ونەر • 18 قازان، 2021

«ايقاي» مەن «سايتان العىر»

103 رەت كورسەتىلدى

بالا قالپىندا كورەرمەن قاراشىعىندا قاتتالىپ قال­عان اكتەر ماكولەي كال­كيندى بىلەسىز بە؟ سىزگە تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن كە­ۆين ماككالليستەر دەپ تا­نىستىرعانىم ءجون شى­عار. ايگىلى «ۇيدە جال­عىز قالعاندا» كينو­كار­تي­ناسىنىڭ باستى كەيىپ­كەرى. ءيا-ءيا، رەجيسسەر كريس كو­لامبۋستىڭ اڭىزعا اي­نالعان اتاقتى ءفيلمىن اي­تىپ وتىرمىز. بىراق اڭ­گىمە ول جايىندا ەمەس، سول ءتىلازار بالانىڭ ءتاتتى قى­لىعىندا. ەكى قولىن بە­تىنە باسىپ تاڭعالعان كە­ۆين­نىڭ فوتوسۋرەتىن بۇ­گىندە ءبۇلدىرشىن بىتكەن قاي­تالاۋعا قۇشتار. جاڭا جىل جاقىنداعاندا كىشكەنتاي بۇزىقتىڭ بوياماسىز بەي­نەسى جەلىدە جەلدەي ەسەدى. الگى ورىستىڭ ايدىك اكتەرى يۋري نيكۋليننىڭ «سايتان العىرى» سەكىلدى.

اڭگىمەنىڭ القيسساسىن ماكو­لەي كالكيننەن باستاعانىمىز بەكەر ەمەس. سول بالانىڭ قيقار قى­لىعىندا نە قۇدىرەت بار دەي­سىز عوي!؟ ءبىز مىسالعا العان جاس اكتەردىڭ جۇلدىزدى سۋرەتى نور­ۆەگيالىق ەكسپرەسسيونيست سۋرەتشى ەدۆارد مۋنكتىڭ اتاقتى «ايقاي» كارتيناسىنان الىنعان ەكەن. كەس­كىندەمەدە قاندى قىزىل اسپان استىندا ءۇمىتسىز ايقايلاپ تۇرعان ادام ءمۇسىنى جازىلعان. سونى اينا قاتەسىز قايتالاعان كەۆيننىڭ تاپ­قىرلىعى كومەديانىڭ نەگىزگى كىلتىنە اينالادى. ارينە، مۇندا رەجيسسەردىڭ جەكە شەبەرلىگىن ايتا كەتپەسكە بولماس. مۋنكتىڭ تۋىندىسى ءوز الدىنا بولەك اڭ­گىمە، دەسە دە سول داڭقتى كار­تي­نا مەن كومەديالىق كينوكارتي­نانى بايلانىستىرعان فيلم اۆتورلارىنا قايران قالماسقا شارا جوق. تىعىرىققا تىرەگەن قاراقشىلاردىڭ جوسپارىن 8 جاسار بالانىڭ تاپقىرلىعى تاس-تال­قانىن شىعارادى. بالانىڭ اي­قايى افيشاعا اينالادى. مىنە، كينونىڭ ۇلىلىعى ەكران بەتىن جاۋ­لاپ العان بالانىڭ سوتقار قىلىعىندا جاتىر. ءالى كۇنگە دەيىن سول وبرازدى كوشىرىپ سۋرەتكە تۇسە­تىندەر جەتەرلىك. ۇلكەنگە دە، كىشىگە دە قىزىق كورىنىس. بۇگىندە «ايقاي» سيندرومعا اينالىپ ۇلگەردى.

ەندى «سايتان العىرعا» كەلەيىك­شى. نەگىزگى ءسوزدىڭ باسى وسى ەدى. تا­قىرىپ قىزىقتى بولۋى ءۇشىن توبەدەگى مىسالدان تارقاتقاندى ءجون سانادىق. ەستەرىڭىزدە بولار، كسرو-نىڭ حالىق ارتىستەرى يۋري نيكۋلين، اناتولي پاپانوۆ، ان­درەي ميرونوۆ ويناعان لەو­نيد گايدايدىڭ «الماس قول» ءفيلمى. بىزگە ورىسشا ايتقاندا «بريل­ليانتوۆايا رۋكا» دەگەن اتاۋىمەن ىس­تىق. 1968 جىلى تۇسىرىلگەن كومە­ديالىق فيلم كەڭەس ەلدەرى ىشىندە كەڭ تارالدى. ءتىپتى بۇگىندە ازەر­بايجان استاناسى باكۋ تاريحىندا وشپەس ءىز قال­دىردى دەسەك ارتىق بولماس.

ى

بۇل كينوكارتينانىڭ اۆتورلارى سەمەن سەمەنوۆيچ وتىرعان كرۋيز ىستانبۇل جاعالاۋىنا اياڭ­داپ، سوندا ساياحاتشىلار 2 اپتا ەمىن-ەركىن قىدىرىپ كەلگەندەي قى­لىپ كورسەتەدى. ارينە، بۇعان سول ۋاقىتتا ەكراننىڭ بەرگى بەتىندەگى قاراپايىم جۇرتشىلىق يمانداي سەندى. ايتسە دە، بۇل كومەدياعا تۇر­كيانىڭ تۇك قاتىسى جوق. اتال­عان سيۋجەت باكۋ كوشەلەرىنىڭ بىرىندە تاس­­پالانعان. ءتۇسىرىلىم 1968 جىلدىڭ ءساۋىر ايى­نىڭ سوڭىندا باس­­تالىپ، قاراشا ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن جالعاسادى. كەڭەس وداعىندا التىن مەن گاۋھار يمپورتىنىڭ تاريحىن راستاۋ ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارعان «موسفيلم» كينوستۋدياسىنا باس يمەسكە بولماس. كينو – يدەولوگيا قۇرالى ەكە­نىنە داۋ جوق. قاراڭىزشى، ستسەنا­ريستەر كەيىپكەردىڭ قاراپايىم قىز­مەتكەر رەتىندە سۋرەتتەي وتى­رىپ، ەلدىڭ ەكونوميكالىق باسىم­دىلىقتارىنا سىلتەمە جاسايدى. سول ارقىلى حالىقارالىق ساياسي ارەناداعى كەڭەستىك ءرۋبلدىڭ ءرولىن ەكشەيدى دە.

قىزىعى دا سول، اعا ەكونوميست سەمەن سەمەنوۆيچ گوربۋنكوۆ ايە­لىنىڭ قالاۋىمەن العاش رەت شەتەلگە تابانى ءتيىپ وتىر. سوندىقتان كوپتەن قالىپ قويام با دەپ، ساپارلاسى گەننادي پەتروۆيچتىڭ قاسىنان قالمايدى. ال كرۋيزدەگى كورشىسى – كانىگى كونترابانديست. جوسپار بويىنشا گەشا كونە شاھار كوشەسىندەگى الدەبىر ءدارىحانانىڭ الدىندا سۇرىنە قۇلاپ، «سايتان العىر» دەۋى ءتيىس. بۇل – قۇپيا كود. ءارى قاراي سونداعى ءتىلى بولەك، تىر­لىگى ءبىر قاراقشىلار قاعىپ الىپ، سول قولىنا گيپس سالادى. كەلىس­كەندەي اراسىنا باعالى تاستار­دى جاسىرماق. بۇل شەكارادان اسۋدىڭ جالعىز امالى. ايتسە دە ءبارى وزگەشە ءوربيدى. اقىرى سەمەن اۋزىن اشىپ ءجۇرىپ، الىپ شارىدە اداسادى. اداسىپ قانا قويماي، قاپيادا ءدال سول ءدارىحانانىڭ الدىندا قاربىز تىلىگىنە شالىنادى. ول ول ما، تروتۋارعا ەسىنەن تانا قۇلايدى. قۇلاپ بارا جاتىپ اۋىزى­نا «سايتىن العىردى» دا ىلە كەتەدى. «قىرسىققاندا قىمىران ءىريدى» دەگەندەي، ۇرىلار شاتاسىپ التىن-جاۋھاردى ەكونوميستىڭ قولىنا بايلاپ بەرەدى. ءسويتىپ قاراپايىم ەكونوميست قىلمىستىق توپتىڭ قىتىعىنا تيەدى.

شىنىندا ءتۇسىرىلىم كەزىندە تايىپ جىعىلۋعا ىڭعايلى با­نان­نىڭ قابىعىن تابۋ مۇمكىن بول­ماعان. سوندىقتان رەجيسسەر ونىڭ ورنىنا قاربىزدى پايدالانادى. ال ءتاتتى قاربىز سول تۇستا باكۋ با­زا­رىنىڭ ءسانى ەدى. دەگەنمەن، كۇنى بۇگىنگە دەيىن كورەرمەن بۇل دە­تالعا ءمان بەرمەي كەلەدى.

نيكۋلين قۇلاعان كوشە – يچە­ري-شەحەر اۋدانىنا قاراستى كي­چيك گالا كوشەسى. بۇگىندە تۋريس­تەر باكۋعا بارا قالسا، الدىمەن وسى ەسكى قالاشىققا قاراي تارتادى. سەمەننىڭ «سايتان العىرىن» ايتىپ، جانتايا جاتىپ، سۋرەتكە تۇسپەسە جانى جاي تاپپايدى. نەگىزى اتال­عان اۋدان كينوداعىداي ادام اداسىپ كەتەتىن جەر ەمەس، شى­نايى ومىردە مۇلدە بولەك. اۋماعى كەڭ، عيماراتتار دا وتە بيىك ور­نالاسپاعان. قازىر سول ماڭعا بار­ساڭىز رەترو ستيلدە سالىنعان «ساي­تان العىر» اتتى شاعىن كا­فەنى كورەسىز. ءىشى تولا فيلم كو­­رىنىستەرى.  قابىرعاعا ىلىنگەن ءار­بىر سۋرەت كەڭەس ادامىنا نازىك نوس­تال­گيا سىيلايدى. ەڭ باستىسى، مۇندا نيكۋلين، ميرونوۆ جانە كون­ترابانديست كانەۆسكي مەن شپي­گەلدىڭ فوتوگالەرەيالارى بار. قۇد­دى، كينو ىشىندە وتىرعانداي كۇي كەشەسىز.

ماكولەيدىڭ «ايقايى» مەن ني­كۋليننىڭ «سايتان العىرى» جىل اينالعان سايىن كينولەنتا­داي كوز الدىنان وتەدى. ءاربىر كي­نو سونداي قىزىق تا شىتىرمان شاعىن سيۋجەتىمەن ءماندى ەمەس پە؟ الدىمەن قوعام ساناسىنا ورنى­عادى، سوسىن ادەتىنە اينالادى. ال ادەتتىڭ ۋاقىت ساحناسىنان وڭاي­لىقپەن تۇسپەيتىنى انىق. ءبىز مى­سالعا العان قوس كورىنىس ۇلى تۋىن­دىلاردىڭ ومىرگە اكەلگەن اكتەر­لەرگە دەگەن قۇرمەت دەپ ءبىلىڭىز، قۇرمەتتى وقىرمان! سول اسقاق فيلم­دەردى ساعىنساڭىز، قايىرا كورىپ شىعىڭىز!

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار