سۇحبات • 19 قازان، 2021

«ايتماتوۆتىڭ ۇلى بولۋ – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك»

993 رەت كورسەتىلدى

قاتەلەسپەسەك، ەۋروپادا­عى ساناق بويىنشا، جىل سايىن ەڭ ءوتىمدى ەلۋ كىتاپ­تىڭ قاتارىندا شىڭعىس ايت­ماتوۆتىڭ دا شىعار­ما­لارى بار ەكەن. بۇل باۋىر­لاس قىر­عىز ەلىمەن قا­تار ءبىز ءۇشىن دە ۇلكەن قۋا­نىش. الەم تانىعان ايت­ماتوۆتىڭ بىزگە بوتەن­دىگى جوق، كەرىسىنشە، ەتەنە جاقىن. ماڭگىلىك شىعار­مالارىمەن ەل جادىن­دا ساق­­تالعان كلاسسيكتىڭ ۇلى ەلدار ايتماتوۆپەن سۇح­بات­­تاستىق.

نوبەل سىيلىعىن الماي قالدىم دەپ مۇڭايعان جوق

– اكەڭىز شىڭعىس ايتماتوۆ قا­زاققا ەتەنە جاقىن تۇلعا ەدى. ول كىسى­نىڭ ەسىمىن «شىڭعىس» دەپ قازاق عا­لىمى بەيسەنباي كەنجەباەۆ­تىڭ قوي­عاندىعى، جوعارى ءبىلىمدى ما­مان رەتىندەگى تۇڭعىش ەڭبەك جولى قا­زاقستاندا باستالعانى، مۇح­تار اۋەزوۆپەن دوس بولۋى وسى ءسوزى­مىز­دى راستايدى. اكەڭىزدىڭ بۇكىل الەم تانى­عان جازۋشى ەكەنىن بىل­گەن سات­تە قانداي كوڭىل كۇيدە بول­دىڭىز؟

– اكەم وتە ۇقىپتى ادام ەدى، ونى قاسىن­دا جۇرگەن جاندار جاقسى بىلەدى. اكە رەتىندە ۇيدە وتە مەيىرىمدى، وزگە­لەرگە كۇيىنگىش جان. ارينە، ۇلكەن جازۋشى بولعان سوڭ، ول كىسىنىڭ بوس ۋاقىتى بولمايتىن. بىراق مەن جازۋشى ەكەنمىن دەپ وتباسىنا، بالالارىنا كوڭىل بولمەي قالعان ءساتى بولعان ەمەس. بالالارىنا تاربيە بەرۋ، ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا كومەكتەسۋگە بارىن سالاتىن. ال ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزعا ورالساق، مەن جاس كۇنىمدە اكەمنىڭ ەل بىلەتىن، قۇرمەتتەيتىن بەدەلدى ادام ەكەنىن بىلەتىنمىن. ءبىزدىڭ ۇيدەن قوناق ۇزىلگەن ەمەس. سولاردىڭ ىشىندە ەلگە بەلگىلى ادامدار دا بولۋشى ەدى. ال ەسەيىپ، ازامات بولعان سوڭ اكەمنىڭ تانىمال جازۋشى ەكەنىن ءبىلدىم. شىنىمدى ايتسام، ول كىسىنىڭ ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ مادەنيەتىندەگى، رۋحانياتىنداعى وراسان زور ۇلەسىن تانىپ جەتتىم. ءتىپتى، جاس رەتىندە بويىمدى ماقتانىش سەزى­مى دە كەرنەگەن ساتتەر دە بولدى. سونىمەن قاتار كۇندە قاسىمدا جۇر­گەن قاراپايىم ادام وسىنشاما تۋىندىلاردى قاشان جازعان، قالايشا ۇلكەن ماسشتابتاعى دۇنيەلەردى ەلگە ۇسىنعان دەپ ءجيى ويلايتىنمىن. كەيدە بۇل قۇبىلىسقا سەنبەي، اڭتارىلىپ تا قالاتىنمىن. ونىڭ جۇيرىك قالامىنان تۋعان شىعارمالارى، تەرەڭ ويلارى ۇلتتىق مادەنيەتكە قوسقان التىن قازىناسى ەكەنى شىندىق. ۋاقىت وتكەن سايىن اكەمنىڭ اشىلماعان قىرلارى بەلگىلى بولعانداي سەزىلەدى. اكە تۋرالى ويلاۋ، ىزدەنۋ، ونىڭ قادىر-قاسيەتىن ءبىلۋ ونىڭ ۇرپاعى بولعان مەن ءۇشىن ماڭگى توقتاماس ءۇردىس.

– اكەڭىزگە نوبەل سىيلىعى بەرىلگەلى جاتقاندا، شەشىم وزگەرىپ، ول سىيلىقتى گورباچەۆ العانىن بىلەمىز، بۇل قياناتتى اكەڭىز قالاي قابىلدادى؟

– اشىعىن ايتسام، مەن ومىرىمدە اكەمنىڭ بىردەڭەگە قاتتى كەيىپ، اشۋعا باسىپ نەمەسە كەك ساقتاعانىن كورگەن دە، ەستىگەن دە ەمەسپىن. ءتىپتى ول كىسىنىڭ بىرەۋدىڭ ارتىنان عايبات ايتۋى بىلاي تۇرسىن، بىرەۋ تۋرالى ىڭعايسىز ءسوز ايتىلىپ جاتسا دا نازار اۋدارعان ەمەس، ونداي ۇساق-تۇيەك ىستەرگە كوڭىل بولمەيتىن. ونىڭ ىشكى دۇنيەسى تەرەڭ، ماقساتى ايقىن بولعانىن جاقسى بىلەمىن. «انا سىيلىقتى الماي قال­دىم، مىنا ءىس مىناداي بولدى» دەپ بىر­دەڭەگە قاپالانعانىن كورگەن جوقپىن. ءتىپتى ونداي سوزدەر ول كىسىنىڭ اۋزىنان شىققان دا ەمەس. مەنىڭ بى­لۋىمشە، اكەم جەكە باسىنىڭ نەمەسە قىزىعۋشىلىعىنا بايلانىستى ىستەرگە ەمەس، كەيدە جاھاندىق ءىرى ماسە­لەلەر توڭىرەگىندە باس قاتىرعان بولۋى كەرەك. ال ءسىز سۇراپ وتىرعان سۇراق­تىڭ جا­ۋابى بىلاي، اكەم نوبەل سىي­لىعىن الماي قالدىم دەپ ەشقاشان مۇڭايعان جوق. ءتىپتى، بۇل سىيلىق تۋرالى ءوزارا سويلەسكەنىمىز ەسىمدە قالماپتى.

ا

 اكەمنىڭ ءار شىعارماسىندا تازالىق بار

– تانىمال تۇلعا كىمدەرمەن ءجيى سىرلاسۋشى ەدى؟

– اكەم كوبىندە ەل سىيلاعان ازامات­تارمەن بىرگە ءجۇردى، دوس بولدى. ارينە، ءوزى ەڭبەك ەتكەن مادەنيەت سالا­سىنداعى ادامدارمەن ۇزدىكسىز بارىس-كەلىس جاساپ ءجۇردى. اكەم قىرعىز ەلىنىڭ ۇلى ماناسشىسى ساياق­باي قارالاەۆتى ءپىر تۇتتى. قىرعىزدىڭ ەڭ مىقتى ادا­مى وسى كىسى دەپ ايتىپ وتىراتىن. ال قازاق­ستاننىڭ ۇلكەن اقىنى مۇحتار شا­حانوۆپەن بىرگە تۋعان باۋىرداي ارالاسىپ، جاقىن دوس بولىپ ءوتتى، ونى وتە جاقسى كورەتىن. اكەمنىڭ دوستارى ساناپ تاۋىسقىسىز، ولاردىڭ اتىن مۇندا تىزبەلەپ ايتۋ دا ءبىر قيىندىق.

– ول كىسىنىڭ جاريالانباعان تۋىن­­دىلارى بار ما؟

– اياقتالماي قالعان كوپ شىعار­ما­لارى بار. ولاردى كاسىپقوي تەكستو­لوگتەرگە قاراتىپ العان سوڭ، جاريا­لاساق دەگەن ويىمىز بار.

– اكەڭىزدىڭ شىعارمالارىنان وزىڭىزگە قاي تۋىندىسى جاقىن؟ ءسىز­دىڭ بالالىق شاعىڭىزدى نەمەسە سول ساتتەگى ءومىرىڭىزدى كوز الدىڭىزعا اكەلەتىن قاي شىعارماسىن ايتار ەدىڭىز؟

– اكەمنىڭ ءار شىعارماسى مەن ءۇشىن اسا قىمبات، ولار مەنىڭ جۇرەگىمنەن تەرەڭ ورىن العان. ءار شىعارماسىنىڭ وزىنە ءتيىستى اۋەنى، قوعامدا الاتىن ور­نى بار. بالالىق شاعىمدى كوز الدىما كەلتىرەتىن شىعارمالارىن ايتار بولسام، وندا «اق كەمە»، ء«جا­ميلا»، «العاشقى مۇعالىم»، «ەرتە قايت­قان تىر­نالار»، «قوش بول، گۇل­سارى»، «اتا­دان قالعان تۇياق» اتتى شىعار­ما­لارىن اتار ەدىم. اكەم جازعان بۇل تۋىن­­دىلاردا قايتالانباس تازالىق بار.

– اكەڭىز تۋرالى قانداي جاقسى ەستەلىكتەر ويىڭىزعا ءجيى ورالادى؟

– ارينە، اكەم تۋرالى ەستە قالعان جاقسى ساتتەر وتە كوپ. قاي ءبىرىن ايتايىن. مەن ەسەيگەندە، اكەم قايدا بار­سا دا مەنى بىرگە ەرتىپ ءجۇردى. ول كىسى ەكەۋىمىز كوپتەگەن قالانى بىر­گە ارالادىق. ءتىپتى ءىس-شارالارعا اكەم­مەن بىرگە باراتىنمىن. اكەم ەكەۋىمىز كوپ اڭگىمەلەسەتىنبىز. جاس وتكەن سايىن اكەممەن بىرگە جۇرگەن ساتتەر ويىما ورالىپ، بىرەسە ساعىنىپ مۇڭايسام، ەندى بىردە قۋانامىن. كەيدە قيىندىقتارعا ءدوپ كەلگەندە، شەشىم قابىلداي الماعان كەزدە «اتتەڭ، اكەم ءتىرى بولسا عوي» دەپ ويلايمىن. «اكەم مەنىڭ ورنىمدا بولسا، بۇل ماسەلەنى دۇرىس شەشە الار ەدى» دەپ تە جورامالدايمىن. سوسىن اكە رۋحىن بيىكتەتىپ، ول كىسىنىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەۋ ءۇشىن ءار ءىسىمدى بايىپپەن ىستەيمىن.

– شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ۇلى بولۋدىڭ قانداي جاۋاپكەرشىلىگى بار؟ اكە اماناتىن قالاي ورىنداپ ءجۇرسىز؟

– شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ۇلى بو­لۋ – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. سەبەبى مە­نىڭ اكەمنىڭ اتى الىستى شارلا­دى، شى­عارمالارىن دۇنيە ءجۇزى وقىرمان­دارى قىزىعا وقىدى. ول كىسىنىڭ قۇن­دى مۇراسىن قاز-قالپىندا ساقتاۋ، ونى ناسيحاتتاۋ دا ۇلكەن شارۋا. بۇل ءىس تە كۇش-قۋاتتى، تازالىقتى، ۇر­پاق پا­رىزىن تالاپ ەتەدى. شىڭعىس ايت­ما­توۆتىڭ ۇلى دەگەن قالپاقتى كيىپ ءجۇرۋ ءۇشىن سوعان لايىق بولۋىم كەرەك. ال ءالى جۇزەگە اسىرا الماعان ىستەرىمدى بولاشاقتا ورىندايمىن دەگەن سەنىمدەمىن، بۇل مەنىڭ پەرزەنتتىك مىندەتىم.

– ءسىز قازىر ايتماتوۆ اتىنداعى حالىقارالىق قورعا جەتەكشىلىك ەتەسىز، بۇل قوردىڭ باستى ماقساتى قانداي؟

– اكەم 2003 جىلى ءوزى حالىقارا­لىق قور اشتى. بۇل قوردىڭ ماقسا­تى – ءوسىپ كەلە جاتقان جاس بۋىننىڭ ءبىلىم الۋىنا، ولاردىڭ تۇرمىسىن­داعى كەزدەسكەن قيىندىقتارعا قول­ۇشىن بەرىپ، ەلدىڭ ەرتەڭى بولعان جاس­تاردىڭ ەكسترەميستىك سيپاتتاعى ءىس-ارەكەتتەردىڭ قۇربانى بولۋىنا جول بەرمەۋ ەدى. اكەم ومىردەن وتكەننەن كەيىن مەن وسى فوندقا جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەمىن، وسى فوندتىڭ پرەزيدەنتىمىن. اتالعان فوندتىڭ قازىر ىستەپ جاتقان ءارى بولاشاقتا ىستەۋگە جوسپارلاعان جو­بالارى وتە كوپ. مەنىڭ ەندىگى مۇرا­تىم – الەم تانىعان جازۋشى اكەمنىڭ ار­تىنا قالدىرعان مول مۇراسىن وقىر­مان ساناسىنا جەتكىزىپ، ءتىپتى دە وقى­­لىمدى بولۋىنا جاعداي جاساۋ بولماق.

– ايتماتوۆ اۋلەتىندە اتا جولىن قۋىپ، قولىنا قالام ۇستاعان ۇرپاق بار ما؟

– اپكەم شىرىن ايتماتوۆا ادە­بيەت­تانۋشى، وسى سالادا ەڭبەكتەنىپ ءجۇر، شىعارمالارىن اعىلشىن تىلىندە جازادى.

– قازاق-قىرعىز ادەبيەتىنەن قاي جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن وقىپ ءجۇرسىز؟

– قازاق ادەبيەتى تۋرالى ايتساق، ارينە، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جو­لى» اتتى رومانى ۇلى شىعارما. بۇل شىعارمانى وقىماۋ مۇمكىن ەمەس. ال قىرعىز جازۋشىلارىنىڭ ىشىن­دە ءاشىم جاقىپبەكوۆتىڭ ء«تاڭىرى ما­ناس» اتتى شىعارماسى شەدەۆر. بۇل شىعار­مالاردى قايتالاپ وقي بەرگىڭ كەلەدى.

– ۋاقىت تاۋىپ سۇحبات بەرگە­نىڭىزگە راحمەت.

– سىزگە دە راحمەت.

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار