتىق دەرەككوزدەرى», «ەۋرازيا تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا جاڭا مۇراعاتتىق قۇجاتتار», «قازاق حالقىنىڭ تاريحى جانە مادەنيەتى بويىنشا شەتەلدىك قولجازبالار قورى» ت.ب. ەڭبەكتەرى وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ, ونىڭ دەرەكتەمەلىك نەگىزدەرى عىلىمنىڭ ءورىسىن كەڭەيتتى.
عالىمنىڭ باستى زەرتتەۋ باعىتتارىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەتنومادەني كەڭىستىگى بولىپ تابىلاتىن ورتالىق ازيانىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەندىگى تۋرالى تەوريالىق-مەتودولوگيالىق ۇستانىمى توڭىرەگىندە شوعىرلانعان. وعان عالىمنىڭ قازاق حاندىعىنىڭ ءحVى – XVII عاسىرلارداعى تاريحي-مادەني بايلانىستارى, كورشى مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناستارى, كوشپەلى جانە وتىرىقشى مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا ىقپالى, تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەني مۇراسى, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى, قازاق حاندارىنىڭ ديپلوماتيالىق جازبالارى, ورتالىق ازياداعى يسلام وركەنيەتى, دەشتى قىپشاق پەن يراننىڭ تاريحي-مادەني بايلانىستارى, يران مەن ورتالىق ازياداعى سوپىلىق, قازاق حاندارىنىڭ قىتاي يمپەراتورلارىنا جولداۋلارى, ورتالىق ازيا تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ بىرتۇتاستىعى, ورتالىق ازيا مەن ۇندىستانداعى داستۇرلەر جانە قازىرگى زامانعى قۇندىلىقتار ۇندەستىگى ت.ب. ماسەلەلەرگە ارنالعان ەڭبەكتەرى دالەل بولا الادى.
مەرۋەرت قۋاتقىزى 1998-2013 جىلدار ارالىعىندا ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى لاۋازىمىندا جەمىستى ەڭبەك ەتكەنىنە ءدۇيىم جۇرت كۋا. وسى جىلداردا شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىندە جاڭاشا باعىت العان جانە قازاقستاندىق شىعىستانۋدىڭ قولدانبالى زەرتتەۋلەر توپتاماسىن كەڭەيتكەن «قازاقستاننىڭ شىعىس ەلدەرىمەن تاريحي-مادەني جانە ساياسي-ەكونوميكالىق ءوزارا قارىم-قاتىناسى» اتتى باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە عىلىمي جەتەكشىسى بولدى. سونىمەن بىرگە «قازاقستان جانە شىعىس ەلدەرى», «قازاقستان شىعىستىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە: تاريح, قازىرگى زامان جانە پەرسپەكتيۆالارى», «جىبەك جولىنىڭ تاريحي ورتالىقتارىنىڭ جاڭعىرۋى, تۇركىتىلدى مەملەكەتتەر مادەنيەتىن ساقتاۋ جانە ساباقتاسا دامۋى», «جىبەك جولىنداعى عىلىم جانە رۋحانيات», «ورتالىق ازيا حالىقتارى مادەنيەتىنىڭ ساباقتاستىلىعى مەن ءوزارا اسەرى» تاقىرىبىنداعى ىرگەلى عىلىمي باعدارلامالارى ازىرلەنىپ, جۇزەگە اسىرىلدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, اتاپ ايتقاندا يۋنەسكو-نىڭ قولداۋىمەن بىرقاتار جوبا جۇزەگە اسىرىلدى, سول زەرتتەۋلەر مەن جوبالار اياسىندا م.ق.ابۋسەيىتوۆا ۇلتتىق ستراتەگيانى, سونداي-اق ورتالىق ازياداعى الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار جونىندەگى وڭىرلىك ستراتەگيانى تالقىلاۋعا جانە ازىرلەۋگە قاتىستى.
قازاقستانداعى شىعىستىق دەرەكتانۋدى دامىتۋ ماقساتىندا 1981 جىلدان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن, شىعىس قولجازبالارى مەن ارحيۆ ماتەريالدارىن ايقىنداۋ, جيناۋ جانە ولاردى زەردەلەۋ ءۇشىن رەسەي, ورتالىق ازيا ەلدەرى, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, يتاليا, قىتاي, يران, تۇركيا جانە ت.ب. ارحيۆتىك قورلارعا جۇرگىزىلگەن ارحەوگرافيالىق ەكسپەديتسيا جۇمىستارىن ويداعىداي باسقارىپ كەلەدى.
م.ق.ابۋسەيىتوۆا «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا دا ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن, قاجىر-قايراتىن ەشقاشان اياپ قالعان ەمەس. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 2 رەت رەسەي فەدەراتسياسىنا, 5 رەت قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا, موڭعولياعا, قىرعىز ەلىنە, تۇركياعا, ارمەنياعا, ۆەنگرياعا, شۆەيتسارياعا ارحەوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلدى.
م.ق.ابۋسەيىتوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن «تسين پاتشالىعى كەزەڭىندەگى قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناستارى تۋرالى ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ جيناعى» (قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي ارحيۆىمەن بىرلەسە وتىرىپ, 2006-2010 جج.); «ورتالىق ازيا تاريحىنىڭ ورتاقتىعى: كونە زامان, ورتا عاسىرلار جانە قازىرگى زامان» (2006-2010 جج.); «قازاقستان جانە ءۇندىستان: وتكەنى, بۇگىنى جانە پەرسپەكتيۆالارى» (2009 ج. – قازىرگى كەزگە دەيىن); «دەشتى قىپشاق پەن يراننىڭ تاريحي-مادەني بايلانىستارى» (يرانمەن بىرلەسە تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى); «لۋۆەن (بەلگيا) كاتوليك ۋنيۆەرسيتەتىمەن ەراسمۋس + حالىقارالىق جوباسى (2013 ج. باستاپ بۇگىنگە دەيىن) جانە باسقا دا حالىقارالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا.
سونداي-اق پروفەسسور م.ابۋسەيىتوۆا حالىقارالىق تانىمالدىلىققا يە بولعان «قازاقستاندىق شىعىستانۋ زەرتتەۋلەرى» (40-تان استام كىتاپ جاريالاندى) توپتاماسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە ۇيىمداستىرۋشىسى بولىپ تابىلادى. بۇل توپتامادا قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك شىعىستانۋشىلاردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى, ماقالالار جيناقتارى, سونداي-اق اكادەميك ر.ب.سۇلەيمەنوۆ, گ.س.سادۆاكاسوۆ, ۆ.پ.يۋدين, يۋ.ا.زۋەۆتى ەسكە الۋعا ارنالعان عىلىمي وقۋلار ماتەريالدارى جاريالانادى. توپتاما قازاقستاندا شىعىستانۋ سالاسىن دامىتۋعا جانە ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ دامۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. وسى توپتاماداعى كەيبىر كىتاپتار قازىرگى پارسى, تۇرىك, قىتاي جانە جاپون تىلدەرىنە اۋدارىلعان. 2019 جىلدان باستاپ م.ق.ابۋسەيىتوۆا « ۇلى دالا تاريحى مەن مادەنيەتى» كىتاپتارى توپتاماسىن شىعارۋدى قولعا الدى, ونىڭ اياسىندا «قازاقستان تاريحى بويىنشا مىڭجىلدىق دەرەككوزدەر» اتتى كىتاپ-البوم, «قازاق حاندىعى», «جوشى ۇلىسىنىڭ ساياسي تاريحىنداعى وردالار (دەرەككوزدەر مەن تاريحناما)», «قازاقستاننىڭ ورتاعاسىر تاريحى حرەستوماتياسى (VI-XIX عع.)», « ۇلى دالا تاريحى مەن مادەنيەتى» حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى جارىق كوردى.
مەرۋەرت قۋاتقىزى 2002 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ينستيتۋت جانىنان ۇيىمداستىرىلعان يۋنەسكو-نىڭ «عىلىم جانە رۋحانيلىق» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رەتىندە دە قىرۋار جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. كافەدرانىڭ قىزمەتى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي باعىتتارىمەن ۇندەس, وزەكتەس. ونىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتەر دە ءتۇرلى مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر, دىنارالىق, رۋحاني جانە عىلىمي ىقپالداستىق ماسەلەلەرىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان. بۇل كافەدرا مادەنيەتارالىق جانە دىنارالىق ديالوگ بويىنشا UNITWIN/UNESCO Network اتتى يۋنەسكو كافەدرالارىنىڭ حالىقارالىق جەلىسىنە ەنگەن.
م.ق.ابۋسەيىتوۆانىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن يۋنەسكو, يىۇ (يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى), IRCICA (يسلام تاريحى, ونەرى مەن مادەنيەتى بويىنشا زەرتتەۋ ورتالىعى), يسلام الەمىنىڭ عىلىم اكادەمياسى, ف.ەبەرت قورى, USAID, فرانتسۋز ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ ينستيتۋتى (IFEAC), ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ جونىندەگى ەۋروپالىق قاۋىمداستىق (ESCAS), ءۇندىستاننىڭ حالىقارالىق ىستەر جونىندەگى كەڭەسى (ICWA) جانە ت.ب. شەڭبەرىندە 150-دەن استام حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى.
سونىمەن بىرگە الاش جۇرتىنىڭ عالىم قىزى قازاق, ورىس, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس ياعني 5 تىلدە شىعاتىن: حالىقارالىق SHYGYS جۋرنالىن ۇيىمداستىرۋشى ءارى ونىڭ باس رەداكتورى, سونداي-اق بىرقاتار وتاندىق جانە شەتەلدىك اكادەميالىق جۋرنالداردىڭ رەداكتسيالىق القاسىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى.
مەرۋەرت قۋاتقىزى 2013 جىلدان باستاپ – بعم عىلىم كوميتەتى ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى جانىنداعى تاريحي ماتەريالداردى زەرتتەۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق ورتالىقتىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى.
2018-2020 جىلدار ارالىعىندا م.ابۋسەيىتوۆانىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن « ۇلى دالا تاريحى مەن مادەنيەتى» اتتى پانارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل باعدارلاما قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋدە جاڭاشا ءادىس-تاسىلمەن, ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ تۇتاستاي كورىنىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن پانارالىق ءارى ترانسپاندىك دەڭگەيدە جالپىگۋمانيتارلىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى ماماندارى بىرلەسە وتىرىپ, العاش رەت ورىندالدى.
ول 2013-2014 جىلدارى «حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدارلامالاسى جانە 2018 جىلدان باستاپ بۇگىنگە دەيىن «ارحيۆ – 2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ورىندالىپ جاتقان « ۇلى دالا تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا شەتەل ارحيۆتەرى مەن قورلارىنداعى ارحەوگرافيالىق جۇمىستار (ايقىنداۋ, تالداۋ, تسيفرلاۋ)» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى, سونىمەن قاتار « ۇلى دالا تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋ جونىندەگى ارحەوگرافيالىق قوعامداستىقتى» قۇرۋدىڭ باستاماشىسى دا مەرۋەرت قۋاتقىزى ەكەنىن اتاپ ايتۋىمىز كەرەك.
سونداي-اق م.ابۋسەيىتوۆا قازاقستاندا شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەسىن قوسقان عالىم رەتىندە, شەتەلدىك قورلاردا ساقتالىپ كەلگەن جاڭا, زەردەلەنبەگەن جازبا, مۇراعات جانە ۆيزۋالدى دەرەككوزدەردى العاش رەت تاپتى. ولار – فرانتسيادا, پاريجدەگى گيمە مۇراجايىندا تابىلعان «قازاقتاردىڭ تسين يمپەراتورىنا اتتاردى سىيلاۋى» اتتى بىرەگەي سۋرەتى; بەرن تاريحي ارحيۆىندەگى (شۆەيتساريا) قازاقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا قولجازبالار مەن ارتەفاكتىلەردىڭ باي كوللەكتسياسى; قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي ارحيۆىندە تابىلعان قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ ىرگەلەس مەملەكەتتەردىڭ بيلەۋشىلەرىمەن ديپلوماتيالىق قاتىناس حاتتارى بويىنشا مۇراعاتتىق قۇجاتتارى جانە قازاقستانعا كوشىرمەسى تۇرىندە (72 812 قۇجات) الىپ كەلىندى; قازاقستاندىق مۋزەيلىك توپتامالاردا انالوگى جوق XVI-XIX عع. قازاقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا جاڭا جازبا جانە ارحيۆتىك ماتەريالدار مەن ارتەفاكتىلەر (63 ەكسپونات) عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلدى; قازاق دالاسىن بيلەۋشىلەردىڭ مينياتيۋرا جانە پورترەت تۇرىندەگى ۆيزۋالدى دەرەككوزدەرى تۇڭعىش رەت ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, يتاليا كىتاپحانالارى مەن مۋزەيلەرىنەن اكەلىنگەن كوشىرمەلەر جانە باسقالارى.
ارىپتەستىك ىنتىماقتاستىق جانە حالىقارالىق عىلىمي باعدارلامالار مەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قازاقتىڭ عالىم قىزى قىتاي, جاپونيا, يران, تۇركيا, ءۇندىستان, موڭعوليا, فرانتسيا, ۆەنگريا, رەسەي جانە ت.ب. ەلشىلىكتەرمەن جۇيەلى بايلانىستار ورناتىپ, ولاردى دامىتۋدا ۇيتقى بولدى. قىسقاسى مەرۋەرت قۋاتقىزى باسقارعان جىلداردا شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ شەتەلدىك 40 عىلىمي مەكەمەمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم-شارتتارعا قول قويىلدى.
اتاپ ايتار بولساق, شىعىستانۋ ينستيتۋتى بۇگىندە ءبىر كەزدە مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا سالىپ كەتكەن ءداستۇرلى داڭعىل جولدى بويلاپ وكسفوردتىڭ يسلامدى زەرتتەۋ ورتالىعى, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى ورتالىق ازيالىق فورۋمى ( ۇلىبريتانيا); قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي ءارحيۆى (قحر); لۋۆەن كاتوليكتىك ۋنيۆەرسيتەتى (بەلگيا); بەرن ۋنيۆەرسيتەتى, بەرن تاريحي مۋزەيى (شۆەيتساريا); حالىقارالىق ورتالىقازيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (ميتساي); الەۋمەتتىك تاريح جانە ءدىندى زەرتتەۋ ينستيتۋتى (يتاليا); رعا شىعىستانۋ ينستيتۋتى (رەسەي, ماسكەۋ), رعا شىعىس قولجازبالارى ينستيتۋتى (رەسەي, سانكت-پەتەربۋرگ) جانە ت.ب. بەدەلدى شەتەلدىك شىعىستانۋ ورتالىقتارىمەن عىلىمي بايلانىستار ورناتۋ مەن بىرلەسكەن عىلىمي باعدارلامالاردى ازىرلەۋ, عىلىمي ماقالالاردىڭ حالىقارالىق جيناقتارىن, عىلىمي جۋرنالدار, مونوگرافيالار ازىرلەۋدە, بىرلەسكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار, سەمينارلار وتكىزۋدە بەلسەندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
سونىمەن بىرگە پروفەسسور م.ابۋسەيىتوۆا وتاندىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ بەزبەندەلەر جاۋاپتى ءساتى مەن ەكسپەرتتىك توبىنا قاتىستى بىرقاتار كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى. اتاپ ايتقاندا عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن بەرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعىنىڭ مۇشەسى قاتارلى قوعامدىق قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى.
اسىرە استىن سىزىپ وتىرىپ ايتا كەتەر جاعداي مەرۋەرت قۋاتقىزى قازاقستاننىڭ شىعىستانۋ جانە تاريح عىلىمىن دامىتۋدا جاس كادرلاردى دايارلاۋ مەن ولاردى تاربيەلەۋ ىسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 10 دوكتورلىق جانە 25 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا (ولاردىڭ قاتارىندا اقش, جاپونيا, فرانتسيانىڭ زەرتتەۋشىلەرى بار) دايىندالدى جانە قورعالدى.
مەرۋەرت قۋاتقىزى جەكە كۇش-جىگەرىمەن 2003-2010 جج. ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى جانىنداعى د55.40.03 ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى رەتىندە ەلىمىزدە شىعىستانۋ سالاسى بويىنشا كوپتەگەن مامانداردىڭ دايىندالۋىن قامتاماسىز ەتتى. 2011-2012 جج. بعم ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى باقىلاۋ كوميتەتى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى بولىپ تا قىزمەت اتقارعانى بار. 2015-2021 جج. «حالىقارالىق قاتىناستار», «شىعىستانۋ» جانە «تاريح, تۇركولوگيا, ارحەولوگيا» ماماندىقتارى بويىنشا ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت جاسادى.
قورىتىندىلاي كەلگەندە ايتارىمىز, پروفەسسور م.ق.ابۋسەيىتوۆا – تال بويىنا تۋا بىتكەن كىسىلىك پەن ادەپتىلىكتىڭ, بىلىكتىلىك پەن بىلگىرلىكتىڭ ارقاسىندا, سونىمەن بىرگە ومىردەن جۇرە كەلە جيناعان دارىندى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ ناتيجەسىندە وتاندىق شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ «مەرۋەرت مەكتەبى» دەپ اتالاتىن ايشىقتى مەكتەبىن قۇرا ءبىلدى.
دۇكەن ماسىمحان ۇلى,
ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ
باس ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
