ونەر • 21 قازان، 2021

«قاراگوز» جاسىرعان شىندىق

190 رەت كورسەتىلدى

«قاراگوزدى» قويماعان قازاق تەاترى جوق. تالاي تالانتتى بۋىن­نىڭ تۇساۋىن كەسكەن م.اۋەزوۆتىڭ شىعارماسىن ءار كەزەڭنىڭ رە­جيس­سەرلەرى وزىنشە قابىلداپ، جاڭاشا ساحنالاۋعا تىرىسىپ كەلەدى.

بۇگىنگى تەاتردىڭ كەشەگى كلاس­­سيكاعا نەگە قۇمار بولاتىنى تيۋز-دا تالانتتى رەجيسسەر فار­حاد مولداعالي ساحنالاعان «قارا­گوزدەن» انىق كورىندى. «ساحنادا مىڭ سان رەت وينالىپ، سىرنەسى اعىپ، سىلەسى قات­قان «قاراگوزدىڭ» ەلگە بەلگىلى ەسكى وقيعاسىن جاماپ-جاسقاپ قاي جەرىن جاڭالىق ەتىپ، جاڭا تۇر­پاتتى قويىلىم جا­سا­ماق؟» دەگەن ساۋالدىڭ سانانى ءبىر ءتۇرتىپ ءوتۋى زاڭدى. باسە، نەگە؟ سويتكەندە، سۇڭ­عىلا اۋەزوۆ وتكەن عاسىردىڭ وقي­عاسىنا قۇرىپ جازىپ كەتكەن «قاراگوزدىڭ» تۇبىنە ناق مىنا ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان بۇگىنگى كۇننىڭ سورعالاعان شىندىعىن جاسىرىپ كەتكەنىن بىلدىك پە؟

كورەرمەن كوپتەن بەرى جوعال­تىپ العان شيەلەنىستى ساحنادان قاي­تا كوردى. مۇندا ۋاقىتتىڭ ما­عى­ناسى جوق. قاراگوز بەن سى­رى­منىڭ اراسىنداعى ماحاببات درا­ماسىنىڭ نارشا مەن كاراگوز ارا­سىندا قاسىرەتكە ۇلاسۋى شىتىر­مان­عا تولى. بۇل پەسانى بۇرىن فەودالدىق زاماننىڭ ادىلەتسىزدىگى، جاڭا مەن ەسكىنىڭ تارتىسى، ەكى جاستىڭ اراسىنداعى ماحاببات، قوس عاشىقتىڭ قوسىلا الماۋى، ەسكى سالت-سانانىڭ ۇستەمدىگى تۋرالى دەپ قابىلداپ كەلگەنىمىز ءۇشىن العاش رەت ءوزىمىزدى ايىپتاپ، رەنجىگەندەي كۇي كەشتىك.

اۋەزوۆ ءجۇز جىل بۇرىن بۇ­گىن­گى كۇن تۋرالى تولعاپتى. ع.مۇ­سى­رە­پوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاس­­وسپىرىمدەر تەاترىنىڭ جاڭا ماۋ­­سىمىنىڭ شىمىلدىعى «قا­را­­­گوز­بەن» اشىلىپ، ءبىر جارىم سا­عات بويى كوڭىلدىڭ نەشە الۋان قۇ­بى­لىسىنا سالعاندا، ءبىز وسى­نى تۇسىندىك.

وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن سى­­رىم ۇستىنە فۋتبولكا مەن ءسان­دى بىل­عارى كۇرتە كيىپ العان. دە­­گەن­مەن رەجيسسەر ەسكىرگەن قا­لىپ­­­تان بويىن اۋلاق سالىپ، شى­عار­­­مانى جاڭاشا ساحنالاۋدا تو­لىق ەر­­كىندىكتى تاڭداعانىمەن، قو­­­لىن باتىرىپ، تىم «راديكال» تاسىل­­­دەر قولدانبايدى. اۋەزوۆتىڭ ءماتىنى تو­لىق­تاي ساقتالعان.

شىمىلدىق اشىلعاندا ساحنا ورتاسىندا قاراگوز بەن نارشا تۇر. قىزعا ىنتىق جاس جىگىت سەزى­مىن بىلدىرگىسى كەلگەنىمەن، قارا­گوز نارشانى بەتىمەن جاسقاپ، كوڭى­لىنىڭ وزگەدە ەكەنىن بىلدىرگىسى كەل­گەندەي. قاراگوزدىڭ عاشىعى – سى­رىم. بىراق قاراگوز بەن سى­رىم­نىڭ ماحابباتىندا تاس بوگەت­تەي ۇلكەن كەدەرگى بار. ەكەۋى دە قا­راۋىلدىڭ ۇلى مەن قىزى. ەكەۋىنىڭ تۋىس­تىق ءتۇبىرى جەتى اتاعا جەتپەگەن، سون­دىقتان التى اتادان اسپا­عان اعا­يىندىق رۋ ءداستۇرى بويىنشا ءبىر-بىرىمەن قوسىلۋعا قايشى بولىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە قاراگوز بەسىكتە جاتقانىندا-اق «مالمەن باي­لانىپ، باتامەن ماتالعان»، باس­قا رۋ­دىڭ ءالدى ءبىر بايىنىڭ بالاسى نارشاعا ايتتىرىلعان. قاراگوزدىڭ اۋىلىنا قۇدالار كەلىپ، كەلىندەرىن الىپ كەتپەكشى. بىراق قاراگوزدىڭ بار اڭسارى – سىرىم. باقىتتى ماحاببات جولىندا اشىق ايقاسقا شىعىپ، اتا سالتىنان اتتاپ وتۋگە بار ارۋدى ەشنارسە توقتاتپاق ەمەس. سىرىم – ماقسات راحمەت دراما­لىق ونەرىمەن بىرگە كۇمىس كومەي انشىلىگىمەن دە كوپ ۇتقان. ساحنادا ول العان بەتىنەن قايتپايتىن قاي­­سار، باتىل، قولىنان سۋسىپ ۇشىپ بارا جاتقان قاراگوزگە دەگەن سەزىمىن، قاسىرەتىن انمەن تولعايدى، بۇل پسيحولوگيالىق تولعانىسى كە­يىپكەردى جۇرگەن جەرىن قىزىق-دۋ­مانعا باتىر­عان سالتاناتتى سەرىنىڭ ءوزى ەتىپ كورسە­تەدى.

سپەكتاكلدىڭ ۇلكەن جۇگىن ءان كو­تەرىپ تۇر. مەيلى سىرىم سال­عان ءان بولسىن، قاراگوزدىڭ ۇزا­تى­لۋ تويىندا شىرقالعان ءان بە، تار­­تىلعان كۇي مە، ەشقايسىسى سەبەپ­سىز، ەسەپسىز تاڭدالماعان. بەل­­­­گىلى تەاتر رەجيسسەرى مۇرات اح­ما­­نوۆ «قاراگوز» تۋرالى ايتقان مىنا پىكىرى ويىمىزدى تولىقتىرا تۇس­كەندەي: « ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ قا­زاق پەن ورىس ارالاسىپ جاتقان كەز­دەگى ۇلكەن وزگەرىستى سەزدى. كور­كەم تۋىن­دىسىنىڭ اتىن دا جايدان-جاي ­«قاراگوز» دەپ اتاماسا كەرەك. قا­زاق­تى قاراگوز دەيمىز. حالىق قان­داي كۇيگە ۇشىرادى؟ سول كۇن، سول ءۇن، مىنە، بۇگىنگە اكەلىپ وتىر. رە­جيس­سەر مۇندا ايتىلاتىن ءاندى دە بە­كەر قوسپاعان. وسى ءان تۋعان كەز­دە «تولقۋ» بولعان. سول تولقۋ ءدال بۇ­گىنگى كۇنگە ءتۇسىپ وتىر. ءبىز وسى «قا­راگوز سياقتى ءالى ەسىمىزدى جي­­عا­نىمىز جوق. نارشاشا ءالى ءتو­زىپ كە­لە جاتىرمىز، بىراق ءبىز ءالى ءمور­­جان سالعان «مورگە» جەتە الماي وتىر­مىز. سالت-ءداستۇرىمىزدى ءالى تۇ­گەل­دەي الماي وتىرمىز. جو­عالتتىق...

مىنانداي مۋزىكانى تاڭداپ الۋ دا رەجيسسەردىڭ كەرەمەت تالعا­مىن اڭعارتادى. مۋزىكا اكتەر ويىمەن قابىسا، بويدان، ويدان تۋىنا الىپ كەلەتىن تاماشا تاپ­قىر­لىقتى تۋدىرادى. مۋزىكا تاڭ­داۋدىڭ ارعى جاعىندا دا رەجيس­سەردىڭ بىلىكتى قولتاڭباسى جا­تىر»، دەيدى بەلگىلى رەجيسسەر م.احمانوۆ.

مۇرات احمانوۆتىڭ پىكىرى – رە­جيسسەردىڭ شىعارماشىلىق ىزدە­نىسىنە بەرىلگەن ءدال باعا. رەجيس­سۋراداعى ناقتىلىق پەن ايقىن­دىق اكتەرلەردىڭ ءوز ءرولىن دۇرىس ۇعى­نىپ، جان-جاقتى مەڭگەرۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن. كەڭ تىنىس­پەن اشىلعان كوركەم بەينەنىڭ ءبىرى – ءمورجان وبرازى. ەڭ اۋەلدە جا­سى كەلگەن كەكسە ءمورجاندى جاس اكتري­سانىڭ ويناۋى تاڭىرقاتتى. ساۋلە تۋرداحۋنوۆا كەيىپتەگەن ءمور­جان – ناعىز ەسكىنىڭ تىرەگى. ساح­نا­دان قاباعىنان قار جاۋعان قاتال ءمورجان كورىنسە دە، بەس بيە­­نىڭ ساباسىنداي جايقالعان، كو­­رەر­مەنگە ۇيرەنشىكتى سەمىز، قيمىل-قوزعالىسى اۋىر بايبىشە مۇندا اتىمەن جوق. قىپ-قىزىل كام­زول كيگەن (ادەتتە قىز بولماسا، جاسى كەلگەن كەيۋانا قارتتار قىزىل تۇسكە قۇمار ەمەس) تالدىر­ماش دەنەلى اجە كورىنگەندە، رەجيس­سەردىڭ قالىپتاسقان قاساڭ تۇسىنىكتى وسىنشاما تەرىستەۋى الدا ءالى تىڭ ساحنالىق بەينەلەر مەن ۇتىمدى تاسىلدەر قاراستىرۋىنىڭ باسى سەكىلدى قابىلداندى.

باسىنان بوستاندىق اۋىپ، بو­داندىقتىڭ قامىتىن كيىپ، قولى­نان بيلىگى مەن تەڭدىگى سۋسىپ بارا جاتقان قازاقتىڭ باسىنداعى ءحالدى قاراگوز بەينەسىنە جيناقتاعان اۋەزوۆ تۇڭعىش رەت تاپ ءبىر اۋليە­دەي تانىلعانى-اي. كەر زاماندا باسىندا بوستاندىعى، وزىندە ەرىك جوق قاراگوزدىڭ اسىل ارمانى عۇ­مىر بويى بوستاندىق اڭساعان قازاق­تىڭ ەڭ قاستەرلى تىلەگىمەن ۇن­دەس. قاراگوزدىڭ سۇيمەگەن ادام­عا كوڭىل بەرمەي، ءوز جۇرەك قالا­ۋىما قولىم جەتسە دەگەن ارما­نىنان ەركىندىككە سۋساعان قازاق­تىڭ سۇلباسى كورىنگەندە، سانادا جارىلىس، جۇرەكتە جانارتاۋ اتقىلاعانداي كوزدى ايقىندىق، كەۋدەنى ءبىر تۇنىقتىق جايلايدى. ماحابباتتاعى تەڭسىزدىك – كەر زا­ماننىڭ تەڭسىزدىگى. سوقىرعا تاياق ۇس­تاتقانداي، ساحنادان العاش رەت وسى شىندىقتى كورگەندە، رەجيس­سەردىڭ سۇڭعىلالىعىنا ريزا بول­ماسقا امالىمىز قالمادى. مى­نا نەمەرەسى قاراگوز بەن جەڭ­گەسى اقبالانى قىسپاققا العان قى­تىمىر ءارى ادۋىندى ءمورجاننىڭ تەگەۋرىنىنە كىم توتەپ بەرە الادى؟ ايداھارداي ىسقىرىعى جەر جار­عان ءمورجان قارسىلاسقان نە­مەرەسى قاراگوزدىڭ سىرى مەن قۇ­پياسىن جەڭگەسىنەن بىلمەك. فار­حاد مولداعاليدىڭ وسى تۇستا قول­دانعان ساحنالىق ءادىسىنىڭ مىق­تىلىعىن مويىنداماسقا بولمايدى. اقبالانىڭ باسىنا سالعان قار­قاراداي كىرشىكسىز اق ورامالدى ءمورجان قوس قولىمەن شاپ بەرىپ ۇستاپ، تارقاتىپ شەشىپ جاتىر – شىلبىرداي شۇباتىلعان ورامال قىزىل كامزول كيگەن جەن­دەتتىڭ ەكى بىلەگىنە مىقتاپ وراپ الىپ، بوساتپايتىن «ۇزىن ار­قاۋ، كەڭ تۇساۋى». اتى ايتىپ تۇر­عانداي، اقبالا – پەرىشتەدەي پاك قا­زاق­تىڭ ءوزى، قانشا بۇلقىنىپ قار­سىلاسسا دا، تەگەۋرىندى ۋىستان، قۋات­تى قارماقتان قۇتىلا الماي، ءمور­جاننىڭ ارباسى بولىپ جەگىلىپ كەتىپ باردى...

نارشا قاراگوزدىڭ جۇرەگىن جاۋ­­لاي الماعان كۇيى جەر بولا­دى. نار­شا مەن قاراگوز وتاۋ تىك­سە دە، سۇي­گەنىنە قوسىلا الما­عان سۇلۋ­دىڭ ارمانى سىرىم بو­لىپ قالا بەردى. سوعان قارا­ماستان، نۇر­جان اسىلحاننىڭ بەي­نە­لەۋىن­دەگى نارشا وبرازى كىشى­پە­يىل كەڭدىككە، سابىر مەن ۇستام­دى­لىققا قۇرىلعان، بىراق كۇنى-ءتۇنى سى­رىمدى عانا ويلاپ، ەسى اۋىس­­قان قاراگوزدى ءبارىبىر ەركىنە جىبەر­مەدى. قاراگوز جىندانىپ، سى­رىم سەر­گەلدەڭنىڭ كۇيىن كەشىپ قالا بەردى...

اۋەزوۆ شىعارمالارىنا عانا ءتان ءتىل ورنەگىن بۇزباستان، تاپتاۋ­رىن بولعان ساحنا سحەماسىنا وزگە­رىس ەنگىزىپ، تانىمال تۋىندى­نى جاڭا زامانعا لايىقتاپ وزگەشە ماعىنا ۇستەي العانى ءۇشىن، وتكەن عاسىردىڭ وقيعاسىنان جاڭا ماز­مۇن تاۋىپ، ساحنادا باتىلدىق تانىتا العانى ءۇشىن مۇسىرەپوۆ تەات­رى­نا مىڭ العىس.

سوڭعى جاڭالىقتار

مەركەل قىزمەتىنەن كەتتى

ساياسات • بۇگىن، 17:30

ساراپشى گولوۆكيندى قاتتى سىناپ تاستادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 16:15

دوللار قىمباتتاپ بارادى

قارجى • بۇگىن، 11:20

ۇقساس جاڭالىقتار