ادەبيەت • 19 قازان، 2021

شىڭعىستاۋدىڭ شاكىرى

4413 رەت كورسەتىلدى

ارحات پەن قۇندىزدى اۋىلىنا بولىستىق ەتكەن ابەن قاجى ۇلدى بولارىن تۇسىندە كورىپ، «بالام تار زاماندا ءومىر سۇرەدى، الايدا اقىل-پاراساتى بيىك تۇلعا بولادى» دەپ جورىپتى. كورەگەن كىسى عوي. 1901 جىلدىڭ كوكتەمىندە قۇندىزدى اۋىلىنداعى ابەننىڭ اقتاسى دەگەن جەردە ءسابي ىڭگاسى ەستىلەدى. اكەسى قۇدايعا شۇكىر ەتىپ، ەسىمىن مۇحامەدشۇكىر قويادى. ايتقانىنداي، شاكىر اقىن – الماعايىپ زاماندا جۇرتتىڭ جوعىن جوقتاپ، مۇڭىن مۇڭداعان تۇلعا ەدى.

وسىدان وتىز جىل بۇرىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن الىپ، تۇڭعىش پرەزيدەنتىن سايلادى. «باتالى ەل كوگەرەر» دەگەن ىرىم­مەن توقسانداعى شاكىر ابەنوۆ حا­لىقتى بولاشاققا باستاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆقا اق باتاسىن بەردى. ەل ەر­كىندىگىن ءومىر بويى اڭساپ كەلگەن شاكىر اقىننىڭ باتا بەرۋى زاڭدى ەدى. ابىز اقساقال ساحنادا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يىعىنا ويۋلى شاپان جاۋىپ، قۇرمەت كورسەتكەنى دە ەلدىڭ كوز الدىندا.

«باتانىڭ ەكى جولى بار، ءبىرى – نەگىزگى باتا، ءبىرى – لەبىزدى باتا دەيدى. نەگىزگى باتا – حالىقتىڭ باتاسى. سول ءۇشىن ءۇش مىن­دەت اتقارۋ كەرەك. ءبىرىنشى – جۇمىسكەر، ديقانشى، مال ءوسىرۋشى شارۋالاردىڭ ەڭبەگىنە ىسىراپ جاساتپاي، دۇرىس باقىلاپ وتىرۋ. ەكىنشى – حالىققا زيان كەلتىرەتىن، زورلىقشىل ز ۇلىمدارعا اياۋسىز جازا بەرىپ، تىيىم سالۋ. ءۇشىنشى – الدەكىم قاتە­لەسسە، حالىقتان كەشىرىم سۇراپ، ءوز قاتەسىن ءوزى تۇزەۋ. مىنە مۇنى حالىق بەرەتىن نەگىزگى باتا دەيدى. مەنىڭ بەرەتىن باتام – حالىقتىڭ اڭساعان ارمانى، كەلەشەكتەن تىلەۋى» دەپ تۇڭعىش پرەزيدەنتكە اق باتاسىن بەرگەن.

ابەننەن قوزعالعان اڭگىمە...

اقىن، فولكلورشى، سازگەر شاكىر ابەن ۇلىنىڭ تۋعانىنا بيىل 120 جىل تولدى. سوعان وراي اقىننىڭ قىزى، ءارى قۇندىزدى اۋىلىنداعى مۋزەي-ءۇيىنىڭ ەكسكۋرسوۆودى سانا شاكىرقىزىمەن اڭگى­مەلەسكەنبىز. 2002 جىلى ابايدىڭ «جي­دەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-ما­دەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قو­رىق-مۋزەيى قۇرامىنا وتكەن اقىن­نىڭ مۋزەيىندەگى قۇندى جادىگەرلەر مەن سارعايعان قولجاز­بالاردى سانا شاكىرقىزى بىرنەشە جىل ءۇيدىڭ شاتىرىندا، ساندىقتا ساقتاپ كەلگەن ەكەن.

– اكەم تۋرالى كوپ جازىلدى. بىراق سەن مىناۋ ءبىر دەرەكتى جازىپ ال، – دەپ اشىلا سويلەدى. – ابەن اتامىز باي-ماناپ بولعان ادام. ەل بيلەۋ ساياساتىن جاقسى مەڭگەرگەن. ارحات پەن قۇندىزدى اۋىلدارىندا بولىس بولىپتى. ايتايىن، بىردە اباي اتامىز قۇندىزدىنىڭ اقشيلى دەگەن جەرىنە كەلەدى. سوندا ءدۇتباي قۇداسى تۇراتىن. كەلگەندەگى سەبەبى، «قۇندىزدى اۋىلىن ءدۇتباي بيلەسىن» دەپتى. ءبىزدىڭ اتامىز دا مىنەزدى ادام عوي. اۋىلىن بىرەۋگە باسقارتسىن با؟! سول ەكى ورتادا جاعداي شيەلەنىسىپ، بۇكىل توبىقتى جينالعان. ابەن اتامىزدىڭ نۇرعازى دەگەن سودىرلاۋ ءىنىسى بولىپتى. سول بىلدىرمەي قامشىسىن الا شىعادى. اتامىز: ء«اي، اباي قوي! الساڭ ارحاتتى ال، قۇندىزدىنى بەرمەيمىن» دەپ ىمىراعا كەلگىسى كەلگەن. اباي دا قي­تىق­قان بولۋى كەرەك. سول كەزدە نۇرعازى قامشىمەن باسىنان سالىپ كەپ جىبەرىپتى. ەل شۋ ەتكەن. بۇدان سوڭ نۇرعازى ءبىرجولا ايدالىپ كەتەيىن دەپ تۇر. ءىنىسىن امان الىپ قالۋ ءۇشىن ابەن اتامىز «مەن ۇردىم» دەپ، ايىپپۇل تولەپ قۇتىلىپتى. ەل اراسىندا «ابەن ابايدى ۇردى» دەگەن قاۋەسەت سودان قالعان، – دەپ ارىدەن، ابەننەن قوزعادى اڭگىمەسىن.

ابەن ءبىتىمباي ۇلى تۋرالى اڭگىمە-دەرەكتەر از ەمەس. ەرتەڭىنە كورەگەندىكپەن قاراعان ول بالاسى شاكىردىڭ تاربيەسىنە كوپ كوڭىل بولگەن. مۇسىلمانشا حات تانىت­قان، دومبىرا شەرتۋگە ۇيرەتكەن. كەيىن سەمەيدەگى پريحودسكايا شكولادا ءۇش جىل وقىتىپ، 1915 جىلى ەر بالالار گيمنازياسىنا بەرگەن. ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىنەن العان ءبىلىمى دە بار. ابەن قاجى ءوزى ساۋدا-ساتتىقپەن دە اينالىسقان. اۋىلعا ينە-ءجىپ، كەرەك-جاراقتارىن جەتكىزىپ تۇرعان.

– اتامىز سۇڭعىلا كىسى ەكەن. بايكوكشە، جاناقتاي اقىنداردى اۋىلىنا شاقىرتىپ، دومبىرا تارتقىزعان. اكەمىز بەس جاسىندا-اق «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» داستانىن تىڭداپ، جاتتاپ الادى ەكەن. كەيىن، 1917 جىلى داستاندى ءوزى قايتا جازىپ شىققان. «تاڭ شەبەر – جاپال» پوەماسى دا ومىردە بولعان وقيعا، – دەيدى سانا شاكىرقىزى.

سونىمەن قاتار شاكىر ابەنوۆ «كەي­پىن باتىر»، «ورتاق ارال»، «قورقىت قو­بى­زى»، «پارمەن»، «الدانعان قىز»، «پات­­شا مەن بايعىز»، «انا ماحابباتى»، «توق­­تامىس باتىر» اتتى تاريحي-تانىم­دىق تا­قىرىپتاعى داستانداردىڭ، «شىڭ­عىستاۋ»، «شىڭعىستاۋ سازى» دەگەن جىر جي­­ناقتارىنىڭ اۆتورى. جيىرمادان استام ءان-كۇيى جانە بار. شاكىر ابەنوۆتىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – فيرداۋسي، ناۋايدان باس­­تاپ، بۇقار، جاناق، سىرباي سىندى جى­راۋ­لاردىڭ جىرلارىن، اباي، شا­كارىم، كوكبايلاردىڭ ولەڭدەرىن ولە-ولگەنشە جادىنا ساقتاپ ءجۇردى. لەرمونتوۆ، پۋش­كيندەردى دە جاتقا سوعاتىن. تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن ۇستالىعى دا بار ەدى.

تۇرمەدەگى ءتۇس

شاكىر اتانىڭ ۇلت ءۇشىن ەتكەن ەڭ­بەگى ۇشان. سول ءۇشىن دە سان رەت سوتتى بول­عانىن، قۋعىن-سۇرگىندە جۇرگەنىن بى­لەمىز. بىلە تۇرا، تىڭ دەرەكتەر ايتا ما دەپ سانا شاكىرقىزىنان اتانىڭ ايداۋ­دا جۇرگەن جىلدارىنان سىر شەرتۋدى سۇرادىم. تەرەڭ تىنىستاپ، ء«بىزدىڭ كور­مەگەن تاۋقىمەتىمىز بار ما؟!» دەپ ويعا شوم­عانداي بولدى. اكەسىنىڭ ءومىرى كوز الدىنان كينولەنتاداي ءوتىپ جاتسا كەرەك.

– ازعانتاي توبىقتىنى ءبىر ارناعا توعىستىرىپ ۇستاعان قۇنانباي مىقتى ادام ەدى. ايتپاعىم، كەڭەس وكىمەتى مەنىڭ اكەمە قۇنانبايدىڭ قاتالدىعىن، باي-شونجارلاردىڭ ادىلەتسىزدىگىن كورسەتە وتىرىپ، ولەڭ جاز دەگەن عوي. مۇندايدى كۇتپەگەن اكەم بىردەن باس تارتقان. «سەندەر ءۇشىن اتا-بابامدى جامانداپ، قارعىسقا ۇشىرامايمىن. ءومىر-باقي سۇيەگىمە تاڭبا بولادى» دەپ كەسە سويلەگەن. سول ءۇشىن دە شىعار، ايداۋدا بولدى. بايقايسىڭ با، كەڭەس وكىمەتىن ماقتاپ جازعان بىردە-ءبىر ولەڭى جوق، – دەدى نىعىزداي سويلەپ. – 1931 جىلدان باستاپ قۋعىنعا ۇشىرادى. كام­پەسكەلەۋگە قارسى شىقتى، كەڭەس وكى­مەتىنىڭ تاپسىرماسىن ورىندامادى. 1928 جىلى ساكەن سەيفۋليندەردىڭ باستاۋىمەن قازاق جازۋشىلارىنىڭ «القا» دەگەن شىعارماشىلىق ۇيىمى قۇرىلىپ، شاكىر ابەن ۇلى سونىڭ حاتشىسى بولعان. ءىلياس، ساكەندەرمەن جاقىن ارالاستى. بەيىمبەتتى قاراپايىم، مومىن دەپ وتىراتىن. بەس-التى رەت تەمىر تورعا قامالدى. الماتىنىڭ بورالداي تۇرمەسىنە تۇسكەندە «شاكىر باستاعان توپتى امان الىپ قالامىز» دەگەن جاقتاستارى كامەرا ىشىنەن جەراستى جولىن قازىپ، قاشىپ شىققان. ال ساكەندەر وتىرعان قاپاستىڭ قابىرعاسى تسەمەنت بولىپ، ۇڭعي الماعان. ولار سول جەردە اتىلىپ كەتتى. اكەمنىڭ اڭگىمەلەرىن ۇمىتپايمىن. تاعى بىردە قايىم مۇحامەدحانوۆپەن ءبىر تۇرمەدە وتىردىق دەيتىن. سوندا تاعى ءبىر ولىمنەن قالىپتى. پوگوندىلار اباق­تىداعىلاردى اسىراۋعا مۇمكىندىك جوق، 1000 ادامنىڭ 500-ءىن اتۋ كەرەك دەپ ءتىزىم جاساعان ەكەن. ساپقا تۇرعىزعاندا قايىم مۇحامەدحانوۆ، «ولسەك بىرگە ولەيىك، ول­مەسەك بىرگە قايتامىز» دەپ شاكىر ەكەۋىنىڭ ورتاسىنا ەگدە جاستاعى قاريانى قويا قويىپتى... اكەمىزدىڭ تارتپاعان ازابى بار ما، – دەپ وتكەن ءومىر سوقپاعىن ەسىنە الدى سانا شاكىرقىزى.

ايتۋىنشا، شاكىر ابەن ۇلى 1961 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ كومەگىمەن اقتالىپتى. مۋزەيدىڭ سورەسىندە تۇرعان اككوردەون مەن جازۋ ماشينكاسىن سوناۋ سىبىردەگى اباقتىدان اقتالىپ شاققاندا ارقالاپ الىپ كەلىپتى. بوستاندىققا 1954 جىلى شىققانىمەن، اۋىلىنا ءبىر جارىم جىلدان سوڭ جەتكەن.

– مارينوۆسكىدەگى الەكساندر تۇر­مەسىندە نەمىستىڭ ءبىر عالىمىمەن وتىرىپتى. ەگدە جاستاعى كىسى بولسا كەرەك، سونىڭ اس-سۋىن بەرىپ، كۇتىمىن جاساعان ەكەن. مۋزىكالىق اسپاپتاردا ويناۋدى دا نەمىستىڭ قارياسىنان ۇيرەنگەن عوي. اكەمىزگە ريزا بولعان عالىم اككوردەون مەن جازۋ ماشينكاسىن سىيلاپ جىبەرگەن. بىراق تۇرمەدەن شىققان سوڭ بىردەن ۇيگە ورالا المادى. جولىنا اقشا تابۋ ءۇشىن ءان سالعان، اككوردەوندا ويناعان. ورىستىڭ اندەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىندايتىن.

ءيا، سىبىردەن مىڭداعان شاقىرىمدى جاياۋ باسىپ ءوتىپ، شىڭعىستاۋعا جەتۋ وڭاي ەمەس. قىستىڭ ايازىندا قار توسەنىپ، مۇز جاستاندى. ايتسا ايتقانداي، تارتپاعان تاۋقىمەتى قالماپتى. استاڭ-كەستەڭ زاماندا ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ، كەۋدەسىن وققا دا توس­تى. تۇرمەدە جاتقاندا اكەسى تۇسىنە كىرىپ، «سو­عىسقا بارساڭ، امان ورالاسىڭ، قاماقتا جاتساڭ، ولەسىڭ» دەپ ايان بەرىپتى. سودان قىرىق جاسىندا قارۋ الىپ مايدانعا اتتانعان.

«كەڭشىلىك زامان تۋادى»

سوعىسقا دەيىنگى تاعدىرى دا اششى بولدى. اكەسى ەركەلەتىپ وسىرگەنىمەن، ءوزى دۇنيە سالعان سوڭ شاكىردىڭ سوڭىنا شام الىپ تۇسكەندەر از بولمادى. وعان اكەسىنىڭ مەككەگە بارعانى دا سەبەپ بولسا كەرەك. وتباسىلىق ءومىرى دە قيىندىققا تولى ەدى. تۇڭعىشى كەنەسارىدان ايىرىلدى، ساپارعالي دەگەن ۇلى 1930 جىلدارى اشتىقتان كوز جۇمدى. سول جىلدارى ايەلى دە ومىردەن وزدى. ال قىزى ورىنتاي ماتاي ستانساسىنىڭ بالاسىنا تۇرمىسقا شىققان. كەيىنگى ايەلىنەن داۋا، ءبىز اڭگىمەلەسىپ وتىرعان سانا اپاي تۋعان.

داۋا شاكىروۆانى «قىز جىبەكتىڭ» رولىنە 400 قىزدىڭ ىشىنەن تاڭداپ الىن­عانىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى. 1966 جىلى باستى رولگە ىرىكتەۋدەن ءوتىپ، 1967 جىلى ءفيلمنىڭ باستى رولىنە شاقىرت­قاندا داۋا ومىردەن ءوتىپ كەتكەن ەدى.

– داۋا 21 جاسىندا عانا دۇنيە سالدى. ادام قولىنان دەپ ويلايمىز. بىراق بىزگە تروللەيبۋستا توق سوقتى دەدى. انامنىڭ جىلاعانى ءالى كوز الدىمدا. اكەم بولسا، قايتىس بولارىن سەزىپ ءجۇردى. ءۇش كۇن بويى كولەنباي اعانىڭ ۇيىندە جاتىپ الدى. كەيىن قايدان ءبىلدىڭ دەپ سۇراساق، «تۇرمەدە وتىرعاندا 21 جىلعا الدانىش بەرەم دەپ ايان بەرگەن» دەپ جاۋاپ قاتقان ەدى. ءيا، داۋانىڭ تال بويىندا ءبىر ءمىن جوق سۇلۋ ەدى. ءبىر ايدان سوڭ ءسىڭلىم قايتتى. ون ەكىنى جەرگە كومدىك. اكەم مەن شەشەمنىڭ كورمەگەنى جوق. سوندا اكەم: «دوڭگەلەگەن دۇنيە. ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن شىدامدىلىق، قايسارلىق، باتىلدىق، ادالدىق، سابىرلىق كەرەك» دەپ وتىراتىن. انام سەرىكبوبە مولداحانقىزى دا مىقتى ادام بولدى، – دەيدى سانا اپاي كۇرسىنىپ.

«ابىز اقساقالدىڭ اقىندىعى ءوز الدىنا، ساۋەگەيلىگى دە بولعان ەكەن...» دەپ اڭگىمەنى ساباقتاي تۇسكىم كەلدى.

– ءيا، ءوزىمىز تاڭعالاتىنبىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزيدەنت بولعاندا، ء«بىر رەت سايلاندى، ەندى بەس رەت سايلانادى» دەگەنى ەسىمىزدە. سودان سوڭ، «سوعىسسىز ءبىر زۇلمات زامان كەلەدى» ءارى قاراي كەڭشىلىك زامان تۋاتىنىن بولجادى، – دەي بەرگەندە ء«اۋمين» دەستىك. – اكەم اباي تۋرالى داس­تان جازىپ وتىرىپ، «مەن ابايدى جازا المايدى ەكەنمىن، شاكىر بولىپ كەتتى» دەپ قاعازىن وتقا لاقتىرىپ جىبەردى. ەكى-ءۇش قاعازدى قوسا لاقتىردى. لاپ ەتە ءتۇستى. ج ۇلىپ الدىم. ورتەنىپ ۇلگەرىپتى. ءبۇتىن جەرىنە كوز جۇگىرتسەم، اقتالعانى تۋرالى جازىپتى. شەت-شەتىن قيىپ، ءبىر كىتاپتىڭ اراسىنا سالا سالعام. قازىر قۇندى مۇراعا اينالدى. مۋزەيدە تۇر، – دەيدى سانا شاكىرقىزى.

مۋزەيدە ابەننىڭ اۋلەتىنەن قالعان 364 جادىگەر بار. ابەننىڭ 1912 جىلعى دومبىراسى، مىلتىعىنا دەيىن تۇر. شاكىر اقساقالدىڭ ساياتشىلىقپەن اينالىسقانىن اڭعارتاتىن كوك قارشىعاسىنىڭ ت ۇلىبى دا مۇراجايعا قويىلعان.
بيىل شاكىر ابەن ۇلىنىڭ 120 جىل­دىعىنا وراي ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەمو­ريالدىق قورىق-مۋزەيىنە قاراستى قۇن­دىز­دىداعى شاكىر ابەن ۇلىنىڭ مۋ­زەي-ءۇيى تولىق جوندەۋدەن ءوتىپ، قايتا جاڭ­عىر­دى.

شىعىس قازاقستان وبلىسى،

اباي اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار