ونەر • 18 قازان، 2021

اعا-دوستى اڭساۋ

562 رەت كورسەتىلدى

ءبىزدى العاش تانىستىرعان ءان ەدى.

قاراعاندىنىڭ قاباق تۇيگەن كۇزى بولاتىن. كوشە بويىنداعى تال-تەرەكتەردەن جاۋعان جاپىراق توڭازي باستاعان كەش­كى ساتتە دوستارمەن بىرگە دابىرلاسا، سا­باقتان ورالىپ، جاتاقحاناداعى بول­مە­مە كىرەر-كىرمەستەن، ەلەڭ ەتتىم. ەلەڭ ەتكىزگەن ءان ەدى. ءان بولعاندا دا، جانىڭنىڭ نازىك پەرنەلەرىن تاپ باسا، جۇرەك تۇپكىرىندە جاسىرىنعان تىلسىم سەزىمدەرىڭدى بۇلقىنتا، عاجايىپ ءبىر الەمگە جەتەلەپ اكەتكەن ءان ەدى. ءان ەلىكتىرىپ اكەتتى. جالت بۇرىلىپ، سىرلى ساز اۋەلەپ جاتقان كورشى بولمەگە باردىم. اماندىق جوق، ساۋلىق جوق، ورىندىقتاردىڭ بىرىنە وتىرا كەتتىم.

«كەزىمدە قادىرىڭدى سەزبەس مىناۋ،

بەكەر-اق، قارعام، ماعان كەزدەستىڭ-اۋ...» – دەپ جالىنداعان سەزىم مەن ورتەنگەن وكىنىشتى قاتار تەربەتكەن ءان دە اياقتالدى.

الگىندە عانا ءان توگىلتىپ تۇرعان ماگنيتوفون تەتىگىن سىرت ەتكىزە سوندىرگەن بولمە يەسى ايدار ابەۋوۆ اعام جىميا قارادى. – ءانشىنى تانىدىڭ با؟ – دەدى.

بۇعان دەيىن مىناداي عاجاپ داۋىس­تى ەستىمەگەنىمە، ءبىر ەستىگەننەن جۇرەك تۇپكىرىنە ۇيالاپ ۇلگەرەتىن سيقىرلى دا­ۋىس يەسىن وسىعان دەيىن بىلمەي جۇرگەنىمە ىڭعايسىزدانا: «بۇرىن ەستىمەگەن ءانشىم ەكەن»، – دەدىم.

مارقايا، ماساتتانىپ قالعان ايەكەڭ:

– بۇل مەيىرحان ادامبەكوۆ دەگەن ءانشى! – دەپ ماقتانا جاۋاپ قايىردى دا، بۇل ايتقانى ازدىق ەتەردەي سەزىندى مە: – عالامات ءانشى! – دەپ جانە قوستى.

 ونىسى دا از بولعانداي، «بۇدان بىلاي ءبىلىپ ءجۇر!» – دەپ ەسكەرتىپ ۇلگەردى.

نازقوڭىر ءۇنى جۇرەگىمدە ۇيالاپ ۇلگەرگەن ءانشى اعانىڭ وزىمەن جۇزبە-ءجۇز تانىسۋىمىز دا كۇتپەگەن جەردەن بولدى.

ساباقتان شىققان ءبىر توپ ستۋدەنت وقۋ عيماراتىنىڭ الدىندا جان-جاققا تاراسىپ، مەن گاگارين الاڭىنداعى اۆتوبۋس ايالداماسىنا بەتتەگەن ەدىم. دەنە ءبىتىمى دەمبەلشە كەلگەن، ورتا بويلى، كەلبەتى كەلىستى، جىلى شىرايلى جۇزىنەن شۋاق توگىلىپ تۇرعانداي اسەر ەتەتىن اعانىڭ مەن جاققا مويىن بۇرا قاراپ تۇرعانىن الىس­تان اڭعاردىم. «بۇل كىسى كىم بولدى ەكەن؟ كىم بولسا دا، سالەم بەرگەنىم ءجون بولار» دەپ ويلانا جاقىنداي بەرگەنىمدە، بەيتانىس ازامات تا ماعان قاراي ءبىر-ەكى ادىمداپ، شولا قاراپ ءوتتى دە:

– سەن امانجولسىڭ با؟ امانجول التاەۆ دەگەن اقىن جىگىتسىڭ بە؟ – دەپ كوز تىگە قارادى.

ايتىس الامانىنا ەندى-ەندى ارالا­سا باستاعاندىقتان، ءوزىمدى اقىنمىن دەپ ايتۋعا ءالى دە يمەنشەكتەپ جۇرگەن كەز­دە ءتۇر-تۇلعاسى سىمباتتى، قيمىل-قوزعا­لىسىنان دا، ۇنىنەن دە ساليقالى مىنەز اڭدالاتىن اعانىڭ سۇراعىنا ءسال توسىلىپ بارىپ: ء«يا، اعا، امانجولمىن»، – دەپ جاۋاپ قايىردىم. بەيتانىس ادامنىڭ تانى­عانىنا ىشتەي ءبىرشاما ماساتتانىپ قالعانىم دا راس.

– باسە، جاڭىلىسپاۋعا ءتيىس ەدىم. وندا بۇگىننەن باستاپ تانىس بولايىق، باۋىرىم. مەن مەيىرحان ادامبەكوۆ دەگەن اعاڭ بولامىن، – دەدى.

اعانىڭ اۋىزىنان شىققان «باۋىرىم» دەگەن سوزدە ادام بالاسىنا دەگەن جىلى سەزىم، ىزگى نيەت، ءىلتيپات ەسىپ تۇرعانداي ەدى.

– مەن دە ءسىزدى بىلەمىن، اعا.

– قايدان بىلەسىڭ؟

ءانشى اعام سىناي قاراعانداي بولدى.

«كەزىندە قادىرىڭدى سەزبەس مىناۋ،

بەكەر-اق، قارعام، ماعان كەزدەستىڭ-اۋ...» – دەپ باياۋ اندەتىپ جىبەرگەن ەدىم، مەيىرحان اعامنىڭ مەيىرلى ءجۇزى ءتىپتى شۋاقتانىپ سالا بەرگەندەي سەزىلدى.

– بىلگەنىڭە رازىمىن. ەكەۋىمىزدىڭ بۇگىنگى كەزدەسۋىمىز دە بەكەر ەمەس سەكىلدى. تاعدىردىڭ ءوزى تابىستىرىپ تۇرعان شىعار. سوندىقتان قادىرىمىزدى بىلەتىن اعا مەن باۋىر بولايىق، – دەدى دە، جىميا ك ۇلىپ، باۋىرىنا تارتتى.

كوپتەن بەرى كوڭىل تورىنەن ورىن الىپ ۇلگەرگەن ءانشى اعانىڭ بىردەن جاقىن تارتا سويلەگەن باۋىرمالدىعىنا الابۇرتىپ كەتسەم كەرەك:

– ارينە، اعا! – دەگەننەن باسقا ءسوز اۋزىما تۇسەر ەمەس.

اعانىڭ اۆتوبۋسى كەلدى.

جۇزىنە مەيىرىم تۇنعان مەيىرحان اعام اۆتوبۋسىنا ءبىر قارادى دا:

– ال، باۋىرىم، سەنەن مىقتى اقىن شىعادى، تالابىڭا نۇر جاۋسىن! – دەپ، سىپايى قوشتاستى دا، كولىككە بەتتەدى.

اۆتوبۋس ۇزاپ بارا جاتتى. ۇزاپ بارا جاتقان اۆتوبۋس ىشىندە ادام بالاسىن الالاۋدى بىلمەيتىن مەيىرىم كەتىپ بارا جاتتى، مەيىرحان اعام كەتىپ بارا جاتتى...

جۇردەك ۋاقىت ستۋدەنتتىك داۋرەننىڭ دە سوڭىنا جەتىپ، ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامام­داپ، كافەدراعا اعا وقىتۋشى بولىپ قىزمەتكە قابىلداندىم. ونەردىڭ ارقا­سىندا مەيىرحان اعامەن ءتۇرلى كەشتەردە، جيىنداردا ءجيى كەزدەسەتىن بولدىق. كەزدەسكەن سايىن ويىمىزدىڭ ورتاق، نيەتىمىزدىڭ ءبىر ەكەنىن سەزىنىپ، ەتەنە ارالاسا بەردىك. اعا مەن باۋىر سىيلاستىعى بولىپ باستالعان بايلانىس بىرتە-بىرتە قىلاۋسىز دوستىققا ۇلاستى. اعا-دوستىڭ بولمىسىندا ۇلگى تۇتار ونەگە، كىم-كىمدى دە سۇيسىندىرەتىن قاسيەت مول ەدى.

ەڭ باستىسى – مەيىرحان اعامنىڭ حاس ونەرگە ادالدىعى، ءمانى مەن ءسانى ۇندەسكەن ماعىنالى انگە ىڭكارلىگى، تالعامپاز سىربازدىعى بولاتىن. «بابادان جەتكەن بايتاق ونەردى ساف، تازا قالپىندا ۇرپاققا اماناتتاۋ – پارىزىمىز» دەگەندى ءجيى ايتاتىن. ايتىپ قانا قويمادى، بار عۇمىرىن ۇلت ونەرىن اسقاقتاتۋعا، ءان تازالىعىن ساقتاۋعا ارنادى. باسقادان دا سونى تالاپ ەتتى.

ونەردەن پايدا تابۋدى ەمەس، ونەرگە پايداسىن تيگىزۋدى كوزدەدى. سوندىقتان دا مەيىرحان ءانشى ءوز رەپەرتۋارىنا مۇقيات قارادى. داۋىستى مىڭ قۇبىلتۋدى ەمەس، ءان اسەرىن ارتتىرۋدى، ءان ارقىلى سەزىم پەر­نە­لەرىن تاپ با سۋدى، سول ارقىلى قا­لىڭ جۇرتقا ناعىز ءاننىڭ قادىرىن، قا­سيەتىن سەزدىرۋدى ماقسات ەتتى. دومبىرا شاناعىنان شىققان العاشقى دىبىستان باستاپ، ءان سوڭىنداعى سوڭعى دىبىسقا دەيىن ىجداھاتپەن زەر سالدى. مەيىرحان ءانشىنىڭ ءار ءانى سوندىقتان دا جۇرەكتەرگە جول تاپتى. ويتكەنى ول ءوز بويىنا ءسىڭىپ، ءوز جانىنىڭ جىلۋى دارىماعان ءاندى حالىققا ۇسىنبايتىن.

ول ورىنداعان اندەردىڭ الۋان-الۋان يىرىمدەرىنىڭ جۇرەك قىلىن شەرتىپ-شەرتىپ ءوتۋىنىڭ سىرى ءانشىنىڭ جۇرەك قاعىسىمەن ۇندەسىپ جاتۋىندا ەدى. ءان­شى اعام ءوزى ورىندايتىن اندەرمەن بىرگە جارالعانداي بولىپ، ءار انىندە ادام جاراتىلىسىنىڭ سان ءتۇرلى كۇيىن باستان وتكەرەتىن. مىسالى، ءماديدىڭ «شىركىن-ايى» سەكىلدى ءاندى ايتقاندا، قىرىق كۇندىك تىرلىكتە جالعاننىڭ قىزى­عىنان گورى، قىستالاڭ-قىسپاعىن، تالاس-تارتىسىن كوپ كورىپ، جانى كۇيزەلگەن دالا دارابوزىنىڭ شەر كۇيىن، وكىنىشتى مۇڭ-زارىن ءوز باسىنان وتكەرگەندەي حال­گە ءتۇسىپ، تەبىرەنتە وتىرىپ، ەندى ءبىر ساتتە قايراتىنا قايتا مىنگەندەي جىگەر­لە­نە، كوزى جايناپ شىعا كەلەتىن. ال ءبىر­جان­نىڭ «ايتبايى»، شاشۋبايدىڭ «اق­قايىڭى» ءتارىزدى كەڭ تىنىستى ان­دەرگە كەلگەندە، سارىارقانىڭ ساقي دا­لاسىن ەركىن شولا، كوك جۇزىندە جالعىز قالىقتاعان قىرانداي ەركىن سامعايتىن. سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ «شايتانكول»، نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «ساعىندىم عوي» اندەرىن ايتقان كەزدەرىندە ءانشىنىڭ جان تەرەڭىنە بويلاعان ليريكاعا بەيىم سەزىمتال جانىنىڭ قىر-سىرىنا قا­نىق­قانداي اسەرگە بولەنەر ەدىڭ. ءانشى اعانىڭ وسىنداي شەبەرلىك بيىگىنە جەتۋى­نىڭ سىرى داۋىس قۇدىرەتى مەن ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىن، سەزىم الەمىن جاراسىمدى ۇيلەستىرە بىلۋىندە جاتقانى انىق. مەيىرحان اعانىڭ انشىلىك دارالىعى – جان داۋىسىنىڭ انگە بولەنىپ جەتۋىندە.

مەيىرحان ءانشىنى تىڭداي وتىرىپ، ءاننىڭ ديناميكاسىن، پسيحولوگيالىق كو­ڭىل كۇيىن، درامالىق شيەلەنىسىن، ليري­كالىق سۇلۋلىعىن، ينتوناتسيالىق ايقىن­دىعىن، اكۋستيكالىق ۇندىلىگىن سەزىنبەۋ، اڭعارماۋ مۇمكىن ەمەس. ءانشىنىڭ ۇلىلىعى مەن دارىندىلىعى وسىندا.

جاقسى ءانشى ءبىر ءاندى ورىنداپ بىت­­كەن­شە تۇتاس درامالىق قويىلىمنىڭ باس­تى رولىندە ويناپ شىققانداي جاۋاپ­كەرشىلىكتى موينىنا ارتادى. ءبىزدىڭ مەيىر­حان اعا ساحناعا ءار شىققان سا­يىن وسىنداي كۇي كەشكەنىن مەن جاقسى بىلەمىن!

ءانشى اعانىڭ ەكىنشى ەرەن قاسيەتى – ۇستازعا، ۇلكەنگە دەگەن قۇرمەتى!

ۇلكەندەردەن باتا الىپ، ءانشى بولۋدى ارمانداي، الماتىعا بارعان كەزىندە ايگىلى جۇسەكەڭە، جۇسىپبەك ەلەبەكوۆكە قالاي سالەم بەرگەنىن، ءان قازىناسىنا اينالعان ۇلى تۇلعانىڭ قالاي ءىلتيپات تانىتقانىن ماقتان تۇتا، اڭىزداي ەتىپ اڭگىمەلەگەن ساتتەرىندە ءان ونەرىندەگى ۇلى ۇستازىنا دەگەن كىرشىكسىز قۇرمەتى انىق سەزىلىپ تۇراتىن.

رۋحاني ۇستازى قايرات بايبوسىنوۆ پەن ءتول ۇستازى جانىبەك كارمەنوۆتەردىڭ الدىنداعى شاكىرتتىك پارىزىنان جاڭى­لىپ كورگەن ەمەس ەدى. ولاردىڭ ونەردەگى نۇسقاعان جولىن، ساناعا سىڭىرگەن ءتالىمىن ءومىر بويى ۇستانىپ قانا قويماي، وزگە­لەرگە دە ۇلاعات ەتىپ وتكەن بولاتىن. ۇلىنىڭ ەسىمىن جانىبەك دەپ قويۋى دا ۇلاعاتتى ۇستازىنا دەگەن ادال كوڭىلىنىڭ، كىرشىكسىز قۇرمەتىنىڭ ايعاعى ەكەنى انىق.

قادىرلى مەكەمنىڭ ءوزى ارداق تۇتقان ابزال اعالارى از بولعان جوق. سولاردىڭ بارىنە دە اق-ادال نيەتىمەن قۇرمەت تانىتتى، كەز كەلگەن ساتتە ءىنى بولىپ قىزمەت ەتۋگە دايار جۇرەتىن. اسىرەسە، عابدوللا قۇلقىباەۆ اعامىزعا ىقىلاس-پەيىلى، قۇرمەتى ەرەن ەدى. عابەكەڭ قايتپاس ساپار­عا اتتانعاندا: «اعانىڭ ارىستانى ەدى-اۋ، ەندى كىمگە ەركەلەيمىز، كىمنەن اقىل سۇرايمىز؟!.» – دەپ قاتتى قامىعا، داۋىسى دىرىلدەي، كوڭىلى بوساعانى ءالى ەسىمدە.

مەيىرحان اعام قاراعاندى رۋحانيا­تىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان قايراتكەر جان رىمبالا كەن­جەبالاقىزىنىڭ ابزال بولمىسىن ارداقتاي قۇرمەتتەپ، تۋعان اپاسىنداي قاستەرلەدى. بارىمىزگە دە قامقورلىعىن اياماعان اياۋلى اپامىز دا ءانشى اعامىزدى تۋعان باۋىرىنداي جاقىن تۇتىپ، ونەرپاز ازاماتتىڭ قادىر-قاسيەتىنە جەتە ءبىلدى، قولدادى، دەمەۋ بولدى.

ءانشى اعانىڭ كەلەسى كەرەمەت قاسيەتى – دوستىققا ادالدىعى. ماعاۋيا، ايتاش، قۇرماش سەكىلدى اعا-دوستارىنىڭ ورتاسىن­دا ەركە بالاداي ەركىن ءجۇردى. اعالارى دا ەركەلەتە ءبىلدى. ونىڭ سىرى دوستاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن بەرىك سەنىمىندە، كىر­شىكسىز كوڭىلىندە ەدى. ولار ءبىر-ءبىرىن قول­داي بىلەتىن، ءبىر-ءبىرىن قورعاي بىلەتىن. قينالسا، دەمەي بىلەتىن، ۇمتىلسا، جەبەي بىلەتىن دوستار ەدى. كەز كەلگەن ساتتە جانىنان تابىلاتىن ءازيز دوستارى ماعاۋيا مەن ايتاش اعالار دۇنيەدەن وتكەندە جاپاندا جالعىز قالعانداي جانى كۇيزەلە، قۇلازي قايعىرعان ساتتەرىنە كۋا بولعان ەدىم.

ال ءوزىنىڭ ۇزەڭگىلەس ءانشى دوسى جاق­سىكەلدى كەمالوۆ اعامىزبەن اراداعى دوستىعى ارقا جۇرتىنا اڭىز بولعانى قاشان. ەكەۋى قوڭىر دومبىرانىڭ قوس شەگىندەي ۇندەسە، كۇندەلىكتى ومىردە ادال دوستىقتىڭ ونەگەلى جولىن كورسەتتى. ونەر كوگىندە قوس قىرانداي قاتارلاسا سامعادى. قيىندىقتى كوتەرىستى، قىزىق-قۋانىشتى ءبولىستى.

جاقان اعامنىڭ تۇڭعىشى اقان كەنەتتەن قايتىس بولعاندا، ءانشى اعانىڭ قايعىسىنا قالىڭ ەلدىڭ قابىرعاسى قايى­سا، ورتاقتاسقانى دا بەلگىلى. ال مەيىرحان اعامنىڭ ۋايىم-الاڭى ءتىپتى بولەك بولعان ەدى. اقانجاندى ءوز بالاسىنداي جوقتادى. سويتە ءجۇرىپ، جان دوسىنا الاڭداۋمەن بولدى.

وكىنىشتىسى سول، جاقان دوسىنا الاڭداپ، ۋايىم كەشىپ جۇرگەن مەيىرحان اعامنىڭ ءوزى جارىق دۇنيەگە قوش ايتىپ كەتتى. ء«ومىر بولجاۋسىز، دۇنيە جالعان» دەگەن وسى شىعار...

مەيىرحان اعامنىڭ ءار مىنەزىنەن ادام الالاۋدى بىلمەيتىن اق-ادال كوڭىل ءاردايىم اڭدالىپ تۇراتىن. ىنىلەرى مەن قارىنداستارىنا دەگەن نيەتى قانداي بولسا، كەلىندەرى مەن كۇيەۋ بالالارىنا دا سونداي اعالىق سەزىممەن قاراپ، ەركەلەتە مەيىرلەنىپ، ۇدايى قامقورلىق جاساپ جۇرەتىن. جانىنا جاقىن تارتا جاقسى كورگەن باۋىرلارىنىڭ دا، كەلىندەرى­نىڭ دە ەسىمدەرىن تۋرا اتاماي، قويلان، اۋجان، حالكەن، باۋكەن دەپ، ەركەلەتە ات قويىپ الۋشى ەدى.

اعا-دوسىما اينالعان مەكەمدى تا­نىپ-بىلگەنىمە قانشاما جىل بولسا دا، اشۋىن سىرتقا شىعارا، كىسى بالاسىنا داۋىس كوتەرىپ رەنجىگەنىن كورمەگەن ەكەنمىن. كىمنىڭ قاتەلىگىن كورسە دە، كوڭىلىنە اۋىر ءتيىپ قالسا دا، سونىڭ بارىندە سابىرىنان جاڭىلماستان، قاس-قاباقپەن اڭعارتۋعا، ءيا بولماسا، با­يىپپەن تۇسىندىرۋگە ۇمتىلاتىن. ايتسە دە، پاراساتتى قالپىنان تانباي، ءار سوزىنە قورعاسىنداي سالماق ارتا، ويىن جەتكىزگەن كەزىندە ايتقان ءسوزى كوڭىلگە قاتتالىپ قالاتىن. قاۋەسەت قاۋزاپ، وسەك-اياڭ ءورشىتۋ سياقتى جۇعىمسىز تىرلىكتەن بويىن اۋلاق ۇستاپ، اينالاسىنا جاقسى سوزدەن جىلۋ شاشىپ وتكەن ەدى اعامىز.

...ءبىزدى العاش تانىستىرعان ءان ەدى. اعا-دوستىڭ ءانى ەدى... ابزال اعامنىڭ ءانىن العاش ەستىگەنىمدە كۇز ەدى. قازىر دە كۇز. ىزعارلى كۇز... بالكىم، بۇل كۇزگە دە مەيىرحان اعامنىڭ جان جىلۋى جەتپەي تۇرعان بولار. كىم ءبىلىپتى؟..

قۇلاعىما مەيىرحان اعامنىڭ «سا­عىن­­دىم عوي...» دەپ اندەتكەن داۋىسى جەت­­كەندەي. ەلەڭدەي، تەرەزەگە جاقىنداپ ەدىم، قارلى جاڭبىر جاۋىپ تۇر...

قازاقتىڭ ۇلان-عايىر دالاسى دا پەيىلى كولدەي اعامدى اڭساپ، كوز جاسىن توگىپ تۇرعانداي... ساعىندىم عوي، اعا!.. پەيىشتە نۇرىڭ شالقىسىن، اعا!

 

امانجول ءالتاي

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار