نوبەل سىيلىعىن الماي قالدىم دەپ مۇڭايعان جوق
– اكەڭىز شىڭعىس ايتماتوۆ قازاققا ەتەنە جاقىن تۇلعا ەدى. ول كىسىنىڭ ەسىمىن «شىڭعىس» دەپ قازاق عالىمى بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ قويعاندىعى, جوعارى ءبىلىمدى مامان رەتىندەگى تۇڭعىش ەڭبەك جولى قازاقستاندا باستالعانى, مۇحتار اۋەزوۆپەن دوس بولۋى وسى ءسوزىمىزدى راستايدى. اكەڭىزدىڭ بۇكىل الەم تانىعان جازۋشى ەكەنىن بىلگەن ساتتە قانداي كوڭىل كۇيدە بولدىڭىز؟
– اكەم وتە ۇقىپتى ادام ەدى, ونى قاسىندا جۇرگەن جاندار جاقسى بىلەدى. اكە رەتىندە ۇيدە وتە مەيىرىمدى, وزگەلەرگە كۇيىنگىش جان. ارينە, ۇلكەن جازۋشى بولعان سوڭ, ول كىسىنىڭ بوس ۋاقىتى بولمايتىن. بىراق مەن جازۋشى ەكەنمىن دەپ وتباسىنا, بالالارىنا كوڭىل بولمەي قالعان ءساتى بولعان ەمەس. بالالارىنا تاربيە بەرۋ, ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا كومەكتەسۋگە بارىن سالاتىن. ال ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزعا ورالساق, مەن جاس كۇنىمدە اكەمنىڭ ەل بىلەتىن, قۇرمەتتەيتىن بەدەلدى ادام ەكەنىن بىلەتىنمىن. ءبىزدىڭ ۇيدەن قوناق ۇزىلگەن ەمەس. سولاردىڭ ىشىندە ەلگە بەلگىلى ادامدار دا بولۋشى ەدى. ال ەسەيىپ, ازامات بولعان سوڭ اكەمنىڭ تانىمال جازۋشى ەكەنىن ءبىلدىم. شىنىمدى ايتسام, ول كىسىنىڭ ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ مادەنيەتىندەگى, رۋحانياتىنداعى وراسان زور ۇلەسىن تانىپ جەتتىم. ءتىپتى, جاس رەتىندە بويىمدى ماقتانىش سەزىمى دە كەرنەگەن ساتتەر دە بولدى. سونىمەن قاتار كۇندە قاسىمدا جۇرگەن قاراپايىم ادام وسىنشاما تۋىندىلاردى قاشان جازعان, قالايشا ۇلكەن ماسشتابتاعى دۇنيەلەردى ەلگە ۇسىنعان دەپ ءجيى ويلايتىنمىن. كەيدە بۇل قۇبىلىسقا سەنبەي, اڭتارىلىپ تا قالاتىنمىن. ونىڭ جۇيرىك قالامىنان تۋعان شىعارمالارى, تەرەڭ ويلارى ۇلتتىق مادەنيەتكە قوسقان التىن قازىناسى ەكەنى شىندىق. ۋاقىت وتكەن سايىن اكەمنىڭ اشىلماعان قىرلارى بەلگىلى بولعانداي سەزىلەدى. اكە تۋرالى ويلاۋ, ىزدەنۋ, ونىڭ قادىر-قاسيەتىن ءبىلۋ ونىڭ ۇرپاعى بولعان مەن ءۇشىن ماڭگى توقتاماس ءۇردىس.
– اكەڭىزگە نوبەل سىيلىعى بەرىلگەلى جاتقاندا, شەشىم وزگەرىپ, ول سىيلىقتى گورباچەۆ العانىن بىلەمىز, بۇل قياناتتى اكەڭىز قالاي قابىلدادى؟
– اشىعىن ايتسام, مەن ومىرىمدە اكەمنىڭ بىردەڭەگە قاتتى كەيىپ, اشۋعا باسىپ نەمەسە كەك ساقتاعانىن كورگەن دە, ەستىگەن دە ەمەسپىن. ءتىپتى ول كىسىنىڭ بىرەۋدىڭ ارتىنان عايبات ايتۋى بىلاي تۇرسىن, بىرەۋ تۋرالى ىڭعايسىز ءسوز ايتىلىپ جاتسا دا نازار اۋدارعان ەمەس, ونداي ۇساق-تۇيەك ىستەرگە كوڭىل بولمەيتىن. ونىڭ ىشكى دۇنيەسى تەرەڭ, ماقساتى ايقىن بولعانىن جاقسى بىلەمىن. «انا سىيلىقتى الماي قالدىم, مىنا ءىس مىناداي بولدى» دەپ بىردەڭەگە قاپالانعانىن كورگەن جوقپىن. ءتىپتى ونداي سوزدەر ول كىسىنىڭ اۋزىنان شىققان دا ەمەس. مەنىڭ بىلۋىمشە, اكەم جەكە باسىنىڭ نەمەسە قىزىعۋشىلىعىنا بايلانىستى ىستەرگە ەمەس, كەيدە جاھاندىق ءىرى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە باس قاتىرعان بولۋى كەرەك. ال ءسىز سۇراپ وتىرعان سۇراقتىڭ جاۋابى بىلاي, اكەم نوبەل سىيلىعىن الماي قالدىم دەپ ەشقاشان مۇڭايعان جوق. ءتىپتى, بۇل سىيلىق تۋرالى ءوزارا سويلەسكەنىمىز ەسىمدە قالماپتى.
اكەمنىڭ ءار شىعارماسىندا تازالىق بار
– تانىمال تۇلعا كىمدەرمەن ءجيى سىرلاسۋشى ەدى؟
– اكەم كوبىندە ەل سىيلاعان ازاماتتارمەن بىرگە ءجۇردى, دوس بولدى. ارينە, ءوزى ەڭبەك ەتكەن مادەنيەت سالاسىنداعى ادامدارمەن ۇزدىكسىز بارىس-كەلىس جاساپ ءجۇردى. اكەم قىرعىز ەلىنىڭ ۇلى ماناسشىسى ساياقباي قارالاەۆتى ءپىر تۇتتى. قىرعىزدىڭ ەڭ مىقتى ادامى وسى كىسى دەپ ايتىپ وتىراتىن. ال قازاقستاننىڭ ۇلكەن اقىنى مۇحتار شاحانوۆپەن بىرگە تۋعان باۋىرداي ارالاسىپ, جاقىن دوس بولىپ ءوتتى, ونى وتە جاقسى كورەتىن. اكەمنىڭ دوستارى ساناپ تاۋىسقىسىز, ولاردىڭ اتىن مۇندا تىزبەلەپ ايتۋ دا ءبىر قيىندىق.
– ول كىسىنىڭ جاريالانباعان تۋىندىلارى بار ما؟
– اياقتالماي قالعان كوپ شىعارمالارى بار. ولاردى كاسىپقوي تەكستولوگتەرگە قاراتىپ العان سوڭ, جاريالاساق دەگەن ويىمىز بار.
– اكەڭىزدىڭ شىعارمالارىنان وزىڭىزگە قاي تۋىندىسى جاقىن؟ ءسىزدىڭ بالالىق شاعىڭىزدى نەمەسە سول ساتتەگى ءومىرىڭىزدى كوز الدىڭىزعا اكەلەتىن قاي شىعارماسىن ايتار ەدىڭىز؟
– اكەمنىڭ ءار شىعارماسى مەن ءۇشىن اسا قىمبات, ولار مەنىڭ جۇرەگىمنەن تەرەڭ ورىن العان. ءار شىعارماسىنىڭ وزىنە ءتيىستى اۋەنى, قوعامدا الاتىن ورنى بار. بالالىق شاعىمدى كوز الدىما كەلتىرەتىن شىعارمالارىن ايتار بولسام, وندا «اق كەمە», ء«جاميلا», «العاشقى مۇعالىم», «ەرتە قايتقان تىرنالار», «قوش بول, گۇلسارى», «اتادان قالعان تۇياق» اتتى شىعارمالارىن اتار ەدىم. اكەم جازعان بۇل تۋىندىلاردا قايتالانباس تازالىق بار.
– اكەڭىز تۋرالى قانداي جاقسى ەستەلىكتەر ويىڭىزعا ءجيى ورالادى؟
– ارينە, اكەم تۋرالى ەستە قالعان جاقسى ساتتەر وتە كوپ. قاي ءبىرىن ايتايىن. مەن ەسەيگەندە, اكەم قايدا بارسا دا مەنى بىرگە ەرتىپ ءجۇردى. ول كىسى ەكەۋىمىز كوپتەگەن قالانى بىرگە ارالادىق. ءتىپتى ءىس-شارالارعا اكەممەن بىرگە باراتىنمىن. اكەم ەكەۋىمىز كوپ اڭگىمەلەسەتىنبىز. جاس وتكەن سايىن اكەممەن بىرگە جۇرگەن ساتتەر ويىما ورالىپ, بىرەسە ساعىنىپ مۇڭايسام, ەندى بىردە قۋانامىن. كەيدە قيىندىقتارعا ءدوپ كەلگەندە, شەشىم قابىلداي الماعان كەزدە «اتتەڭ, اكەم ءتىرى بولسا عوي» دەپ ويلايمىن. «اكەم مەنىڭ ورنىمدا بولسا, بۇل ماسەلەنى دۇرىس شەشە الار ەدى» دەپ تە جورامالدايمىن. سوسىن اكە رۋحىن بيىكتەتىپ, ول كىسىنىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەۋ ءۇشىن ءار ءىسىمدى بايىپپەن ىستەيمىن.
– شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ۇلى بولۋدىڭ قانداي جاۋاپكەرشىلىگى بار؟ اكە اماناتىن قالاي ورىنداپ ءجۇرسىز؟
– شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ۇلى بولۋ – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. سەبەبى مەنىڭ اكەمنىڭ اتى الىستى شارلادى, شىعارمالارىن دۇنيە ءجۇزى وقىرماندارى قىزىعا وقىدى. ول كىسىنىڭ قۇندى مۇراسىن قاز-قالپىندا ساقتاۋ, ونى ناسيحاتتاۋ دا ۇلكەن شارۋا. بۇل ءىس تە كۇش-قۋاتتى, تازالىقتى, ۇرپاق پارىزىن تالاپ ەتەدى. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ۇلى دەگەن قالپاقتى كيىپ ءجۇرۋ ءۇشىن سوعان لايىق بولۋىم كەرەك. ال ءالى جۇزەگە اسىرا الماعان ىستەرىمدى بولاشاقتا ورىندايمىن دەگەن سەنىمدەمىن, بۇل مەنىڭ پەرزەنتتىك مىندەتىم.
– ءسىز قازىر ايتماتوۆ اتىنداعى حالىقارالىق قورعا جەتەكشىلىك ەتەسىز, بۇل قوردىڭ باستى ماقساتى قانداي؟
– اكەم 2003 جىلى ءوزى حالىقارالىق قور اشتى. بۇل قوردىڭ ماقساتى – ءوسىپ كەلە جاتقان جاس بۋىننىڭ ءبىلىم الۋىنا, ولاردىڭ تۇرمىسىنداعى كەزدەسكەن قيىندىقتارعا قولۇشىن بەرىپ, ەلدىڭ ەرتەڭى بولعان جاستاردىڭ ەكسترەميستىك سيپاتتاعى ءىس-ارەكەتتەردىڭ قۇربانى بولۋىنا جول بەرمەۋ ەدى. اكەم ومىردەن وتكەننەن كەيىن مەن وسى فوندقا جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەمىن, وسى فوندتىڭ پرەزيدەنتىمىن. اتالعان فوندتىڭ قازىر ىستەپ جاتقان ءارى بولاشاقتا ىستەۋگە جوسپارلاعان جوبالارى وتە كوپ. مەنىڭ ەندىگى مۇراتىم – الەم تانىعان جازۋشى اكەمنىڭ ارتىنا قالدىرعان مول مۇراسىن وقىرمان ساناسىنا جەتكىزىپ, ءتىپتى دە وقىلىمدى بولۋىنا جاعداي جاساۋ بولماق.
– ايتماتوۆ اۋلەتىندە اتا جولىن قۋىپ, قولىنا قالام ۇستاعان ۇرپاق بار ما؟
– اپكەم شىرىن ايتماتوۆا ادەبيەتتانۋشى, وسى سالادا ەڭبەكتەنىپ ءجۇر, شىعارمالارىن اعىلشىن تىلىندە جازادى.
– قازاق-قىرعىز ادەبيەتىنەن قاي جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن وقىپ ءجۇرسىز؟
– قازاق ادەبيەتى تۋرالى ايتساق, ارينە, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» اتتى رومانى ۇلى شىعارما. بۇل شىعارمانى وقىماۋ مۇمكىن ەمەس. ال قىرعىز جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە ءاشىم جاقىپبەكوۆتىڭ ء«تاڭىرى ماناس» اتتى شىعارماسى شەدەۆر. بۇل شىعارمالاردى قايتالاپ وقي بەرگىڭ كەلەدى.
– ۋاقىت تاۋىپ سۇحبات بەرگەنىڭىزگە راحمەت.
– سىزگە دە راحمەت.
